1986 jyly Almatyda bolǵan Jeltoqsan oqıǵasynyń taǵy bir qaharmany aqtaldy. Jaqynda Almaty qalalyq prokýratýrasy Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jyldyń 14 sáýirdegi «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý» týraly zańy negizinde Gúlzada Nábıqyzy Qalelovany saıası qýǵyn-súrgin qurbany dep tanydy. Gúlzada Qalelova degen kim? Nege bul qyz týraly osy kezge deıin bilmeı keldik? Oqyrmannyń kókeıinde osyndaı saýal turǵany anyq. Bárin basynan bastaıyq.
Jasyn ǵumyr
Gúlzada Batys Qazaqstan oblysy Aqjaıyq aýdany Ilbishin aýylynda 1969 jyly 21 mamyrda dúnıege kelgen. Otbasynda Gúlzadadan keıin eki ul – 1972 jylǵy Serik pen 1975 jylǵy Mereke bolǵan. Ákesi Nábı 1939 jyly, anasy Qalampyr 1940 jyly týǵan, aýyldaǵy qarapaıym qyzmetker bolypty. Gúlzada otbasynyń tuńǵyshy, elgezek, sabaqqa alǵyr bolǵan. Kóziniń ústinde meńi bolǵandyqtan aǵaıyndary Gúlzadany «Meńsulý» dep atap ketken eken. 1984 jyly aýyl mektebinen segizinshi synypty bitirip, 15 jasynda Almatyǵa attanady. О́z qalaýymen kınotehnıkýmǵa oqýǵa túsedi. Jataqhanada turady. Gúlzada tehnıkýmda óz tobynyń starostasy bolǵan. Ata-anasy Almatyǵa, qyzyna jyl saıyn baryp turǵan, birge túsken fotolary saqtalǵan. 1986 jyldyń jeltoqsanyna deıin esh jamanat habar bolmaǵan.
«Ákem birbetkeı adam edi. О́z degenimen júretin. Gúlzada 8-synypty bitirer kezde gazetten Almatydaǵy kınotehnıkýmǵa oqýǵa shaqyrǵan habarlandyrýdy kórip, «men sol oqýǵa baramyn» dep sheshipti. Ákem qyzynyń qalaýyna qarsy shyqty, qarshadaı qyz balanyń alysqa ketýin qalamady. Biraq ójet qyz aqyry ákemdi kóndirdi», deıdi inisi Mereke.
Gúlzada týraly eń alǵash bilip, jarııaǵa shyǵarýǵa kóp eńbek etken aýyl muǵalimi Aldabergen Sársekovtiń aıtýynsha, Qalelovtar otbasyna eń alǵash sýyq habar 1986 jyldyń sońynda kelgen. Gúlzadanyń kýratorynan «Sizdiń qyzyńyzdyń tárbıesi nashar, buzaqy, buzaqylarǵa ilesip, qylmystyq áreketter jasady» degen maǵynada hat alǵan. Ata-anasy alańdap, qyzyna birneshe hat jazǵan, elge qaıtýyn suraǵan. Biraq esh habar ala almaǵan, telefonmen de tildese almaǵan. Kóp keshikpeı aqpan aıynyń ishinde birinen soń biri eki jedelhat keledi. Ekeýi de Almatydan. Birinshisinde: «Qyzyńyz aýyryp qaldy, kelińder» dese, ekinshisinde: «Qyzyńyz qaıtys boldy» dep jazylǵan eken.
Mereke Nábıulynyń aıtýynsha, Gúlzada jeltoqsan kúnderi óte belsendi bolyp, óz tobyn, stýdentterdi bastap shyqqan. Jaraqat ta alǵan. Sodan keıin tergeý oryndarynan qashyp júrgen, óz betimen emdelgen. Bir qyzyǵy, Gúlzadanyń 1987 jyly 4 qańtarda Oral qalasynda oqıtyn nemere sińlisi Nurgúlge jazǵan haty saqtalǵan. «Meniń halim jaqsy. Densaýlyǵym da jaman emes. Bári de oıdaǵydaı ótip jatyr. Almatyda qazir kún jyly. Jańa jyldy qarsyz qarsy aldyq. Qalada qar joq, jaýyp, tez erip ketedi. Aýyldan hat alyp turam. Papamdar da hat jazyp turady... Seni qatty saǵynyp qaldym. Hat jazyp tur» deıdi batyr qyz. Jeltoqsandaǵy oqıǵa, jaraqat, qýǵyn týraly biraýyz sóz joq. Tek tuspal, ym ǵana seziletindeı...
