Qıly-qıly «Qyz Jibek»

«Qyz Jibekke» qushtarlyq

Ras, ultymyzdyń kóne murasy – «Qyz Ji­­bekpen» qazirgi kórermendi tańǵal­dyrý qıyn. Sebebi alǵashqy opera tea­try ashylǵanyn áıgilegen aqjoltaı ja­ńa­lyq­tyń basynda turǵan epostyń sahnaǵa kósh­kenine de kelesi jyly 90 jyl tolady eken. 1934 jyldan beri úzdiksiz qoıylyp kele jatqan qazaq ádebıetiniń teńdessiz jaý­hary osy kúnge deıin opera da boldy, drama­ǵa da aınaldy, kıno tilinde de ún qatty. Jáne árqaısysy óz ereksheligimen óner ta­rıhynda jazylyp qaldy. Elimizdiń ózge qa­lalaryn aıtpaǵanda, búginde bir ǵana elorda teatrynyń barlyǵynyń derlik reper­týarynda óz kórermenin tapqan «Qyz Jibegi» júrip jatyr. Atap aıtsaq, Jastar teatrynda mıýzıkl janrynda sóılegen týyndyny «Astana mıýzıkl» teatry óz repertýarynda taǵy jańǵyrtty. Birneshe jyl buryn Á.Mámbetov atyndaǵy Memlekettik drama jáne komedııa teatrynda lıro-epos dep usynylsa, jaqynda Mýzykalyq jas kórermen teatrynda etno-folklorlyq mıýzıkl bolyp qaıta jandandy.

«Qazaq teatrlarynyń sahnasynda­ bir týyndy sátti qoıylsa, sony ózge teatr­lar da naq bir estafetadaı ilip áke­tip, bári birdeı sol shyǵarmaǵa baılanyp qalýy teatr­ úshin tabys pa, álde ol­qy­lyq pa?» dep te oılanasyń osyndaıda. Se­bebi bul bir ǵana mysal emes. Máselen, atal­ǵan tizimdi M.Áýezovtiń «Qarakózi» men Ý.Sheks­pır­diń «Romeo men Jýlettasynan» bas­tap, G.Hýgaevtyń «Qara shekpeni», M.G.Lorkanyń «Bernarda Albanyń úıi», Q.Jú­nisovtiń «Alǵashqy mahabbaty» jáne taǵysyn taǵylar osylaı jalǵastyryp alyp kete beredi. Al sol kóshti «Qyz Ji­bek­tiń» bastaıtyny qýantady álbette. О́ıt­keni ónerge árkimniń-aq bar talasy. Teatr ónerindegi tájirıbeler men jańashyl úrdister ulttyq klassıkalarymyzda da óz bederin taýyp jatsa, árıne bul teatr úshin zor tabys ekeni daýsyz. Al kemshiligi – barlyq teatrdyń repertýary ınkýbatordan shyqqandaı birtektilikke urynatyndyǵy. Bul, ásirese, teatr festıvaldarynda aıqyn kó­rinedi. Áıtse de, ár teatr­dyń óz repertýarlyq saıasaty, ár óńir kó­rer­meniniń óz talǵamy bar ekenin umytpaýymyz da qajet shyǵar...

«Klassıkadan klassıka jasaǵym keldi»

Hosh, sonymen áńgimemizdiń álqıssasy  «Qyz Jibekke» qaıta oralsaq. Aýqymdy premeraǵa 50 akter, 36 orkestr múshesi, tehnı­kalyq jáne shyǵarmashylyq qu­ram­­dy qosqanda jalpy sany 120-dan astam adam tartylǵan. Rejısserdiń aıtýynsha, daıyn­dyq jumysy naýryz aıynda bastalyp, jarty jyldan asa ýaqyt júrgizilgen. Jeti aıǵa jýyq janyn salyp izdengen trýppa jumysy qaı deńgeıde? Túpki nátıje minsiz boldy dep aıta alamyz ba?..

