Taraz aýmaǵy keńı túsedi

Bıyl Baqytjan Orynbekovtiń qala tizginin ustaǵanyna bir jyl toldy. Jyl ishinde oblys ortalyǵynda atqarylǵan jumys az emes. Ásirese qaladaǵy toz-tozy shyqqan talaı kóshe jóndeldi. Jyldar boıy joldyń «jyryn» jyrlaǵan «Býryl» alabyndaǵy kóshelerdi qalpyna keltirý jumystary qarqyndy túrde júzege asa bastady.

Qyrkúıek aıynda óńirge ákim bolyp kelgen Erbol Qarashókeev elimizdegi eń iri shaǵyn aýdandardyń biri sanalatyn «Uly dala» shaǵyn aýdany turǵyndarynyń ózekti máselelerine nazar aýdardy. Bir sóz­ben aıtqanda, oblys basshysy alǵashqy ju­mys kúnderiniń birinde jańa shaǵyn aýdan turǵyndarynyń muńyna den qoıdy.

«Býryl» alaby men «Uly dala» shaǵyn aýdanyn bólip qaraý áste múmkin emes. Qoǵamdyq kólik 15-shaǵyn aýdanǵa qa­tynaý úshin «Býryldyń» kósheleri arqyly ótedi. Basqany bylaı qoıǵanda, mundaǵy qoǵamdyq kólik júretin joldardyń ábden tozyǵy jetken edi.

Qala tizginin ustaǵan kezinde osy jol­dyń máselesin sheshýdi óz mindeti sanaıtynyn jetkizgen Taraz qalasynyń ákimi B.Oryn­bekov sózinde turdy. Árıne, mun­daǵy jol máselesi áli tolyqqandy sheshimin tapqan joq. Bir sózben aıtqanda, bastalǵan jumys jalǵasyp jatyr. Eń bastysy halyq kókeıindegi ózekti másele jergilikti atqarýshy bıliktiń nazaryna ilikti. Nátıje bar.

Birinshi kezekte mundaǵy qoǵamdyq kólik júretin Estemesov, Moldaǵalıev kóshe­leriniń joly jóndeldi. О́zge de bir­neshe kósheniń jolyna asfalt jabyndysy tóselgenin aıta ketken jón. Sondaı-aq Kóshek batyr kóshesiniń aıaq tusyna jaqyn mańdaǵy «Uly dala» shaǵyn aýdanyna aparatyn jańa jol salyndy. Basqa da jol máselesi ońynan sheshile bastady. Bir anyǵy, «Uly dala» shaǵyn aýdanynyń turǵyndary 2-3 jyl boıy «jyrlaǵan» Kóshek batyr kóshesi men jańa shaǵyn aýdandy baılanystyratyn joldyń salyn­ǵanyna bek qýanyshty. О́ıtkeni kólik júrgizýshileri dál osy joldyń máselesin úzdiksiz aıtyp júretin.

«Oblys ortalyǵynda 1 445 kóshe  bar. Onyń ishinde 838 kósheniń asfalt, 607 kósheniń shaǵal tas joly bar ekenin aıta ketken lázim. Jalpy uzyndyǵy 86,8 shaqyrymdy quraıtyn 44 jobany (144 kóshe, burylys, ótkel, tuıyq jáne 7 jaıaý júrginshi joly) ortasha jóndeý jumysy josparlanǵan edi. Qazirgi kezde 44 nysanda merdiger jáne tehnıkalyq qadaǵalaýshy anyqtalyp, qurylys-montaj jumystary júrgizilip jatyr. Budan bólek, qaıta jańǵyrtý jumystary da qolǵa alynǵan edi. Naqtyraq aıtsaq, 2 nysan boıynsha jobanyń jalpy quny – 1 mlrd 354 mln 73 myń teńge, uzyn­dyǵy 5,6 shaqyrymdy qurady. Qazir­gi kezde Sańyraq batyr kóshesi boıynsha merdiger «Araıstroımarket 2003» JShS-men, Shostakovıch kóshesi boıynsha mer­diger «Uniserv» JShS-men 2023 jylǵa qarastyrylǵan jumystar aıaqtaldy.