Inisiniń aıtýynsha, Gúlzadany aqpannyń 5-ine qaraǵan tańda ustaǵan. «Apam qarsylasty ma eken, álde sol kezde qany qaraıǵan jendetterdiń qoly qatty tıdi me, shúıdesinen saper kúregimen qatty soqqy alǵan sekildi. Bas súıegi synyp, mıyna zaqym kelgen. Sodan aýrýhanada qaıtys bolǵan.
Ashyp aıtylmasa da oqys, túsiniksiz oqıǵa bolǵany anyq edi. Ákesi Nábı jylarman kúıde: «Qudaı-aý, qyz bala qandaı tártipsizdik jasaýy múmkin» dep, úıge kirip-shyǵyp alasurǵanmen, odan basqaǵa dármeni joq. Súıekti alyp kelýge ákesimen birge Almatyǵa aýyldaǵy mektep dırektory Máýlenbaı Baqtyǵulov pen kúıeý balasy Murat Tilepov barǵan. Myrysh tabyttaǵy máıitti Oral qalasyna ushaqpen jetkizgen, áýejaıda Ilbishin sovhozynyń dırektory jibergen kólik kútip turǵan. Osylaısha, Gúlzadanyń máıitin jedel aýylǵa ákelip, Qabyl aýylynyń janyndaǵy zıratqa jerlegen.
Aıtpaqshy, jerler aldynda anasy «qyzymnyń mańdaıynan bir ıiskeıin» dep, tyıym salynǵanyna qaramastan, tabytty ashtyrǵan. Temir qoraptyń ishinde qyzyl matamen qaptalǵan aǵash tabyt bolypty. Marqumnyń basy aq dákemen shandyp baılanǵan eken. Nemere aǵasy Aıan Qalelov Gúlzadanyń basyn sál kótermek bolyp qolyn suqqanda, shúıde tusyndaǵy súıek múldem joq, maqtadaı bylqyldap jatypty. Biraq qaıǵydan qan jutqan anasy odan ári ýaıymdamasyn dep barynsha bildirmegen...
Keıingi qýǵyn
«Sol 1987 jyly naýryz aıynda túngi 11-12-ler shamasynda úıge úsh adam keldi. Men 11-de, aǵam 13-te bolatyn. Bári esimde. Kelgenderdiń biri qazaq eken, ekeýi slavıan násildi. Ákemdi aýlaǵa alyp shyqty. Qarańǵy ýaqyt qoı. Álgi qazaq anamdy balalarymen birge jibermeı turdy, qalǵan ekeýi ákemdi sabap tastady. Áńgimeden uqqanym: «Myrysh tabytty nege ashasyńdar? Seniń qyzyń buzaqy, maskúnem, jeńil júristi. Sovet úkimetine qarsy shyqqan. Eger osydan lám dep aýyzdaryńdy ashatyn bolsańdar, jaqsylyq kútpeńder! Ondaı qyzyń bolǵanyn umytyńdar!». Bul – Mereke Nábıulynyń esteligi.
Bul «qonaqtar» keterinde úıdegi Gúlzadanyń týý týraly kýáligin, basqa da qujattardy alyp ketken. Osydan keıin Qalelovter otbasyna araǵa 2-3 aı salyp belgisiz adamdar kelip, túrli suraqqa alyp otyrǵan.
«Jalǵyz qyzynyń qaıǵysy ákeme de, shesheme de qatty tıdi. Ákem 1994 jyly 55 jasynda ómirden ótti. «Belgisiz adamdar» endi anamdy mazalaı bastady. 1997 jyly aýyldan Oralǵa kóship kettik. 2003 jyly 1 qarasha – meniń týǵan kúnim edi. Dál osy kúni Oraldyń №5 marshrýttaǵy avtobýsynda anam júrek talmasy ustap qaıtys boldy», deıdi Mereke.
