Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aýqymdy ári keshendi «Ádiletti Qazaqstan: bárimiz jáne árqaısymyz úshin. Qazir jáne árdaıym» dep atalatyn saılaýaldy baǵdarlama usyndy. Baǵdarlamada qordalanǵan áleýmettik problemalardy júıeli sheshý arqyly adam kapıtalyn damytý qarastyrylǵan. Geosaıası jáne geoekonomıkalyq kúrdeli jaǵdaıǵa qaramastan Memleket basshysy alǵa qoıǵan alyp maqsattar ret-retimen, kezeń-kezeńimen nátıjeli oryndalyp keledi.
Eń bastysy, ádiletti áleýmettik saıasatty júzege asyrýdyń zańnamalyq tetikterin bekitý, sol arqyly áleýmettik saıasattyń basty basymdyǵy retinde adam kapıtalyn qalyptastyryp, damytý usynyldy. Ony elimizdiń kreatıvti ekonomıkasyn órkendetýdiń negizgi faktory retinde aıqyndady.
Árıne, adam kapıtalyn damytý ekonomıkamyzdyń negizgi basymdyqtaryna sáıkes áleýmettik saıasattyń basty mindeti. Áleýmettik saıasat ekonomıkalyq ósimsiz múmkin emes. Degenmen, adamı kapıtaldy arttyrmaı, ekonomıkalyq ósýge qol jetkize almaımyz. Osylaısha, adamı kapıtaldy damytý ekonomıkalyq saıasattyń mindetterimen baılanysty áleýmettik saıasattyń basymdyǵyna aınalady.
Áleýmettik salada 2023 jylǵy 1 shildeden bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Áleýmettik kodeksi kúshine endi. Áleýmettik kodeks aıasynda 1-shi toptaǵy múgedektigi bar adamdarǵa kútim jasaý ýaqyty zeınetaqyny esepteý kezinde eńbek ótiline eskeriletin boldy. Qazaqstanda múgedektigi bar adamdardy áleýmettik qoldaýdyń júıeli sharalary júzege asyrylýda. Múgedektigi bar azamattarǵa Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi málimetine súıensek, 50 myńnan astam qyzmetter men tehnıkalyq quraldar usynylǵan. Inklıýzıvti qoǵamdy qalyptastyryp damytý úshin múgedektigi bar azamattardyń ómir sapasyn jaqsartý jáne qoǵamnyń teń múshesi retinde qoldaýdyń júıeli sharalary qabyldanyp jatyr.
Áleýmettik saladaǵy jumystar jalǵasyn tabýda. Otbasynyń sıfrlyq kartasyn engizý, járdemaqylar men áleýmettik tólemderdiń 10 túri boıynsha qyzmetter proaktıvti formatta iske asyrylady, «Áleýmettik ámııan» paıdalanýǵa engizildi. 2023 jyldyń 10 aıynda jalpy somasy 37,8 mlrd teńgege 172,3 myń adam jumysynan aıyrylý boıynsha áleýmettik tólem aldy. Bala kútimine arnalǵan tólem 1 jastan 1,5 jasqa deıin ulǵaıtyldy. Bul analarymyzǵa jáne demografııalyq ósim úshin negizgi qoldaý bolmaq.
Múgedektigi bar adamdar úshin jáne asyraýshysynan aıyrylý boıynsha járdemaqy mólsheri taǵy 14,5% - ǵa ulǵaıtyldy. Bul olardyń jyldyq mánde 23% ósýin qamtamasyz etýge múmkindik berdi.
Eńbek naryǵynda jańa jumys oryndaryn qurýǵa baǵyttalǵan 11 ulttyq joba júzege asyrylyp jatyr. 2023 jyl ishinde Úkimet 908,5 myń adamdy jumysqa ornalastyrǵan.