Qala joldaryna aǵymdy jóndeý jumystaryn júrgizý máselesi boıynsha da birqatar jumys atqaryldy. Máselen, 2023 jyly merdiger «Nurly Jol-7» JShS-men 29 904 sharshy metrdi, únemdelgen qarajat esebinen merdiger «RusStroy» JShS-men 4 622 sharshy metrdi aǵymdy jóndeý jumystary aıaqtaldy. Qaladaǵy shaǵyn aýdandardyń ishki joldaryn aǵym­dy jóndeýge «Erlan jáne kompanııa» JShS-men kelisimshart jasalǵan, tıisti jumys ýaqtyly atqarylmaǵandyqtan, kelisimshart buzylyp, josyqsyz merdiger dep tanyldy. Odan bólek, qazirgi tańda merdiger «NurAbdrahman joldary» JShS-men saıajaı alaptaryna baratyn jolǵa aǵymdaǵy jóndeý jumystary júr­gizilip jatyr. Aldaǵy ýaqytta bul másele de sheshimin tabady», deıdi B.Orynbekov.

Derekke júginsek, Býryl A, B, V turǵyn alabyna asfalt jol jabyndysyn tóseý jumystary boıynsha jobalaý-smetalyq qujattama tolyqqandy ázirlengen eken. Jobalaýshy mekeme – «Qurylys ınvest joba» JShS.

Mundaǵy jumys jaz mezgilinde bas­talyp, qazirgi ýaqytta tolyqqandy júr­gizilip jatyr. Merdiger mekeme «Araı­stroımarket-2003» JShS-men 3139 mln teńgege kelisimshart jasalǵan. Respýb­lı­kalyq bıýdjetten 100 mln teńge, oblystyq bıýdjetten 330 mln teńge qarastyrylǵan.

«Joba boıynsha asfalt jol jabyndysyn tóseý jumystary 33,7 shaqyrymdy qamtıdy. Iаǵnı Býryl A, B, V turǵyn alabyn­daǵy 75 kóshege asfalt jabyndysyn tóseý qarastyrylǵan. Shákirov, Qa­symbekov jáne Baqbergenov kóshelerine 2 qabat asfalt tóselip, qudyq qaqpaqtary qoıylyp, jumys tolyǵymen aıaqtaldy. Moldaǵalıev kó­she­si boıynsha 2 qabat 600 metrlik asfalt tóselip, qudyq qaq­paq­tary qoıyl­ǵan. Sonymen qatar Mol­daǵalıev kó­shesiniń asfalt jabyndysyn tóseý jumys­tary támamdaldy. Naqtyraq aıt­qan­da, 5,5 shaqyrym asfalt jol jabyn­dysy tóseldi. Qalǵan qarajat 2024 jylǵa qarastyrylyp, nysannyń tolyq qu­ry­lys-montaj jumystaryn 2024 jyly aıaqtaý josparlanyp otyr.

Taraz qalasyndaǵy «Baryshan» tur­ǵyn alabyna asfalt jol jabyndysyn tóseý boıynsha jobalaý-smetalyq qujattamalar tolyq ázirlengen. Joba boıynsha saraptamanyń oń qorytyndysy alynǵan. Jobanyń smetalyq quny – 1,6 mlrd teńge. Nysannyń qurylys-mon­taj jumystaryna ulttyq qordan 100 mln teńge, oblystyq bıýdjetten 11,1 mln teńge bólingen. Merdiger mekeme «Uniserv» JShS taıaýda ǵana qurylys ju­mys­­taryn bastaýǵa ruqsattama alyp, iske kiristi. Jalpy, 16,2 shaqyrymdy quraıtyn 24 kóshege asfalt jabyndysy tóselip qarastyrylǵan. Osy jyly bólingen qarajatqa qoǵamdyq kólik jú­retin 2 kóshege asfalt jol jabyndysy tóselip jatyr. Turǵyndarmen kezdesýden keıin Qur­manbetov kóshesine tóseletin asfalt jol jabyndysyn 6 metrden 8 metrge uzarttyq. Talapqa saı jaıaý júr­ginshiler joly men jol shekarasy qoıyl­dy. Búgingi tańda Qurmanbetov kóshesi tolyǵymen asfalttalyp, Qyzyl qaınar kóshesi asfalt­taý úshin daıyndalyp jatyr. Qalǵan qa­rajatqa 2024 jyly asfalt jol jabyn­dysyn tóseý josparlanyp otyr», deıdi ol.

