Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy muraǵat materıaldaryn muqııat zertteýge baǵyttalǵan «Qazaqstannyń qaharman maıdangerleri» jobasyn aıryqsha atap ótken eden edi. Zertteýshiler bul jumyspen otyz jyl boıy tabandy túrde aınalysyp keledi. Osy oraıda joba zertteýshisi Jumabaı DOSPANOVTAN osy kezeńge deıin málim bolǵan qazaq topyraǵynan shyqqan jaýyngerlerdiń taǵdyr-talaıy týraly surap-bildik.
– Jumabaı Orynǵalıuly, qolǵa alǵan joba týraly keńirek aıtyp ótseńiz.
– Qoǵamdyq negizde jumys isteıtin joba 1994 jyldyń kókteminde bastaldy. Jetekshimiz – Baqtyqoja Izmuhambetov sol kezde «QazaqTúrikMunaı» birikken kompanııasynyń bas dırektory edi. Ekinshisi – Jazýshylar odaǵynyń Atyraý oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Qoıshyǵul Jylqyshıev, al men – áskerı tarıhshymyn ári oblystyq salalyq kásipodaq komıtetiniń tóraǵasymyn. Úsheýimizdiń de oıymyz bir jerden shyǵyp, áli eshkim zerttemegen, memleketimizge, halqymyzǵa óte qajetti isti qolǵa aldyq. Arada 5-6 jyl ótkennen keıin baryp dittegen maqsatymyzǵa qol jetkize bastadyq. Osy kezeńge deıin tarıhı derekterden 56 tom eńbek jaryq kórdi. Olardyń 6 tomy maıdan shebinde bolǵan qyz-kelinshekterge arnalǵan.
– Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan qazaq ofıserleri týraly qandaı beımálim derek taptyńyzdar?
– Joba aıasynda jaryq kórgen eńbekterimiz 56 tomnan turatyn 7 kitap. Alǵashqysy – 2015 jyldyń sáýirinde Jeńistiń 70 jyldyǵyna jaryq kórgen «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy qazaq ofıserleri» dep atalatyn 10 tomdyq jınaq. Sol ýaqytqa deıin mundaı taqyrypta birde-bir kitap basylmaǵan eken. 2005 jyly Qorǵanys mınıstrliginiń resmı ókiliniń ózi qazaq ofıserleri týraly saýalǵa «500-den 1000-nyń aralyǵy» dep jaýap berip, olar týraly tolyq málimet joqtyǵyn moıyndaǵan. Al tuńǵysh jınaǵymyzǵa elimizden attanǵan 8 400-den asa qazaq ofıserleri endi. Olardy tarıhı derektermen, qujattarymen dáleldep berdik. Bir aı buryn tarıh ǵylymdarynyń doktory Tileý Kólbaev qazaqtan shyqqan 15 batalon komandırin tapqanyn jarııalasa, bizdiń kitapta olardyń sany 120-ǵa jetkenin qujattarmen kórsettik. Budan basqa artıllerııa dıvızıonyn 20, avıasııa eskadrılıasyn 2, partızan otrıadyn 7 qazaq basqarǵan. Podpolkovnık shenindegi komandırler sany – 149. Endi osy áskerı qurylymdardaǵy aǵa ofıser-maıorǵa laıyq qyzmetterdegi 55 komıssardyń, 162 komandırdiń saıası, 145 saptyq orynbasaryn, 79 shtab bastyǵyn, barlyǵy – 441, aldyńǵy 149-dy qossaq 590 maıdangerdiń aty belgili bolyp otyr.
Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyna oraı ekinshi 25 tomdyǵymyz jaryq kórdi. Munda baspadan 12 056 ofıser maıdanger týraly málimetterdi shyǵardyq. Sonyń ishinde 654-i ózge elde týǵan. Aldyńǵy kitaptaǵy 590 aǵa býyn laýazymdaǵy sardarymyzdyń sany keıin 961-ge jetti. Olardyń ishinde batalon komandıri – 185, dıvızıon komandıri 39 boldy.