Jumyssyzdyqty sheshý keshendi túrde – Memleket basshysynyń «10 myń turǵynǵa 100 jumys orny» bastamasy aıasynda júzege asyrylyp jatyr. Bul tásil 2023 jyly shamamen 908,5 myń adamdy proaktıvti formatta jumysqa ornalastyrýǵa múmkindik berdi. Oryndalý mehanızmderine toqtalar bolsaq, elimizdiń barlyq óńirinde ákimdikter jas kadrlar úshin jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beretin tıisti óńirlik jumyspen qamtý kartalaryn bekitti. Basty ereksheligi-memleket (jergilikti jumyspen qamtý organdary) óńirlerdegi jumys oryndaryn sýbsıdııalaıdy. Mundaı jaǵdaıda jumys berýshiler azamattardy jumysqa belsendi qabyldaı bastady, óıtkeni olar jergilikti bıýdjetten qosymsha qarajat alady, al únemdelgen aqsha óz bıznesin odan ári damytýǵa baǵyttalýy qarastyrylǵan.
Azamattardy jumysqa ornalastyrý eńbek naryǵyn saraptamalyq taldaý negizinde júrgiziledi. Bul baǵyttaǵy birinshi kezektegi aspekt suranysqa ıe quzyretter men kásibı daǵdylarǵa sáıkes kadrlar daıarlaý. Osylaısha, eńbek resýrstaryn damytý oqý uıymdarynyń bilim berý baǵdarlamalaryna ımplementasııalaý úshin jumys berýshilerdiń negizgi suranystaryn anyqtaý arqyly júzege asyrylady. Bul rette bolashaqta kadrlar tálimgermen jumys ornynda kásiptik oqytýdy jalǵastyrady. Basqa quraldar da qoldanylady. Mysaly, «Bastaý-Bıznes» kásipkerlik negizderi boıynsha onlaın oqytý, elektrondy eńbek bırjasynda onlaın oqytý. Aıta ketý kerek, bir jyl ishinde quzyretterdi jaqsartý boıynsha barlyq tetikterdi paıdalana otyryp, 156,8 myń adam qamtyldy. Elimizde ýaqytsha jáne jappaı jumys oryndaryn qurý arqyly azamattardy jumyspen qamtýǵa múmkindik beretin jobalary retinde «Jastar praktıkasy», «Alǵashqy jumys orny», «Urpaqtar kelisimsharty», «Kúmis jas» jobalary bar.
Bul bir shetinen eńbek qundylyqtaryn dáripteýge, sonymen qatar eńbekke aralasatyn azamattar úshin bastapqy kezeńdegi túrli kedergilerdi eńserýge kómektesip, azamattardyń sanattaryn kóbirek qamtýǵa múmkindik beredi. Máselen, «Alǵashqy jumys orny» jobasy birinshi ret jumys izdep júrgen túlekter, ıaǵnı, 35 jastan aspaǵan jastar qataryndaǵy jumyssyz azamattar úshin, onyń ishinde NEET sanatyndaǵy jastarǵa keminde 24 aı merzimge turaqty jumysqa ornalasýǵa múmkindik beredi.
Al «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy zeınet jasyn kútip júrgen azamattardyń óz ornyna kadr daıyndaýy, eńbek sabaqtastyǵyn qarastyrady. «Urpaqtar kelisimsharty» jobasyna 35 jastan aspaǵan, ýnıversıtet nemese kolledjderdi 2 jyl buryn bitirgen túlekter qatysady. Joba uzaqtyǵy 6 aı, jobaǵa qatysýshy turaqty jumysqa turyp, ne zeınetkerlik jasqa tolǵan qyzmetkerdiń ornyn basady.
Memlekettik organdar halyqtyń áleýmettik osal toptary qataryndaǵy azamattarǵa memlekettik granttar berý arqyly óz bıznesin ashý úshin jaǵdaılar jasaıdy. 2023 jyly granttar berýdiń úsh aǵymynyń qorytyndysy boıynsha 9,1 myń adam startaptardy iske asyrýǵa qarajat aldy.