«Qyz Jibek» Q.Qýanyshbaev teatry­nyń tarıhynda tuńǵysh ret qoıylyp otyrǵan joq. Biraq teatr ujymy á degennen-aq bul spektakldiń bederi bólek bolatynyn kesip aıtty. Áýelgi erekshelik – shyǵarma­nyń sahnalyq saraptalýy men janrynda bolatyny da jaqsy jarnamalandy: «Qazaqstanda opera janry XX ǵasyrdyń 30-jyldary týdy. 1934 jyly qazaqtyń tuńǵysh operasy «Qyz Jibek» dramalyq opera túrinde sahnalandy. Ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan keıin ultymyzdyń injý-marjany «Qyz Jibek» operasyn kórermen nazaryna dramalyq opera janrynda qaıta usynbaqpyz. Jańany týdyrǵyń kelse, ótkenge qaıta oral. Bári bastalǵan núktege...» dedi óner týdyrýshy trýppa.

 Osydan keıin-aq spektakl semantıkasyna barynsha daıyn bolyp bardyq. Onyń ústine qoıylym rejısseri Álibek О́mirbekuly da premera aldynda bergen suh­batynda: «Qyz Jibekti» men basqasha kórdim. Júsipbek Shaıhyslamulynyń epos­tyq nusqasyn oqyǵan sátte-aq dramalyq opera baǵytynda qoıamyn dep sheshtim. Ishki sýretkerlik álemim odan basqaǵa oıymdy burǵyzbady. Jyrdy ózgeshe oqý qoıylymnyń kórkemdigin tolyqtaı bere almaıtyndaı sezildi. Sondyqtan da osy nusqaǵa oılanbastan toqtaldym. Meniń re­jısserlik kórýimde bul «Qyz Jibek» son­daı taza, móldir ári syrshyl qalypta sýret­teletin bolady. Al janryna kelsek, eń alǵashqy ulttyq opera sanalatyn týyn­dy 1934 jyly ashylǵan opera teatry­nyń betashary ispetti árbir qazaq úshin, ónersúıer qaýym úshin baǵaly dep oı­laımyn. «Qyz Jibek» – óte myqty týyndy. Ony men Pýshkın, Getedeı álemdik klas­sıka alyptarynyń ataqty «Sultan patsha týraly ertegi», «Faýst» sııaqty shyǵar­malarymen qatar qoıamyn. Endigi mindet – sol uly maqsatymdy óz deńgeıinde sah­naǵa shyǵarý. Klassıkada ýaqyt joq. Ol keshe bolǵan, búgin bolyp jatyr, erteń de bo­lady. Klassıkadan klassıka jasaǵym keledi», degen edi.

Tiliń qaıda, «Qyz Jibek»?