Polktegi kórsetkishimiz de aıtýǵa turarlyq. Polk komandıri – 16, polk komıssary – 10, polk komandıriniń saıası orynbasary – 13, polk komandıriniń sap boıynsha orynbasary – 33, ózge orynbasarlar – 3, shtab bastyǵy – 20, avıapolk shtýrmany – 2, polk komıssarynyń orynbasary – 5, polk partııa bıýrosynyń hatshysy – 66, polk qyzmetiniń bastyǵy – 143, polk komandıri men shtab bastyǵynyń kómekshileri – 73. Barlyǵy 384 qazaq polkte aǵa ofıser qyzmetterin atqarǵan. Brıgada basshylyǵyndaǵy aǵa ofıser-maıordy atamaǵannyń ózinde, tek podpolkovnık sheninde 32 qazaqtyń esimi belgili boldy. Máselen, partııa komıssııasynyń hatshysy – 7, brıgada qyzmetiniń bastyǵy – 13, saıası bólim bastyǵynyń orynbasary – 6, shtab bólimshesiniń bastyǵy – 6. Al dıvızııa basshylyǵynda maıordy esepke almaı, tek podpolkovnık laýazymdaǵylardy aıtsaq, partııa komıssııasynyń hatshysy – 7, dıvızııa qyzmetiniń bastyǵy – 14, saıası bólim bastyǵynyń orynbasary – 3, shtab bastyǵynyń orynbasary – 3, shtab bólimshesiniń bastyǵy 9-ǵa jetti. Korpýstaǵy podpolkovnık shenine laıyq laýazym atqarǵandar týraly derek te kóp. Saıası bólimniń aǵa nusqaýshysy – 5, áskerı trıbýnaldyń múshesi – 1, artıllerııa shtaby bastyǵynyń kómekshisi – 1, saıası bólimniń ınspektory – 2, saıası bólimniń úgitshisi – 1, shtab bólimi bastyǵynyń aǵa kómekshisi – 5, bólim bastyǵynyń kómekshisi – 6. Áıgili «SMERSh» qarsy barlaýdyń polk, brıgada, dıvızııa, korpýs shtabtary jandaryndaǵy jedel ókil retinde 59 qazaqtyń eńbegi taǵy bar.
Qan maıdanda qazaq ofıserleri komsomol men jastarǵa basshylyq etip, tárbıeleýde, olardy jigerlendirip, shabýyldarǵa bastaýda óz mindetin abyroımen atqardy, eren erligimen áıgilendi. Olardyń sany 270-ke jetti. Sonyń ishinde batalonnyń komsomoldyq uıymdastyrýshysy – 168, dıvızıonnyń komsomoldyq uıymdastyrýshysy – 8, polk komsomol komıtetiniń hatshysy – 70, brıgada saıası bólimi bastyǵynyń komsomol boıynsha kómekshisi – 7, dıvızııa saıası bólimi bastyǵynyń komsomol boıynsha kómekshisi – 13, korpýs saıası bólimi bastyǵynyń komsomol boıynsha kómekshisi – 1, armııa saıası bólimi bastyǵy komsomol boıynsha kómekshisiniń orynbasary – 1, maıdan saıası basqarmasy bastyǵynyń komsomol boıynsha kómekshisiniń orynbasary – 2.
– Joba aıasynda Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylyp, biraq ony almaǵan derekter de kezdesedi eken. Osy jóninde ne aıtasyz?
– 2018 jyly eki tomdyq «Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy berilmegen qazaqstandyqtar» jınaǵy oqyrmanǵa jol tartty. Oǵan resmı túrde osy joǵary ataqqa usynylǵan, biraq berilmeı, ordendermen ulyqtalǵan 318 maıdangerdiń erligi tolyq baıandalǵan, ómirderek-qujattarymen engen. Buǵan deıin olardyń onnan biri ǵana belgili bolatyn.
