Keler jyly Qyzylorda qalasynyń astana bolǵanyna tup-týra bir ǵasyr tolady. Sol jyldary el baıtaǵy bolǵan shaǵyn shahar halqy 20 myńnyń aınalasynda bolǵan eken. Biraq osy kezeń ishinde ult qaıratkerleri darııa jaǵasyndaǵy qalada qoǵamdyq-saıası hám mádenı orta qalyptastyrýǵa baryn saldy. Talaı qabyrǵaly qalamgerdiń ult ádebıetiniń qoryn baıytqan jaýhar shyǵarmalarynyń negizi osy Syr boıynda qalandy. Solardyń arasynda bıyl týǵanyna 130 jyl tolyp otyrǵan Sáken, Ilııas, Beıimbet bar edi.
Astana bolǵan Aqmeshittegi turǵyn úıler men mekemeler qazirgi Eski bazar men temirjol vokzaly aýmaǵynda oryn tepken. Osy qalada 1926 jyly 13 qańtarda ult teatrynyń tuńǵysh shymyldyǵy Qoshke Kemeńgerulynyń «Altyn saqına» pesasymen ashyldy. Qazaqqa teatr ónerin tanytqan tabıǵı talanttar ýaqyt óte kele ult rýhanııatynyń qabyrǵaly qaıratkerlerine aınaldy. Ulttyq sanany qalyptastyrýda tórt ǵasyrǵa bergisiz 4 jyl qısyq kósheli shaǵyn shaharǵa úlken ózgeris ákelipti.
Tuńǵysh teatrmen qatar irgesi HIH ǵasyrda qalanyp, áýeli qyzdar prıhod ýchılıshesi, keıinnen Perovsk ýchılıshesi, 1925–1929 jyldary baspahana ornalasqan ǵımaratta otyzǵa jýyq gazet-jýrnal basylyp, eldiń túkpir-túkpirine tarap jatty. Osy kúni «Ál-Asad» atty saýda úıine aınalǵan bul baspahanada talaı tarlandar eńbek etken. Aqmeshittiń astana bolǵan kezeńin eske salyp turatyn jalǵyz nysan da osy. «Bul taǵdyrdyń talaı tar qystalańynan tákappar basyn ımeı ótken Sákenniń, jyr Qulagerindeı jaryqtyq Ilııastyń, áńgime janry týraly áńgime bola qalǵanda óz zamanynyń beınesin qaǵaz betine túsirip, klassıkalyq shyǵarma ózegine aınaldyrǵan Bıaǵańnyń taban izi qaldy-aý» degen oı eske túskende boıyńyzdan bir jyp-jyly tolqyn júgirip ótkendeı bolady.
Seri Sáken «Kókshetaý» poemasynyń sońǵy taraýlaryn Syrda jazyp, «Tar jol, taıǵaq keshý», «Jer qazǵandar» týyndylary, «Turmys tolqynynda» óleńder jınaǵy osy qalada baspa júzin kórdi. Bul topyraq aqynnyń shyǵarmashylyǵyn shyńdaýǵa shabyt bergen meken boldy. Osynda Gúlbahram sulýmen shańyraq kóterdi. Qyzylordadaǵy qazaqtyń aǵartý ınstıtýty rektory qyzmetinde júrip «Jyl qusy» almanaǵyn shyǵardy.
Máskeýdegi Memlekettik jýrnalıstıka ınstıtýtyn támamdap, astanaǵa kelip eńbek etken Ilııastyń da kóptegen shyǵarmasy, Beıimbettiń «Qadir túngi keremet», «Kúlpásh», «Talaq», «Qula at», «Sharıǵat buıryǵy» áńgimeleri toptastyrylǵan áńgimeler jınaǵy, «Qos qaqpan» pesasy men «Bólis» poemasy Qyzylordada basylyp shyqty. Ol az deseńiz, S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, Á.Mámetova, B.Maılın avtorlyǵymen 5-synyp oqýshylaryna arnalǵan «Ádebıettaný oqý quraly» osy qalada basyldy. Qazir oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi qoryndaǵy osyndaı jádigerlerdi zerttep júrgen jergilikti ólketanýshy Jumabaı Baızaquly biraz shyǵarma tóte jazýdan búgingi qaripke túsiripti.
