Ǵylymı ınfraqurylym qalyptastyrý mańyzdy

Buǵan deıin jazǵanymyzdaı, bıyl ýnıversıtet ǵalymdary keremet jetistikke jetti. 28 naýryz­ǵa qaraǵan túni Assy-Túr­gen astro­fızıkalyq observatorııasynda ornalasqan ýnıversıtet teles­ko­pynyń kómegimen ǵalymdar ǵaryshtaǵy erekshe qubylysqa – GRB230328B gamma-sáýleleriniń ushqynyna biregeı baqylaý júr­gizdi. Bul – álemdegi eń jarqyn ushqyndardyń biri. Halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyq 50 jyldan beri onyń tabıǵatyn áli tolyq tanı almaı keledi. Atalǵan gamma-sáýleleriniń ushqyny jarylystan keıin bar bolǵany 41 sekýndta anyqtaldy. Bul jasyl, qyzyl jáne ınfraqyzyl dıapazondarda bir ýaqytta jarylǵan gamma-sáýle ushqynynyń eń jyldam anyqtalýy retinde tirkeldi. Bir qyzyǵy, atalǵan oqıǵany dúnıe júzindegi 14 observatorııa baqylaǵan. Bizdiń ǵalymdardan keıingi kelesi baqylaý 30 mınýttan keıin ǵana jasalǵan.

Jaratylystaný jáne gý­ma­­nı­tarlyq ǵylymdar mek­tebi fı­zıka kafedrasynyń qaýym­das­tyrylǵan professory Ernazar Ábdikamalovtyń aıtýynsha, teles­kop osydan birneshe jyl buryn qurylǵan. Onyń ereksheligi – shaǵyn, biraq óte jyldam ári avto­mattandyrylǵan. Iаǵnı kez kelgen baǵytqa 8 sekýnd ishinde burylady. Sondaı-aq teleskop úsh tústi dıapazondaǵy úsh kameramen bir ýaqytta baqylaý júr­gize alady. О́zge memleketterde de óte aýqymdy ári sezgish teles­koptar bar, sezgishtik boıynsha olar­men básekelesý de qıyn. Biraq bizdikiniń artyqshylyǵy – jyldamdyǵynda. Az ǵana ýaqyt­qa sozylatyn qubylysty basqalar­dan buryn kórip úlgeredi.

– Ǵaryshta Swift dep atalatyn amerıkalyq teleskop bar. Ol alǵashqy qubylystardyń belgilerin tirkep, koordınattaryn álemge taratady. Bizdiń teles­kop osy belgiler arqyly áreket etedi. Teleskoptyń jyldamdyǵy nátıjesinde biz buǵan deıin eshkim kórmegen qubylystardy kórdik. Máselen, 20 jyl buryn amerıkalyq ǵalymdar gamma-sáýle ushqyndarynyń saldarynan radıasııa kúsheıip, ǵarysh tozańy buzylady degen boljam jasaǵan edi. Al biz sol qubylysty arada jıyrma jyl ótken soń kóre aldyq. 2003 jyly boljam týraly maqala shyqsa, 2023 jyly biz álgi boljamnyń aıǵaqtalǵanyn aıqyndap maqala shyǵardyq. Bul úlken jańalyq bolmaýy múmkin, biraq bizdiń teleskoptyń múmkindigi mol ekenin álemge pash etti, – deıdi Ernazar Ábdikamalov.

Ǵalymnyń aıtýynsha, munyń Qazaqstanǵa berer basymdyǵy da kóp. «Ǵaryshtaǵy qubylystar qysym, magnıt jolaǵy, tempera­týra sekildi ekstremaldy jaǵ­daıda júzege asyp jatady. Mun­daı jaǵdaıdy jerde jasaý múm­kin emes. Demek, ǵaryshtaǵy quby­lystardy ǵaryshtaǵy zert­­hanamyz deýge bolady. Biz ǵa­rysh­taǵy bel­gi­lerdi baqylaý ar­qyly jerde ıadrolyq fızıka­ny damytamyz. Tabıǵattyń ózinde júrip jatqan zerthanalyq qubylystardy paıdalanamyz», dedi ol.