Shynymen de, buǵan deıin kóbinese Ǵ.Músirepovtiń lıbrettosyna basymdyq berilip kelgen teatr sahnasyndaǵy «Qyz Jibekterdiń» kópshiliginen Álibektiń saraptaýy jyrdy sóıletýimen erekshelendi. Osy arqyly urpaq jalǵastyǵy, ata-ana men bala arasyndaǵy qarym-qatynas, mahabbattaǵy qundylyqtar, adamı asyl qasıetter hám sonyń búgingi zamandaǵy kórinisin salystyryp, salǵastyra berýge degen talpynysy qýantty. Rejısser negizgi basymdyqty osy qundylyqtarǵa burǵan da, ózi ýáde etken syrshyldyq, sezim, mahabbat sahnalaryn bosańsytyp alǵan. Syrtqy qaqtyǵystar ǵana emes, akterlerdiń ishki qaıshylyqtary da báseń, solǵyn. Ásirese Bekejan – Erjan Nurymbet, Shege – Ulan Qabyl, Tólegen – Oljas Jaqypbektiń oıyny áli de izdeniske, tipti qaıta saraptaýǵa suranyp tur desek, qatelespeımiz. «Rejısserdiń maqsaty osy boldy», dep qarsy daý aıtylaryn bilsek te, ulttyq klassıkanyń bederin buzyp, ǵasyrdy ǵasyrǵa jal­ǵap oqýshysyn tamsandyryp kelgen jyrdyń, tipti Ǵ.Músirepov týdyrǵan lıbrettonyń baı tilin osynshalyqty qarabaıyrlandyrý, odan qala berdi qazaqtyń jyrlarynda beriletin nebir sulý sýretteýlerdi arzan ázildiń astyna jyǵyp berý – rejısser Álibek О́mirbekulyna da, qoıylymnyń sahnalyq nusqasyn jasaǵan, dıalogterdi túrlendirgen ınssenırovka avtorlary Mıras Ábil men Lázzat Alpysbaevaǵa da úlken syn ekenin basa aıtqymyz keledi. Rejısserdiń ózi moıyndaǵan­daı, qazaqtyń búkil bolmysyn beretin ult­­tyq jaýharymyzdy kóshe tiliniń kóleń­kesinde kómeskilendirýdi qandaı jańashyldyǵyńyz da, eksperı­mentińiz de aqtaı almasa kerek. Kóshe tilin kóteretin qoıylymdar bolady, kerisinshe bar sulýlyqty qarabaıyrlyqqa aınaldyrý qylmystaı qabyldanatyn týyndylar bolatynyn jáne qaperden shyǵarmaǵan jón. Ulttyń ózine aınal­ǵan «Qyz Jibek» – sońǵy sanatta. Inssenırovka jasaýshylardyń «Qyz Jibektiń» qundylyǵy men kór­kem­digin «Don Kıhottyń» (rejısseri Álibek О́mirbekuly) deńgeıine qoıǵany (durysy túsirgeni) – kóz juma qaraı almaıtyn olqylyq. Qazaqta «О́zgeniń qańsyǵyn tańsyq kóripti» degen jaqsy sóz bar. Dál osy teńeý «Qyz Jibekti» «qubyltqysh» reformatorlarǵa da týra baǵyttalǵandaı. Álde «qazaq kórermeni aıshyqty ana tilin túsinýden maqrum» dep oılady ma eken shyǵarmashylyq top? Ulttyń jaýharyn janyń jylaıtyndaı osynshalyqty dúbára kúıge jetkizýdiń qanshalyqty qajettiligi boldy eken? Zamanaýılyq degenimiz kórermen deńgeıine túse bermeı, kerisinshe teatr kelýshisin óz bıigine umtyldyrýymen utymdy emes pe? Al jańalyq jasaımyz dep dál osyndaı jańsaqtyqqa uryný, tipti de jasampazdyq bolmasa kerek-ti.