Alǵashqy iz
1997 jyldyń qazan aıy edi. 1930-jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaý jóninde jumys bastalyp, bul iske arnaýly organdardyń ózi yqylasty kezi bolatyn. Aqjaıyq aýdany ákiminiń apparatynda jaýapty qyzmette júrgen Aldabergen Sársekov pen aýdandyq gazet redaktory Bolat Esqalıevke arnaıy tapsyrma beriledi. Ol tapsyrma – Ulttyq qaýipsizdik komıteti oblystyq basqarmasynyń muraǵatynan 1930-jyldary stalındik repressııa, ushyraǵan Aqjaıyq tulǵalarynyń isimen tanysyp, aqtaýǵa usyný, maqala jazý bolatyn.
– Bizge bir top kóne papkany daıyndap qoıǵan eken. Olardy qarap otyryp, syrty jańa býmaǵa tap boldym. Ishin ashyp qarasam, Gúlzada Qalelovanyń jeltoqsan oqıǵasynan keıin ustalǵany, tergeýshige bergen jaýaby eken. Bizdiń aýdannan, Ilbishin aýylynan ekenin kórgen soń jalma-jan qajetti tustaryn kóshirip aldym. El táýelsizdigi jolynda qyrshyn ketkenderdiń qatarynda jerles qaryndasymyz bolǵanyn bilip, júregim eljirep ketti. Alaıda muraǵattan shyǵarda esik aldynda otyrǵan kezekshi «muny alýǵa bolmaıdy» dep, Gúlzadaǵa qatysty jazǵanymnyń bárin sypyryp alyp qaldy, – deıdi Aldabergen Sársekov.
Osy oqıǵadan keıin Gúlzada Qalelovanyń birden-bir joqtaýshysy – Aldabergen Sársekov bolǵanyn aıtý kerek. Alǵash ret Gúlzadanyń úıin izdep baryp, Qalampyr anamen jolyqqanda, qaharman qyzdyń anasy júregi jaryla qýanypty. Biraq qýanýǵa erte eken. Gúlzada týraly jergilikti basylymdarǵa qansha maqala jazyldy, resmı oryndarǵa qansha suraý salyndy – esh nátıje joq. «Mundaı adam týraly esh málimet joq» degen jaýap keledi. Jeltoqsan oqıǵasyn zerttegen komıssııalar qujattary, jarııalanǵan tizimder, ǵylymı-zertteý eńbekteri – birinde Gúlzada Qalelova týraly derek joq.
Bir qyzyǵy, baspasózde, áleýmettik jelide Gúlzada Qalelova týraly suraý salynǵan saıyn Qalelovtardan qalǵan jalǵyz tuıaq – Mereke Nábıulyn «belgisiz adamdar» mazalaıdy eken. Bul kezde aǵasy Serik te dúnıeden ótken edi. «Meniń Gúlzada týraly shyǵyp jatqan aqparatqa qatysym joq, eshkimge aryzdanǵan emespin» dep shyr-pyr bolǵan Mereke 2008 jyly Astana qalasyna, 2017 jyly Kókshetaý oblysyna qonys aýdarady. Osylaısha, Gúlzada týraly eshkimge tis jarmaı, telefon nómirin jylyna 10-15 márte aýystyryp, tomaǵa-tuıyq ǵumyr keshedi...
Qańtardan soń
Aldabergen Sársekovten suhbat alyp, «Aqjaiyq» telearnasynda «Tarıhtan taǵylym» habarynyń 2021 jylǵy bir sanyn Gúlzada Qalelovaǵa arnaǵan belgili jýrnalıst Munaıdar Balmolda da habar efırge shyǵar aldynda belgisiz adamdar habarlasyp, «Gúlzada týraly esh aqparat shyǵarmaýdy jeltoqsanshylardyń atynan ótingenin» aıtady.
Qaharman qyzdyń esimin jańǵyrtý isine kelesi serpin bergen – jeltoqsanshylardyń ózderi boldy. Sol 2021 jyly oraldyq jeltoqsanshylar Dádem ata – Jumaǵazy haziret zııaratynda bas qosyp, Jeltoqsan qurbandaryna duǵa baǵyshtap, as berdi. «Batys Jeltoqsan» qoǵamdyq birlestigin qurý ıdeıasy kóterildi.