Sonymen qatar jeke bıznesin ashý úshin memleket 400 kartalyq aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde granttar bóldi. Bul bastapqy kapıtal Jańa bıznesti bastaý jáne damytý úshin qaıtarymsyz negizde beriledi. Granttar negizinen tehnologııalyq jabdyqtar, Eńbek quraldary, mal men qustardy satyp alýǵa bólinedi. Osynyń arqasynda jańa tigin sheberhanalary, naýbaıhanalar, sulýlyq salondary, sút jáne basqa da óndiris oryndary ashyldy. Osylaısha, azamattar ózderiniń bıznes-áleýetin iske asyrýǵa, óndiristi jolǵa qoıýǵa jáne damytýǵa, ózderin turaqty tabyspen qamtamasyz etýge múmkindik aldy. Aıta ketý kerek, mundaı tásil kásiporyndardyń ıelerine jaǵymdy áser etip qana qoımaı, sonymen qatar halyq úshin jumys oryndarynyń sanyn kóbeıtedi.
2023 jyldyń naýryz aıynan bastap jastarǵa jeńildik sharttarymen shaǵyn nesıe berý quraly bastaldy. Mıkrokredıtter konkýrstyq negizde beriledi. Komıssııa otyrysynyń qorytyndysy boıynsha jalpy somasy 25,4 mlrd teńgege 5,4 myń bıznes-joba maquldandy.
2023 jyly jekelegen mınıstrlikter jalaqyny arttyrý boıynsha jumys júrgizip jatyr. Bul shara negizinen azamattyq qorǵaý, medısına, bilim berý, ekologııa jáne qorǵanys salasynyń qyzmetkerlerine qatysty. Eńbek naryǵyn damytý, jańa jumys oryndaryn qurý – eń aldymen biliktilikti, daıyndyqty, tájirıbeni talap etedi. Tehnologııany belsendi paıdalaný, jumysqa ornalastyrýdyń ıkemdi nysandaryn jáne biliktilikti únemi arttyrý nátıjesinde jumyspen qamtý jeke tulǵaǵa eńbek naryǵyndaǵy turaqtylyqpen qatar qoǵamnyń damýyna yqpal etedi. 2023 jyly Úkimettiń azamattardy jumysqa ornalastyrý málimetine sáıkes, 847 myń adam jumysqa ornalasqan, onyń 420 myńy jastar. Eńbek naryǵynyń suranysyna daıyn bolý úshin «Kásiptik biliktilik týraly» zań qabyldandy. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berýge asa zor mán berilip keledi, ınjenerlik-tehnıkalyq mamandyqtardyń mazmuny kúsheıdi. Eńbek naryǵynyń ózgeristerine beıimdelý mehanızmderin qarastyratyn «Kásiptik biliktilik týraly» zań birqatar negizgi novellalardy qamtıdy:
Birinshi. Ulttyq biliktilik júıesi alǵash ret engizildi. Bul mehanızm mamandardyń kásiptik biliktiligin taný prosesin júıeleýge múmkindik beredi, mamandardyń bilimine, ıkemdiligi men daǵdylaryna qoıylatyn talaptardy qalyptastyrýǵa jáne únemi jańartyp otyrýǵa yqpal etedi. Bul ár mamannyń kásiptik deńgeıin jetildirýge serpin beredi. Kásiptik standarttardy salalyq memlekettik organdar salalyq keńestermen jáne ýákiletti organmen, ıaǵnı Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń kelisimi boıynsha bekitetinin atap ótý ózekti.
Ekinshi. Azamattarǵa olardyń daǵdylary men sheberlikterin taný týraly sertıfıkattar beretin biliktilikti taný ortalyqtary jetildiriledi. Mundaı ortalyqtarǵa akkredıtteýdi Eńbek mınıstrligimen kelisim boıynsha «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy júrgizedi. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyn buzǵan jaǵdaıda Ulttyq Kásipkerler palatasy men taný ortalyqtarynyń jaýapkershiligi kózdelgen. Kásiptik biliktilikti taný rásiminen ótý kezinde múgedektigi bar adamdar úshin qajetti jaǵdaılar jasaý boıynsha taný ortalyqtarynyń mindettemelerin belgileý ınklıýzıvtilik boıynsha mańyzdy shara bolatynyn atap ótken jón. Aıta ketý kerek, jumys berýshiler tartatyn sheteldik jumys kúshiniń bilim deńgeıi (kásiptik daıarlyǵy) jáne praktıkalyq jumys tájirıbesi (ótili) kásiptik standarttarǵa sáıkes biliktilik talaptaryna saı bolýy tıis.