Janrdy jatsyný

«Janrlardy biriktirý qıyn, sebebi bir janr ekinshisin basyp tastamaýy kerek. Jańa eshteńe usynbaımyz. Tamyrymyzǵa oralyp, týyndyǵa jańa qyrynan qarap kórýge shaqyramyz. Spektaklge kóp daıyndaldym, biraq endi ǵana qoıǵaly jatyrmyn. Ulttyq taqyrypty alǵannan keıin akterler orasan zor jaýapkershilikti arqalap otyr. Biz qoıǵaly otyrǵan keı dúnıe kórermenge unamaýy múmkin. Spektaklde qoıylǵan dúnıemen bári kelise bermeıdi. Adamdardy, aǵa býyndy renjitý oıymda joq. Daý da bolady. Onyń bárine daıynbyz», dep rejısser kórermenin aı buryn daıyndap, jarqyn jarnamasymen qyzyqtyrǵan jańa qoıylymnyń taǵy bir olqy túsken jeri – Qyz Jibektiń ózi. Kezinde ulaǵatty ustazymyz, teatr bilgiri Áshirbek Syǵaı: «Eger teatryńda Gamletke laıyq akteriń bolmasa, onda Shekspırge jolamaǵanyń abzal» degendi jıi qaıtalap otyrýshy edi dáristerinde. «Qallekı» teatrynyń Qyz Jibegin kórgende ashy da bolsa synshynyń dál osy sózi oıymyzǵa orala berdi. Sol sebepten, bálkim sharasyzdyqtan da bolsa kerek, rejısser Jibekti jarmaq etipti. Biz kórgen quram oıynynda dramalyq nusqasyn – «Daryn» memlekettik jas­tar syılyǵynyń laýreaty Aqmaral Tanabaeva, operasyn Amıra Omarova oryndady. Sol sekildi Tólegen beınesin Oljas Jaqypbek pen Bıbarys Orman teńdeı bólisti. Iá, róldiń santarapty qyrynan ashylýy úshin keıde jarmaq ádiske barý utymdy bolatyn jaǵdaılar bolady. Biraq dál osy qoıylymda bul ádisti asa sátti sheshimderdiń qataryna qosa almas edik. Sebebi keıipker harakterin qalyńdatý úshin emes, janryna saı ekige bólingendikten, spektakl jalpy kórkemdik tutastyǵynan aıyrylǵan. Saldarynan rejısserdiń janrǵa qatysty joǵaryda aıtylǵan qaýpi rastaldy. Biraq, ókinishke qaraı, sahnada birin biri basyp tastaý qaýpin týdyrar jaqsy maǵynasyndaǵy jarysqan janrlar sharpysy men kórkemdik qaqtyǵystyń emes, orta deńgeıdegi drama men jarqyraı almaǵan operanyń kýásy boldyq. Ásirese án aıtý mindeti júktelgen akterlerdiń beıne minsizdiginen góri, notaǵa dóp túsý, arııasyn álsiretpeı aıtyp shyǵý alańy tyńdap otyrǵan bizge anyq sezilip turdy. Al áli tolyq pisip jetilmegen beınelerdiń álbette júrekke de dóp túsýi – ekiudaı másele. Sondyqtan bolsa kerek, jekeleı oryndaýshylardyń (solıst) – Shegeniń de, Jibektiń de izdenisinen irilik tanı almadyq. Júrekti shymyrlatyp, janyńdy jylatatyn Jibektiń (Amıra Omarova) joqtaýy sezimdi sýyryp, kóńildi qozǵamady. Kezekti aıtylyp jatqan kóp arııanyń birindeı áserde qaldyrdy. Dramalyq róldegi Jibek te (Aqmaral Tanabaeva) syrtqy sulýlyǵymen súısindirgenimen, keıipkeriniń ishki kóńil kúıin jetkizýde teńizdiń betin ǵana qalqýmen shekteldi. Al sahnadaǵy shaıqastan, áreketten sanaly túrde bas tartqan rejısser tarapynan qoıylymnyń dınamıkasyn berýde, ásirese osy aıtylar arııalar men akterler replıkasynyń barynsha qýatty shyǵýyna mán berilse, bálkim spektakldiń sanany selt etkizer áseri de bólek bolar ma edi degen bir oı qaldy kóńil túkpirinde.

Bári bastalǵan núktege...

Iá, jyrdaǵy negizgi bas keıipkerler beınesi keıipkerjandylyqqa ese jiberip alǵanymen, esesine Bazarbaı men Qamqa beınesinde kóringen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurken О́teýil men Mádenıet salasynyń úzdigi Baqyt Jumaǵulovanyń tandemi sátti saraptaldy. Ásirese Qamqa rólindegi Baqyt Jumaǵulovanyń sahnadaǵy sózdi salmaqtap jetkizý sheberligi de, jalǵyzyn Shekti eline shyǵaryp salardaǵy qoshtasý arııasy da júrekti jandy tebirentpeı qoımady. Ana men bala arasyndaǵy qýatty baılanysty beınelilik bıi­gin­de aıryqsha aıshyqtap kórsete bildi. Sondaı-aq Tólegen partııasynda kóringen Bıbarys Omar men Qarlyǵash – Sıtora Anvarovanyń qoıylymdaǵy oryndaýshylyq óneri de atap ótýge turarlyq jaqsy jumystar sanatynda.