Shahar basshysy keltirgen derekke júginsek, jol qaýipsizdigin qamtamasyz etýde de birshama jumys qolǵa alynǵan. Máselen, qalalyq polısııa basqarmasy jol-tehnıkalyq ınspeksııa bólimshesiniń nusqamasyna sáıkes merdiger «Stroı­Montaj­Group» JShS tarapynan qańtar-aqpan aılarynda 275 dana jol belgisi ornatylǵan. Jol-kólik oqı­ǵalary jıi oryn alatyn asa qaýipti ýchas­kelerge 3 jańa kólik baǵdarshamy qoıylǵan.

Taraz halqyn tolǵandyrǵan basty máseleniń biri – Abaı dańǵyly boıynan kópir qurylysyn bastaý. Turǵyndar jyldar boıy kópir máselesin kótergenimen, ákimder ótkir máseleni nazardan tys qaldyra beretin. Osy olqylyqtyń ornyn toltyratyn kez keldi. Taraz qalasynyń ákimi B.Orynbekov jergilikti jurtty tolǵandyrǵan máseleni sheshýdi basty maqsaty sanap otyr.

«Osy jyly Abaı dańǵyly boıynan 2 kópir salý úshin jobalyq-smetalyq qujat ázirleýge, memlekettik saraptamadan ótkizýge jergilikti bıýdjetten 65 mln teńge bólinip, jobalaýshy mekeme «DÁN-QO» JShS-men jalpy 58 mln 499,9 myń teńgege kelisimshart jasaldy. Qazirgi tańda Abaı dańǵylyndaǵy jol ótkelin salýǵa qujattar ázirlenip, memlekettik saraptamaǵa usynyldy. 2024 jyldyń aqpan aıynda memlekettik saraptamaǵa usynyp, sáýir aıynda qorytyndysyn alýdy josparlap otyrmyz. Taraz qalasynan Almaty shaharyna qaraı shyǵatyn, Talas ózeni arqyly ótetin 2 kópirdi qaıta jań­ǵyrtý jumysy boıynsha merdiger «DÁN-QO» JShS-men kelisimshart jasalyp, qazirgi kezde jobalyq-smetalyq qujattar ázirlenip jatyr», deıdi shahar basshysy.

Qala ákiminiń aıtýynsha, osy jyldyń segiz aıynda áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishi boıynsha aýyz toltyryp aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizilgen. Máselen, ónerkásip óniminiń kólemi 326,4 mlrd teńgeni qurap, 106,8 paıyzǵa jetken. Aýylsharýashylyq salasyndaǵy jalpy ónim kólemi 5,4 mlrd teńgeni qurap, 100,1 paıyzǵa oryndalypty. Sondaı-aq negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń kólemi 69,2 mlrd teńgege jetip, 91 paıyz­dy quraǵan.

«Qurylys jumystarynyń kólemi 32,2 mlrd teńgege jetip, 99,4 paıyzǵa oryndaldy. Paıdalanýǵa berilgen turǵyn úı kólemi 188 myń sharshy metrge jetip, 100,1 paıyzǵa atqaryldy. Al bólshek saýdadaǵy taýar aınalymynyń kólemi 215,7 mlrd teńgeni qurap otyr. Bıyl 2020-2025 jyl­darǵa ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy aıasynda «Dámdi sebet» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń «Unnan jasal­ǵan kondıterlik ónimderdi óndirýdi uıym­dastyrý» jobasy iske asyryldy. Son­daı-aq qala aýmaǵynda 2023-2024 jyl­dary jalpy quny 32,2 mlrd teńgeni quraı­tyn 6 ınvestısııalyq jobany iske asy­rý­dy josparlap otyrmyz. Jobalar iske asyrylǵanda 884 jańa jumys orny ashy­lady», deıdi ol.