Úshinshi. Kásiptik biliktilikti taný mindetti jáne erikti negizde júzege asyrylady. Biliktilikti mindetti taný lısenzııalaý, attestattaý, sertıfıkattaý, jeke tulǵalar qyzmetiniń bastalǵany týraly habarlama, testileý, biliktilik emtıhandaryn ótkizý arqyly retteletin kásipter (mysaly, muǵalimder, dárigerler, býhgalterler, advokattar jáne t.b.) boıynsha júrgiziledi. Onyń tártibi salalyq zańnamamen, sondaı-aq ruqsattar men habarlamalar týraly zańnamamen retteledi. Kásiptik biliktilikti erikti negizde tanýdy biliktilikti taný ortalyqtary (kandıdattyń qarajaty nemese QR zańnamasynda tyıym salynbaǵan ózge de qarajat esebinen ne jumys berýshiniń qarajaty esebinen) tek rettelmeıtin kásipter (mysaly, dánekerleýshiler, naýbaıshylar, shashtarazdar jáne t.b.) boıynsha ǵana júzege asyrady.
Tórtinshi. Kásiptik biliktilikti tanýdy yntalandyrý sharalary retinde kásiptik biliktilik pen daǵdylardy tanýdyń vaýcherlik-modýldik júıesi engiziledi. Bul júıe respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrylady. Ol jumyssyz adamdarǵa kásiptik biliktiligin taný úshin jylyna bir ret vaýcherdi tegin alýǵa múmkindik beredi.
Osy rette aıta keteıik, vaýcher berýge respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrýdyń 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan jalpy kólemi 236 917,5 myń teńgeni quraıdy (2023 jyly - 50 085,0 myń teńge. 2024 jyly - 78 502,5 myń teńge, 2025 jyly - 108 330,0 myń teńge.).
Besinshi. Alǵash ret beıformaldy jáne aqparattyq bilim berýdi (bilim berý mekemelerinen tys jerlerde jańa bilim men daǵdylardy ıgerý prosesi, ózin-ózi oqytý, onyń ishinde kýrstarǵa, trenıngterge jáne sheberlik synyptaryna qatysý arqyly) biliktilikti taný ortalyqtarynda sertıfıkattaý arqyly taný múmkindigi usynyldy. Mundaı bilim berý nátıjelerin sertıfıkattaý jumys kúshiniń mobıldiligine, azamattardyń shyǵystaryn ońtaılandyrýǵa, eńbek naryǵynyń básekelestigin arttyrýǵa, sondaı-aq jumyssyzdyq deńgeıin tómendetýge yqpal etedi.
Eń bastysy, mamandardyń quzyretine qoıylatyn kún saıyn artyp otyrǵan talaptaryna sáıkes eńbek naryǵynyń kásiptik-biliktilik qurylymyn jetildirýge jáne olardyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Sonymen qatar halqymyzdyń sany 20 mıllıonǵa jetken kúni Memleket basshysy Ulttyq qordan balalarǵa arnalǵan óte mańyzdy zańǵa qol qoıdy. Bul Prezıdentimizdiń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamasynda kórsetilgen negizgi bastamanyń biri. 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń 50 paıyzy jas jetkinshekterdiń arnaýly esep-shotyna aýdarylady. Balalar 18 jasqa tolǵan soń, bul qarajatty turǵyn úı satyp alýǵa nemese bilim alýǵa jumsaıdy.
Áleýmettik saıasattyń maqsaty – azamattardyń tabysyn arttyrý, eń bastysy áleýmettik ál-aýqattyń quramdas bólikteri bolyp tabylatyn adam kapıtalyn damytý jáne bilim, densaýlyq, eńbek naryǵynda teń múmkindikterdi qarastyrý. Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasy naqty áleýmettik mańyzǵa ıe. Onyń nátıjeleri adam kapıtalyn damytýǵa, azamattardy áleýmettik qoldaýǵa baǵyttalǵan.
Juldyz SÚLEIMENOVA,
Májilis depýtaty,
AMANAT partııasy fraksııa jetekshisiniń orynbasary