Munaıly ólke Mańǵystaýda balyq sharýashylyǵyn damytýdan bastap elimizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýda aıryqsha mańyzǵa ıe «Aqtaý» jáne «Quryq» porttary áleýetin kóterýge deıingi aralyqta biraz másele sheshimin taýyp jatyr. Árıne, kezegin kútip, qordalanyp turǵan túıtkilder de joq emes. Biraq jalpy kórsetkish ahýaldyń oń raıǵa ıe ekenin meńzeıdi. Bul týraly Mańǵystaý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev arnaıy brıfıngte málimdedi.
Ekonomıkalyq aımaqtyń áleýeti
Ákimniń aıtqandaryn túgel tizbeleý múmkin emes ári qajet te emes. Á degende bizdiń kóńilden shyqqany – oblysta metanmen júretin jańa avtobýstardyń paıda bolýy. N.Noǵaevtyń aıtýynsha, 30 zamanaýı avtobýs Aqtaý qalalyq baǵyttary boıynsha jolaýshy tasymaldaıdy. Endi taǵy 90 avtobýs jolǵa shyqpaq. Jańa qoǵamdyq kólikter jergilikti bıýdjetten jáne ónerkásipti damytý qory AQ qarajaty esebinen satyp alynǵan. Jobanyń jalpy quny – 9,2 mlrd teńge. Munyń tek 1,1 mıllıardy ǵana jergilikti bıýdjetten bólingen. Avtobýstar aýany baptaý júıesi, beınebaqylaý kamerasy jáne múgedek jandarǵa arnalǵan pandýspen jabdyqtalǵan.
«Avtobýstardy otynmen qamtamasyz etý úshin oblysta alǵash ret erekshe gaz quıý stansasy – metan stansasy paıdalanýǵa berildi. Jańa avtobýstardaǵy gaz motorly qozǵaltqyshtar aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtar kólemin azaıtýǵa jáne sýbsıdııalaý salasynda bıýdjet qarajatyn utymdy paıdalanýǵa yqpal etedi. Bir jaǵynan metandy paıdalaný suıytylǵan gazǵa júktemeni tómendetedi», deıdi Nurlan Noǵaev.
Mańǵystaýdyń ereksheligi – teńiz jolyna aparar baǵyttyń saǵasy ekendigi. Munda «Aqtaý» jáne «Quryq» porttary bar. Búginde «Aqtaý teńiz portynda konteınerlik hab salý» jobasy bastalǵan. Hab «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń (AEA) bazasynda qurylmaq.
«AEA aýmaǵynda hab obektilerin ornalastyrý úshin aýdany 19 ga jer ýchaskesi qarastyrylǵan. Qajetti ınvestısııanyń boljamdy kólemi – 20,2 mlrd teńge. Aqtaý portynda konteınerlik hab salý qurylysyn 2025 jyldyń ekinshi toqsanynda aıaqtaý josparlanǵan. Jobany iske asyrýǵa qatysýǵa «PSA International» (Sıngapýr), «Adani Group» (Úndistan), «Abu Dhabi Ports Group» (BAÁ), «Rhenus» (Germanııa) jáne «Lıanıýngan porty» (Qytaı) halyqaralyq kompanııalary qyzyǵýshylyq tanytýda. Jobanyń júzege asýy júkterdi aýystyryp-tıeý kólemin 3,8 mln tonnaǵa deıin jáne konteınerlerdi jylyna 300 myń birlikten astam ulǵaıtýǵa múmkindik beredi», dedi óńir basshysy.
Aıtýynsha, óz qyzmetin 2003 jyly bastaǵan AEA-ǵa kúni búginge deıin 290 mlrd teńgeden asa ınvestısııa salynyp, 2 500-den astam jumys orny qurylypty. Ondaǵy negizgi salalar – óńdeý ónerkásibi, qoıma sharýashylyǵy, logıstıka jáne týrızm. 2024 jyly 75 jańa jumys orny qurylmaq jáne 14,8 mlrd teńge somasyna 2 jobany iske asyrý josparlanyp otyr. Naqtylasaq, «NAFTA-Injınırıng Qazaqstan» JShS 600 mln teńge somasyna burandaly sorǵy júıelerin shyǵaratyn zaýyt salmaq. Bul 25 jańa jumys ornyn qurýǵa jol ashady. «Everest Techno» JShS 14,2 mlrd teńge somasyna sorǵy shtangalary men olarǵa mýftalar shyǵaratyn zaýyt qurylysyn bastaýǵa daıyn. Sonyń nátıjesinde 50 jumys orny ashylady.
Keleshektegi áleýeti qazirgiden de joǵary sanalatyn, bıyl 8 aıda 1,5 mıllıon tonnaǵa jýyq júk tasymaldaǵan «Quryq» portyna serpin berer biregeı joba – «Sarja» kópfýnksıonaldy teńiz termınaly deıdi N.Noǵaev. Termınal Aqtaý qalasynan 70 km jerde «Quryq» portynyń aýmaǵynda ornalasqan. Joba ınvestory – «Semurg invest» kompanııasy. Qazirgi ýaqytta jobaǵa ınvestor tarapynan qomaqty ınvestısııa salynyp, birqatar jumys atqarylǵan. Jobanyń júzege asýy port aýmaǵyndaǵy júkterdi aýystyryp tıeý kólemin jylyna 10 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtady. Sonymen qatar júk aınalymyn arttyrý úshin jańa logıstıkalyq jol qurylady jáne el aýmaǵy arqyly jańa júk aǵyndary paıda bolady. Tıisinshe Qazaqstannyń eksporttyq baǵyttary ártaraptanady.