Tórt jyl buryn Jeńistiń 75 jyldyǵyna búkil burynǵy keńestik respýblıkalarǵa úlken tartý jasadyq. «Ne stavshıe Geroıamı Sovetskogo Soıýza» degen 3 tomdyqqa bul ataqqa resmı usynylǵan, biraq ataq berilmegen burynǵy 15 odaqtas respýblıkadan 8 097 maıdangerdi arhıvtermen jumys isteý arqyly taýyp, kitabymyzǵa engizdik. Sonyń ishinde Qazaqstannyń 417 maıdangeri bar. Olardyń arasynda birneshe ret Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna usynylyp, ala almaǵandar bar. Sol odaqtas respýblıkalardan qatysqan bir adamǵa 4 dúrkin, 9-na 3 márte, 207-ne 2 ret osy ataq berilmegen. Olardyń 22-si elimizden shyqsa, sonyń altaýy qazaq. Onyń ishinde Zeıten Baıjanov, Qudaıbergen Janserikov, Qabysh Kóktaev, Saǵadat Nurmaǵambetov, Minaıqul Saǵyndyqov, Seıithan Temirbaevtyń esimi atalady. Batyr ataǵy berilmegen Oral qalasynyń týmasy Lıýbov Telejınskaıa 301-atqyshtar dıvızııasynyń 1052-atqyshtar polkinde 2,5 jyl Saǵadat Nurmaǵambetovpen birge soǵysqan. Buǵan deıin esh jerde jaryq kórmegen bul kitapqa enýge laıyqtylardyń jalpy sany búginde 9 myńǵa jetti.
– Alty qaharmanymyz eki márte «Altyn Juldyz» taqqanda, Talǵat Bıgeldınov jalǵyz bolmaıtyn edi, átteń... Bul kitaptar burynǵy keńestik elderge tarady ma?
– О́kinishke qaraı, orys tilinde jaryqqa shyqqan jınaqtar shetelderge jetkizilgen joq. Tek byltyr joba jetekshisi Baqtyqoja Salahatdınuly Máskeýde ótken TMD Ardagerler keńesteriniń basqosýynda sońǵy 3 kitabymyzdy aparyp, tanystyrdy. Sonda Reseı men Belarýs ǵalymdary men generaldary eńbekterge joǵary baǵa berdi.
Byltyr shyqqan úsh tomdyq «Molodye polkovodsy RKKA vo Vtoroı mırovoı voıne», eki tomdyq «Molodye frontovıkı-starshıe ofısery» kitabymyzǵa 4 myń jas qolbasshy engen. Onyń ishinde de elimizdiń batyrlary kóp. Rekordtyq kórsetkish – búkil Qyzyl Armııada 19 jasynda batalon, dıvızıon basqarǵan 23 ofıser bolsa, altaýy Qazaqstanda ómirge kelgen. Máselen, Kapıat Tólekeev degen batyrymyz 1940 jyly 17 jasynda áskerı ýchılıshege alynyp, 6 aıda leıtenant shenimen merziminen buryn úzdik baǵaǵa bitiredi. 19 jasynda 192-atqyshtar dıvızııasynyń 753-polkinde sheni podpolkovnıkke tıesili shtaby, 800-ge tarta jaýyngeri bar 3-atqyshtar batalonynyń komandırine taǵaıyndalady. Bes aıdan keıin 21 jasynda maıor shenimen osy polk komandıriniń orynbasaryna deıin joǵarylaıdy. Sol sııaqty A.Nevskıı, II dárejeli «Otan soǵysy», «Qyzyl Juldyz» ordenderimen marapattalǵan Zamanbek Batyrbekov 20 jasynda batalon komandıri qyzmetin atqarǵan. Dál osyndaı ordendermen marapattalǵan Oraz Qońyrbaev ta 20 jasynda atqyshtar batalonynyń komandıri boldy. Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna eki ret usynylyp, berilmegen Saǵadat Nurmaǵambetov te 20 jasynda 1-atqyshtar batalonynyń komandıri bolǵan. Jasyna qaramastan Jeńis týyn jelbiretýge úles qosqan mundaı batyrlarymyz óte kóp.