Qala ákimi keltirgen derekke zer salsaq, joǵaryda aıtqanymyzdaı, oblys ortalyǵynyń aýmaǵy aldaǵy jyldary aıtarlyqtaı ulǵaımaq. Baızaq jáne Jambyl aýdandarynyń aýmaǵyna engen 14 eldi meken men 2 saıajaı qala quramyna ótedi. Nátıjesinde, oblys ortalyǵyna qosymsha 12 905,3 gektar jer qosylady.

Jergilikti atqarýshy bılik jumyssyz­dyqpen kúres máselesine de aıryqsha den qoıyp otyr. Bul baǵyt boıynsha segiz aı­dyń ózinde aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumys atqarylǵan.

«Qazirgi tańda oblys ortalyǵynda óńirlik jumyspen qamtý kartasy daıyn­dalyp, soǵan sáıkes 2023 jyly 13 651 adamdy jumysqa ornalastyrý jos­par­lanǵan. Onyń ishinde 1 475 azamat ulttyq jobalar aıasynda, 1 912 turǵyn sýbsıdııalanatyn jumys oryndaryna, 183 azamatqa memlekettik qaıtarymsyz grant, 103 jasqa shaǵyn nesıe berý, 265 adamdy qysqamerzimdi kýrstarǵa jiberý, 100 tur­ǵyndy jumys berýshilerdiń jumys ornynda oqytý, 651 azamatty onlaın-oqytý, 885 qala turǵynyn kásipkerlik baǵyty boıynsha oqytý, 8 077 turǵyndy bos jumys oryndaryna ornalastyrýdy jos­parlap otyrmyz. О́ńirlik karta aıasynda jumyspen qamtylǵandardyń sany 14 808 adamdy qurap otyr. Onyń ishinde belsendi is-sharalar arqyly jumyspen qamtylǵandardyń sany – 1 554 adam. Bul baǵyttaǵy jumys aldaǵy ýaqytta da jalǵasady», deıdi qala ákimi.

B.Orynbekovtiń aıtýynsha, «Kásipker­likti damytý jónindegi ulttyq joba» aıasynda atqarylatyn jumystyń da aýqy­my zor. Joba aıasynda 12 176 qala tur­ǵynyn jumyspen qamtý josparlanǵan. Osy jyldyń 1 qyrkúıegindegi derekke júginsek, belsendi júrgizilgen is-sharalar arqyly jumyspen qamtylǵandardyń úlesi 10 012 adamdy quraǵan.

Qazirgi tańda oblys ortalyǵyn aǵyn sýmen qamtıtyn aryq júıeleriniń tozyǵy jetkeni belgili. Sol aryq-atyz júıe­lerin qalpyna keltirý boıynsha naqty jumystar qolǵa alynyp otyr. Jo­balyq-smetalyq qujattama ázirlengen. Qala basshysynyń aıtýynsha, jobany 2023-2025 jyldar aralyǵynda júzege asyrýdyń joldary qarastyrylǵan.

«Bul máseleni sheshý úshin bıyl qala bıýdjetinen 940 mln teńge qarajat qaras­tyryldy. Merdiger mekeme – «Jasyl el-Taraz» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi. Qalany kógaldandyrý jáne jasyl aımaq qurýdyń óńirlik josparyna sáıkes bıyl 15 myń tal egý josparlanǵan. Kóktem aıynda 7 myńnan asa kóshet egildi. Endi qalǵan aǵash kóshetteri kúz aıynda tolyqtaı egiledi. Osy oraıda «Uly dala» shaǵyn aýdanynan arnaıy saıabaq orny uıymdastyrylatynyn aıta ketken jón. Úlken aýmaqty alatyn bul demalys ornyna 10 myńnan asa tal otyrǵyzylady. Osylaısha, shahardaǵy eń úlken shaǵyn aýdan turǵyndaryna arnalǵan serýen orny paıda bolmaq. Qaladaǵy qoqys kon­teınerleri de talapqa saı aýys­tyrylyp jatyr. Búginge deıin 520 qo­qys konteıneri satyp alynyp, tıisti oryn­darǵa qoıyldy», deıdi B.Orynbekov.