– Oraldyq Erejolla Orynǵalıev degen jeltoqsanshy dosym Gúlzada Qalelova týraly aıtyp, osy qyzdy aqtaý jóninde kómek surady. Budan buryn da osyndaı máselemen aınalysyp, arhıv aqtarǵan tájirıbemiz bar edi. Iske kiristik. Ol oqyǵan kınotehnıkým burynǵy ornynan kóship ketken, arhıv joıylǵan. Prokýratýranyń esigin tozdyrdyq. Almatynyń Medeý aýdandyq AHAJ bólimi Gúlzada Halelovanyń qaıtys bolǵany týraly akt kóshirmesin 2023 jyly aqpan aıynda berdi, biraq ol qujatta «ólim sebebi» degen jol bos turdy. Keıin talap etip júrip ólimniń sebebi «mıdyń zaqymdanyp, ezilýinen» degen anyqtama aldyq. Budan keıin jeltoqsan qatysýshylarynyń fotosýretteri arasynan Gúlzadanyń beınesin taýyp, onyń basqa fotolarymen salystyra saraptama jasattyq. Osynyń bárine úsh jyldaı ýaqyt ketti. Bul tek jalǵyz adamnyń emes, birlestik quramyndaǵy barsha jeltoqsanshynyń uıymshyldyǵy men talapshyldyǵynyń nátıjesinde múmkin boldy, – deıdi «Sol aqıqat» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Beısembaı Saıfoldauly.
– Gúlzadanyń isi ornynan qozǵalyp, oń nátıjege qol jetýine Qańtar oqıǵasy da áser etken sııaqty, – deıdi inisi Mereke. Bir qyzyǵy, 2022 jylǵy qańtar oqıǵasynan keıin, dálirek aıtsaq 21 qańtarda saǵat 15.00-shamasynda Kókshetaý oblysyna qarasty Zerendi aýdanynyń Prırechnyı aýylynda turatyn Mereke Nábıevti izdep, eki adam barǵan. «Qańtar oqıǵasyna qatysyńyz bar ma?» dep suraǵan. О́ziniń, kelinsheginiń telefonyn teksergen. Bul jerde qaı ýaqyttan beri turatynyn, nemen aınalysatynyn táptishtep suraǵan. «Taǵy da túsiniksiz qýdalaý bastaldy ma?» dep ýaıymdaǵan Mereke osydan keıin jýrnalıster, jeltoqsanshylar tarapynan da Gúlzada týraly habarlasyp, suraý salý kóbeıgenin aıtady.
– О́zim jaqsy tanıtyn janashyr adamdar da habarlasyp, eshteńeden qoryqpaýymdy, Gúlzada týraly barlyq aqıqatty jýrnalıst, tarıhshylarǵa aıtýymdy surady. Qańtardan keıingi ózgeristerdi kórip, ózim de ǵajaıypqa sene bastaǵandaımyn. 37 jyldan keıin anamnyń amanaty, ómir boıǵy armany oryndalyp, Gúlzadanyń esimi aqtalǵanyn estigende júregim jaryla jazdady. Osy oqıǵa túsim sııaqty, áli de sener-senbesimdi bilmeımin, – deıdi aıtýly oqıǵa tusynda týǵan jerine arnaıy kelgen Mereke Nábıuly.
P.S. Gúlzada Qalelovanyń aqtalyp, saıası qýǵyn-súrgin qurbany retinde tanylǵany týraly súıinshi habar – anyqtamany qaharman qyzdyń týǵan jerine jetkizgen bir top almatylyq jeltoqsanshy Batys Qazaqstan oblysynyń Aqjaıyq aýdanyndaǵy Aqjol aýyldyq okrýgine qarasty Qabyl aýylynda bolyp, marqumnyń qabirin zııarat etti. Qyrshyn ketken qyzdyń týǵan jerinde ótken is-sharaǵa Aqjaıyq aýdany ákimi Murat Serdalın, «Jeltoqsan aqıqaty» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Beısenbaı Seıfolda, «Batys-Jeltoqsan» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Kúnzıla Maqsutova, «Táýelsizdik-1986-Jeltoqsan» qoǵamdyq uıymynyń quryltaıshysy Aqkúmis Ihlasova, «Patriot 1986» qoǵamdyq uıymy tóraǵasynyń orynbasary Erejolla Orynǵalıev jáne basqalary qatysty. Oral qalasyndaǵy Dostyq saraıynda ótken «Oralǵa oralmaǵan arý qyz» atty dóńgelek ústel májilisinde batyr qyzdy ulyqtaý, esimin el jadynda jańǵyrtý jóninde usynys-pikirler aıtyldy. Eń bastysy, Gúlzada Qalelova aqtaldy!
Batys Qazaqstan oblysy