Nesibesi kem ultpyz dep aıta almaspyz-aý, biraq qolda bardyń qadirin kesh túsinetin el ekenimiz anyq. Sońǵy 20–25 jyl ishinde talaı tarıhı ǵımarat qıratyldy. Áýeli kezinde Úkimet úıi bolǵan, keıinnen júıke aýrýlary aýrýhanasyna qarasty mekeme oryn tepken úı jermen-jeksen boldy. «Estigen qulaqta jazyq joq», mańdaıy jarqyraǵan talaı marǵasqalarǵa meken bolǵan ǵımarattardy ǵasyrlar ótse de mini qurymaǵan sapaly kirpishterine qyzyǵyp buzdy deıtinder bar.
Sodan keıingi kezek qazaq jyrynyń Qulageri – Ilııas Jansúgirov turǵan úıge keldi. Bastapqyda irgedegi bazar saýdagerleriniń qoımasyna aınaldyryp qor qyldyq. Ony da az kórgendeı artynsha qabyrǵasyndaǵy taqtaıshasymen birge tas-talqanyn shyǵardyq. Sáken men Beıimbet turǵan baspanalar ótken ǵasyrdyń orta sheninde buzylǵan bolýy kerek. Olardyń ornyna kópqabatty úıler salynyp ketken. Ony endi qylt etkendi qıyp túsetin sábettik saıasattan kórelik. Al Ilııastyń úıinen óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetken toqsanynshy jyldardyń sońynda aıyrylyp qalyp otyrmyz ǵoı. Qalqaıǵan qabyrǵany qıratyp tastaý ekiniń biriniń qolynan keledi. Sonyń kem-ketigin túgendep, aımańdaı azamattarǵa arnap eskertkish turǵyzyp, muralaryna adaldyq tanytsaq, bizge kim qoı der edi? Sol sátte «munymyz asyldarymyzdyń rýhyna jasalǵan zorlyq emes pe?» degen eshkim bolmaǵany tańǵaltady. Osy kúni kezinde oblys deńgeıinde basshy bolǵan partııa-keńes qyzmetkerleriniń birazy kóshe atyn ıelenip, túrli mekeme aldyna músinderi tur. Solarǵa jasaǵan kól-kósir qurmetimizdiń shıregin ult rýhanııatynda tóńkeris týdyrǵan osy úsh arysqa kórsetsek, artyq bolmas edi ǵoı. Keshe táni azaptalyp – qorlyq, búgin rýhy mazaqtalyp zorlyq kóretindeı bular ne jazdy? Barymyzdy baǵalaı almaǵan ózimizden basqa kimge ókpeleımiz?
Jaraıdy, ótkenge salaýat. Biraq bar ómiri arpalyspen ótken arystardyń bıylǵy 130 jyldyq mereıtoılary da eleýsiz ótip ketkeli tur. Oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy jasaǵan mereıtoılar tizbesinde bularǵa arnalǵan bar is-shara kitaphanalarmen túıindelip tur. Qalalyq mádenıet jáne tilderdi damytý bólimine habarlasqanymyzda, qazirshe úsh arystyń ǵasyrlyq toıyna baılanysty eshteńe josparlanyp otyrmaǵanyn bildik. «Tek kúzge qaraı uıymdastyrylýy múmkin» degen jaýap aldyq.
Ilııas Jansúgiruly «О́z eli óz erlerin eskermese, el tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi?» degendeı, tarıhı tulǵalardyń elge, tarıhı shaharlarǵa sińirgen eńbegin laıyqty kórsetýimiz kerek-aq.
Qyzylorda