Al hor týraly aıtylar áńgime bólek. «Qyz Jibek» dramalyq operasynyń Evgenıı Brýsılovskııdiń mýzykasymen kórkemdelgen jyr jelisin, jalpy oqıǵa atmosferasyn jetkizýde teatr ártisterinen quralǵan hor eńbegi shyn máninde súısintti. Hormeıster Erjan Sansyzbaev pen dırıjer, Mádenıet salasynyń úzdigi Erlan Beısembaevtyń tandemindegi óreli óner Q.Qýanyshbaev teatrynyń sımfonııalyq or­kestriniń súıemeldeýimen jańasha kór­kem­dik bıikke kóterildi. Hor men orkestr jumysyn tyńdap otyryp, elimizdegi mýzy­kalyq mártebesi bar teatrlardyń bárine osyndaı tabysty izdenis tilegiń keledi.

 Bul «Qyz Jibektiń» taǵy bir tabysy – dekorasııa, ıaǵnı keńistik pen kostıým. Shyǵarmashylyǵyn baqylap júrgende baı­qaǵanymyz, Álibek О́mir­bekuly ózi qoıǵan spektaklderinde sah­nadaǵy dekorasııa men kostıýmderge aıryq­sha kóńil bóledi. Sondyqtan bolsa kerek, qoıylymnyń sahnalyq sheshimine sýretshi Shynar Elembaevamen birge rejısserdiń ózi de teńdeı ter tógipti. Ol qoıylym atmosferasynan da anyq seziledi. Appaq álem, ondaǵy erkin keńistik pen metaforalar, sahnadaǵy mınımalızm, akterlerdiń ústindegi kostıýmderdiń stıldik sheshimi, sımvoldyq astary – bar­lyǵy-barlyǵy aıqyn oqylyp tur. Qyz Jibek – Aqmaral Tanabaevanyń ústin­degi qyzyl beshpet qandaı qonymdy, suń­ǵaq boıly sulýdyń tal­dyrmash bitimine qa­laı ásem qona ketken! Qamqa – Baqyt Juma­ǵulova, Aıgóz – Al­tynaı Nógerbek, Qar­shyǵa – Nartaı Saýdan­bekuly, Dúrııa – Begimnur Qalıla – bári-bári rejısserdiń bú­ginimizden izde­gen mynaý appaq dúnıeniń, syrshyl álem­niń ásem keıipkerlerin vızýaldy túrde kózge kórkem jetkizedi. Bastysy, sah­nada tazalyq bar. Sol tazalyq demaltady.

Áıtse de, bul ásemdik qoıylymnyń mazmundyq, rejısserlik hám akterlik izdenister sheshimindegi olqylyqty aqtaı almaıdy. Ásirese qos janrdy biriktirý men ony sahnada jandandyrýda ketken kemshilikter áli de júıeli, tyńǵylyqty izdeniske suranyp tur. «Alǵashqy operamyz áý basta dramalyq opera janrynda jasalǵan. Jańany týdyrǵyń kelse, ótkenge qaıta oral. Bári bastalǵan núktege...» degen sáýleli sóz arqyly alǵashqy hám qazirgi teatrdyń arasyndaǵy 90 jyldyq ótkelge óreli órnek salýǵa umtylǵan О́mirbekulynyń oıy da, talpynysy da quptarlyq. Ǵasyr buryn alǵashqy teatrdyń týyn kótergen «samorodoktardyń» sara jolyn búgingi bilimi men izdenisi mol kásibıler odan ári kemeldendirip, irgeli izdenis jolynda kórkemdik bıikke kótere alsa, jaqynda ulttyq mártebe alǵaly otyrǵan Ult teatrynyń bedelin bıiktetip, mártebesin odan ári asqaqtata túspeı me?

P.S. Jalpy, «teatraldar» arasyn­da «Jaqsy spektakl kórgiń kelse, premera­nyń segizinshi kúnine bar» degen qaǵıda bar. Ony rejısser Álibek О́mirbekuly da qadap aıtty. Endeshe, sol segizinshi qoıylymdy kúteıik. Bálkim, búgingi kemshilikter túzeler, olqylyqtardyń orny tolar... Sebebi teatr – jandy óner. Ýaqytpen birge ártisterdiń de sheberligi kemeline keler dep seneıik.