Ernazar Ábdikamalov 1983 jyly Qaraqalpaqstannyń Nókis qalasynda dúnıege kelgen. Tashkent ulttyq ýnıversıtetin támamdaǵan. Amerıkada, Kalıfornııa tehno­logııalyq ýnıversıtetinde jumys istegen. Elimizde Nazarbaev ýnı­versıteti atty aýqymdy joba bas­­talǵanyn estip, qujattaryn jol­daǵan. Sóıtip, 2014 jyly Otanyna oraldy. «Sodan bergi 10 jylǵa jýyq ýaqytta kóp dúnıe ózgerdi. Eń aldymen, ýnıversıtet aıasynda ǵylymı jumystarǵa arnalǵan aýqymdy ınfraqurylym qalyptasty. Kóptegen zerthana­lar, jańa baǵdarlamalar qu­ryl­dy. Meniń armanym – ǵylym­men álemdik deńgeıde aınalysyp, dúnıe júzi nazar aýdaratyn mańyzd­y jańalyqtar ashý. So­ny­men birge ustazdyqtan da qol úzgim kelmeıdi», deıdi E.Ábdi­kamalov.

Aıtpaqshy, ýnıversıtettiń teleskopy turǵan Assy-Túrgen observatorııasy Almaty qalasy­nan 100 shaqyrym jerde, 2,7 sha­­qy­rym bıikte ornalasqan. Na­zar­baev ýnıversıteti zertha­na­syn­da jumys isteıtin úsh adamnan turatyn komanda Alma­tydaǵy V.G.Fesenkov atyndaǵy astrofızıkalyq ınstıtýt ókil­derimen birlesip zertteý júrgizedi.

Otandyq ǵylymda aty men abyroıy qatar asqaqtap kele jatqan ǵalymnyń biri – Janat Qappasov. Kókshetaýdyń týmasy. Orta mektepti elde támamdap, shekaralas jatqan Tom radıo jáne elektronıka ýnıversıtetinde bilim alǵan. Reseı Federasııasy áskerı ónerkásip kesheniniń avtomatıka jáne elektrmehanıkasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jumys istegen. Sol elde uıymdastyrylǵan kóptegen konkýrsta top jarǵan talant ıesi.

– Reseıde júrgende joǵary qýatty túrlendirgish, kún batareıalary úshin 5 jáne 250 kVt bolatyn elektrmen jabdyqtaý júıesin ázirledim. Budan keıin Taıvanda, Amerıkada eńbek ettim. Keıin elge oraldym. Nazarbaev ýnıversıtetiniń robottehnıka kafedrasyna assıstent bolyp ornalastym. Ol kezde ǵylym men tehnıka mektebi edi ǵoı, kafedrany nólden bastap jańadan qurdyq. Taıvan men Reseıde alǵan bilimim men tájirıbemniń kómegi kóp tıdi. Tomskidegi zerthanalardyń kóbi elektronıkaǵa baǵyttalǵan. Sonda úırengen dúnıelerim kádege jarady. Arada biraz ýaqyt ótken soń áli de oqý kerek ekenin túsindim. Sóıtip, Fransııaǵa doktorantýraǵa tústim. Per jáne Marııa Kıýrı ýnıversıtetinen robottehnıka boıynsha doktorlyq dáreje al­dym. Dıssertasııam Fransııa boıyn­sha júzdegen eńbektiń ishinen ekin­shi orynǵa laıyq dep tanyldy. Keıin elge oralyp, Nazarbaev ýnıversıtetine qaıta jumysqa tur­dym, – deıdi Janat Qappasov.

Qazir ol taktıldi datchıkterdi jasaýmen aınalysady. Bul onyń doktorantýrada oqyp júrgen kezinen aınalysyp kele jatqan úırenshikti isi. «Keıde biz qandaı da bir qozǵalysty, aıtalyq aýyr nemese jeńil vagonnyń kele jatqanyn baıqaımyz. Bizge bul mashınanyń jyldamdyǵy múldem basqasha seziledi. Sondyqtan ony sensorlyq sezim dep oılaımyz, biraq shyn máninde bul – bulshyqet qozǵalysy. Bulshyqetter jıyryl­ǵanda, ýaqyt uzaǵyraq nemese jyl­damyraq ótip jatqandaı kóri­nedi. Robottehnıkanyń tak­tıl­­dik salasy osyndaı sezim júıele­rin robottarǵa engizýge tyrysa­dy. Bul robottardy qaýipsiz etý tur­ǵysynan mańyzdy», deıdi ǵalym.

Ǵalym qazir ýnıversıtet­tiń Taktıldi robottehnıka zerthanasynda zertteýin jalǵas­tyryp jatyr. Atalǵan zerthana óner­tap­qyshtyq zertteýleri úshin Ja­ponııada Toyota Award syılyǵyn ıelengen. Sonymen qatar kereń-zaǵıp jandarǵa aqparatpen, jalpy álemmen baılanysty qoljetimdi etý úshin HaptiComm quralyn oılap taýyp, Google kompanııasynyń zertteý grantyn jeńip alǵan. Joba aıasynda keıingi eki jylda AQSh-tyń Boston qalasyna zerthanalyq 8 zertteýshi-stýdent tájirıbe almasýǵa jiberilgen. Zerthana qazirgi kezde álemdik deńgeıdegi bedeldi IEEE baspalary men konferensııalarynda ǵylymı jobalaryn qorǵap júr ári jergilikti ındýstrııa úshin R&D sheshimderin qarastyrýmen aınalysady. J.Qappasov ýnıversıtette zertteýmen qatar robottehnıka baǵytyndaǵy aǵartý isin de ilgeriletip júr.