Qala turǵyndaryn buqaralyq sportpen qamtýda jergilikti atqarýshy bılik tarapynan ilkimdi jumystar qolǵa alynǵan. Naqtyraq aıtar bolsaq, segiz aıdyń bederinde oblys ortalyǵynda 218 sporttyq is-shara uıymdastyrylǵan. О́tkizilgen barlyq is-sharaǵa 23 542 adam qatysqan. Budan bólek, qala ákimdiginiń deneshynyqtyrý jáne sport bólimine qa­rasty 35 sporttyq alańsha jergilikti ha­lyqtyń ıgiligine berilgen. Munda 7 925 ba­lanyń sportpen tegin shuǵyldanýyna barlyq múmkindik qarastyrylǵan. Qazirgi tańda Taraz qalasynda deneshynyqtyrý jáne sportpen júıeli túrde aınalysatyn turǵyndardyń sany 177 489 adamǵa jetken. Bul qala halqynyń 41 paıyzyn quraıdy. Shahar halqynyń sportpen júıeli túrde aınalysýy úshin Taraz qala­synda qoljetimdi 660 sport nysany jumys isteıtinin atap ótken jón.

Qalaı desek te, oblys ortalyǵynda atqarylyp jatqan jumys az emes. Máse­len, turǵyn úı qorynda 1 438 kóppáterli turǵyn úı bar. Turǵyn úı qoryn jańǵyrtý máselesi boıynsha «О́ńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy» aıasynda 2011 jyldan bastap jumystar qolǵa alynǵan. Qala aýmaǵynda 1 103 úıdiń paıdalanýǵa berilgen merzimi 30 jyldan asqan, onyń ishinde 477 úı kúrdeli jón­deýden ótkizildi, qalǵan 626 úıdi jón­deý­den ótkizý josparlanǵan. Bir sózben aıtqanda, kóne shahardaǵy turǵyn úı máselesin sheshý boıynsha da oblys orta­ly­ǵynda ilkimdi ister qolǵa alynyp otyr­ǵany qýantady.

«Jalpy alǵanda, 2022 jyly 67 úı jóndeldi. 2023 jyly 63 kópqabatty úıdi kúrdeli jóndeýden ótkizý jos­parlanyp otyr. Bul úshin 5 mlrd 372 mln 411 myń teńgege Qurylys jáne tur­ǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq isteri komıtetine bıýdjettik ótinim usy­nyldy. Sonymen qatar bıyl 80,91 mln teńgege «Báıterek» shaǵyn aýda­nyn­daǵy №36,37 kommýnaldyq menshikte tur­ǵ­an kópqabatty turǵyn úılerge kúr­deli jóndeý jumystaryn júrgizý úshin memlekettik satyp alý konkýrsy jarııalanyp, utyp alǵan merdiger «AKM Group» JShS-men kelisimshart jasaldy. 1 qyrkúıekke deıingi derekke sensek, páter alý kezeginiń tiziminde 21 754 azamat tirkelip tur. Memlekettik qordan páter alý kezeginiń tizimin ashyq túrde ja­rııalaý, elektrondyq júıe arqyly qaraý jáne qadaǵalaý boıynsha arnaıy «ZhilFondTaraz» mobıldik qosymshasy jumys istep tur. Odan bólek, kezek tizimi Taraz qalasy ákimdiginiń resmı saıtynda ornalastyrylǵan. Sonymen qatar jaýap­ty tulǵalarmen birlesip jumys isteý­diń arqasynda halyqty qoljetimdi bas­panamen qamtý maqsatynda ońtaıly ıpo­tekalyq baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr», deıdi Baqytjan Ámirbekuly.

Qala ákimi keltirgen derekterge kóz júgirtsek, shaharda barlyq sala boıynsha jumys júıeli túrde atqarylyp jatyr. Eń bastysy qala turǵyndarynyń kókeıkesti máselesine aınalǵan avtokólik jol­darynyń problemasy ońynan sheshile bas­tady. Qala ishindegi joldardyń jóndel­geni turǵyndar úshin tıimdi ekeni daýsyz. Áleý­met­tik salada da az jumys atqarylyp jatqan joq.

Jambyl oblysy