Júıeli iste bereke bar
Aımaqtaǵy azýly máseleniń biri – aýyz sý. Halyq sanynyń ósýine baılanysty sýǵa degen muqtajdyq ta artyp kele jatyr. Jaz aılaryndaǵy tapshylyq táýligine 77,2 myń tekshe metrdi quraıdy eken. Máseleni kezeń-kezeńimen sheshý úshin 2025 jylǵa deıin jalpy sý tushytý qýaty 136 myń tekshe metrdi quraıtyn 6 jobany júzege asyrý josparlanǵan (jalpy quny – 202 mlrd teńge). Sý degennen shyǵady, energetıkalyq jabdyqtarynyń tozý deńgeıi 81 paıyzǵa jetken «MAEK» kásipornynyń jaǵdaıy da aıryqsha kóńil bólýdi qajet etip otyr.
«Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha sý tushytý, bý-gaz qondyrǵylary jáne týrboagregattar sııaqty jabdyqtardy salý jáne jańǵyrtýǵa qatysty birneshe negizgi jobany iske asyrýdy kózdeıtin kásiporyndy jańǵyrtý baǵdarlamasy ázirlendi. Bıyl kásiporynnyń óz qarajaty esebinen týrboagregattarǵa, qazandyq agregattaryna jáne qosalqy jabdyqtarǵa kúrdeli jóndeý júrgizilip jatyr. Mańǵystaý oblysy ákimdiginiń rezervinen tozyǵy jetken jabdyqty aýystyrýǵa 2,6 mlrd teńge bólindi. Premer-mınıstrdiń tapsyrmasy boıynsha jańa jabdyqtar men jıyndyqtardy satyp alýǵa Úkimet rezervinen taǵy 4,9 mlrd teńge bólindi», dedi ákim.
О́ńirdi gazben jabdyqtaý máselesi de málimdeme aıasynan tysqary qalmady. Byltyr óńirge 2,6 mlrd tekshe metr gaz qajet bolǵan. Bıyl qazanda uzyndyǵy 308 shaqyrym «Beıneý-Jańaózen» magıstraldyq gaz qubyrynyń ekinshi jelisi boıynsha gaz berý bastaldy. Sonyń nátıjesinde eldi mekender, iri ónerkásiptik nysandar, sondaı-aq Mańǵystaý oblysynyń negizgi energetıkalyq kásiporny – jylý jáne elektr energııasyn óndiretin «MAEK» JShS turaqty gazben qamtylmaq.
«Ekinshi jeliniń ótkizý qabileti – jylyna 5,8 mlrd tekshe metr. Buǵan deıin «Okarem-Beıneý» gaz qubyry osy baǵyt boıynsha 3 mlrd tekshe metrden astam gaz aıdaǵan. Endi eki gaz qubyrynyń jalpy ótkizý qabileti jylyna shamamen 9 mlrd tekshe metr boldy. Mundaı kólem óńir qajettiligin tolyq jabady. Sonymen birge «Jańaózen-Aqtaý» magıstraldyq gaz qubyrynyń 4 jelisin salý jobasyn iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 5,3 mlrd teńge (148 km gazben jabdyqtaý jelileri) bólindi», dep aqparat berdi aımaq basshysy.
Keıingi bes jylda oblysqa 3 trln teńgeden astam ınvestısııa tartylǵan. Bıyl 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha negizgi kapıtalǵa shamamen 840 mlrd teńge salynypty. Bul byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 45 paıyzǵa artyq. Jalpy, jyl basynan beri iske qosylǵan 12 ınvestısııalyq jobaǵa 11 mlrd teńgeden asa qarjy quıylǵan.
«Onyń ishinde et kombınaty, metall prokat, arnaıy jabdyqtar men tehnıka, sondaı-aq temirbeton men antıfrız óndirisi bar. Jyl sońyna deıin jalpy quny 9 mlrd teńge bolatyn taǵy úsh jobany iske qosý josparlanyp jatyr. Bul 90-ǵa jýyq jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Aldaǵy úsh jylda taǵy 54 ınvestısııalyq jobany iske asyrý kútiledi. Bul jobalar óńir ekonomıkasyna 1,4 trln teńge kóleminde qarjy tartý jáne 6 myńnan astam jańa jumys oryndaryn qurý maqsatynda josparlanǵan», dedi ákim.
Halyqtyń áleýmettik ahýalynda jetekshi ról oınaıtyn bilim, densaýlyq saqtaý salalary da ıgilikterden kende emes deıdi óńir basshysy.
«Jalpy, qazir óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy, qoǵamdyq-saıası ahýaly turaqty. Biz osy ekonomıkalyq ósý qarqynyn saqtaı otyryp, azamattardyń ál-aýqatyn arttyrý, sondaı-aq turǵyndardyń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin barlyq qajetti sharalardy odan ári jalǵastyramyz. Sondaı-aq Memleket basshysynyń aldymyzǵa qoıǵan mindetterin sapaly ári ýaqytynda oryndaýǵa bar kúsh jigerimizdi salamyz», dedi N.Noǵaev.