Oqyrmandarymyzǵa jaqsy tanys Nurshat Nurajymen de jo­ly­­­ǵýdyń sáti tústi. Prezıdent janyn­­daǵy Ǵylym jáne tehnologııa­lar jónindegi ulttyq keńestiń múshesi ýnıversıtettegi Jasyl energııa zerthanasyna jetekshilik etedi.

– Adamzat balasy atam zamannan beri arzan ári tıimdi energııa kózin izdep keledi. Energııa men otyn kózderi munaıǵa negizdelgen. Qazirgi tańda búkil álemde bola­shaq­tyń energııasyn zertteý basym baǵytqa aınaldy. AQSh-tyń Energetıka mınıstrligi tereńdetip zertteý úshin bıomassa kózinen platformanyń 21 molekýlasyn anyqtady. Olardyń quramyn túsiný munaıdan alynatyn qýatty almastyrady. Bul rette Qazaqstan da álemdik baǵyttan qalmaýy ke­rek. Osy oraıda Nazarbaev ýnı­ver­sıteti ǵalymdarǵa jan-jaqty múmkindik jasap otyr. Bizdiń zert­hanamyzdyń negizgi baǵyty – kún sáýlesine sezimtal materıaldardy zertteý, sýtegi energııasyn óndirý jáne saqtaý tehnologııasy. Jaqynda zerthanamyzda jasalǵan jumys nátıjesi álemdik deńgeıge shyqty. Kún qýaty arqyly sýdy ydyratyp, sýtegi óndiretin nanomaterıaldy oılap taptyq. Ta­ǵy bir jańalyǵymyz bar: aýada­ǵy sýtegi gazynyń mólsherin anyq­taıtyn jańa tehnologııa jasadyq. Qazir bul jumystardy álemdik deńgeıde jarııalap, patent alý úderisi júrip jatyr. Taǵy bir ba­ǵytymyz – bıomassany paıdala­nyp, dárilik zattar men polı­merli materıaldar shyǵarý. Bul jumystardyń nátıjesi keleshekte munaıǵa degen táýeldilikti azaıtady, – deıdi Nurshat Nurajy.

Biz tildesken úsh ǵalymnyń da basa aıtqany – ǵylym damysyn desek, aldymen ǵylymı ınfraqurylym qalyptastyrǵan jón. Qazirgi tańda respýblıkada mundaı ortalyqtar saýsaqpen sanarlyq ǵana.

– Bizde ǵylymı ınstıtýttar kóp. Biraq 80 paıyzynda keńestik kezeńnen qalǵan qurylǵylar tur. Nazarbaev ýnıversıtetiniń bazasynda ozyq qurylǵylar bar. Tıisinshe, mundaı ortalyqtar jalǵyz bolmaýy kerek. Bizdiń elge dál osyndaı birneshe ortalyq qajet. Ǵylymdy qarjylandyrý úlesin aldaǵy 10-15 jylda ish­ki jalpy ónim kóleminiń 0,3 paıy­zynan 3 paıyzǵa deıin kóter­sek, onda ınfraqurylym men qural-jabdyqtar úshin de qarjy bólingeni abzal. Erekshe nátıje alý úshin satyp alynatyn quryl­ǵylar da erekshe bolýǵa tıis. My­sa­ly, qazir álemde 40-50 danasy bar standartty mıkroskop satyp alýǵa bolady. Biraq mu­ny­men basqalardy basyp ozyp, erekshe jańalyq asha almaı­syz. Ári ketse ózge elder júrgi­zip jat­qan zertteýlerdi ǵana qaı­ta­laýyńyz múmkin. Demek elden erek jańalyq ashýdy oılasaq, basqa­larda joq qurylǵylarǵa qol jetkizý mańyzdy. Zymyran jerden endi kóterilgen kezde onyń eń belsendi jumys isteıtin ýaqyty 70 sekýndqa teń. Odan keıin óziniń ınersııasymen usha beredi. Biz de ǵylymı ortalyqtardy aıaqtan turǵyzyp, ári qaraı óz ınersııasymen jumys isteıtin deńgeıge jetkizýimiz kerek, – deıdi belgili ǵalym, Nazarbaev ýnıversıteti prezıdentiniń keńesshisi Qanat Baıǵarın.