– Alda Jeńistiń 80 jyldyǵy kele jatyr. El tarıhy úshin erekshe mańyzdy joba qashan aıaqtalady?
– Byltyr aqpanda Atyraýǵa kelgen Memlekettik keńesshi Erlan Qarınmen osy joba týraly sóılestik. Ol múmkindiginshe tom sanyn 100-ge jetkizýimizdi aıtqan edi. Búginge deıin 50 tomdyq «Qazaqstandyq maıdanger ofıserler korpýsy» kitabyn shyǵarsaq, 80 jyldyqqa deıin 80 tom daıyn bolady dep josparlap otyrmyz.
Oqyrman kóptomdyq eńbekterimizden batyrlarymyz týraly tyń derekterge kýá bolaryna senimdimiz. Qazaq batyrlary bul alapat soǵysta erliktiń, qaharmandyqtyń, otanshyl patrıotızmniń nebir úlgilerin kórsetti. Úkimet tarapynan sol kezde, odan keıin erlikteri baǵalanǵandary bar. Sondaı-aq eńbegi elenbeı, eskerilmeı qalǵandar da az emes. «Eshten – kesh jaqsy» degen, Úkimet jyl saıyn ómirde joq bolsa da, eren erlik kórsetken batyrlardy ulyqtap keledi. Bul iske bizdiń jobanyń septigi tıip jatyr. Jergilikti jerlerde batyrlardyń esimderi alań, kóshelerge berilip júr. Bul ónegeli is, ásirese, Atyraý oblysynda jemisti júzege asyp jatyr.
– Maıdanda qazaq qyzdary da erlik kórsetkeni anyq. Ol týraly qandaı derekter kezdesti?
– Al 2019 jyly ómirge kelgen besinshi eńbegimiz «Jenshıny-frontovıkı Kazahstana» degen 6 tomdyǵymyz. Oǵan qazaq jerinde kindik qany tamǵan 7 477 maıdanger qyz-kelinshekti kirgizdik. Buǵan deıin qoldaryna qarý ustap jaýǵa qarsy barǵan qyz-kelinshekterdiń naqty sany anyqtalmady. Onyń ózinde onnan biriniń ǵana soǵysqa qatysqany týraly qujaty bolǵan edi.
– Kesh bolsa da Reıhstagqa tý tikken batyrymyzdyń erligin marapattadyq. Alaıda sol kezde 150-atqyshtar dıvızııasynyń eki polkine jol ashqan tank komandıri, qazaq jigiti men onyń ekıpajy joǵary marapattan qur qaldy.
– Ol batyrymyzdyń esimi – Aıtmahan Naqypov. Ol 70-mehanıkalandyrylǵan brıgadanyń 229-tank polkindegi T-34-tank munarasynyń komandıri boldy. Sol jyldary 23 sáýir men 2 mamyr aralyǵynda Berlın qalasy ishindegi qııan-keski urystarda tankisimen bir ózi ǵana ózdiginen júretin zeńbirek qondyrǵysyn, 4 pýlemet pen 65 fashısti joıǵan erligi úshin «О́jettigi úshin» medalimen marapattalǵan. Budan bólek, 1943 jyldyń 9 qańtarynda Stalıngradty jaýdan qutqarýdaǵy aýyr shaıqasta 180 metrlik bıiktik Mamaev qorǵanynyń ushar basynda jaýdyń 6 rotasymen 284-atqyshtar dıvızııasynyń 1045-atqyshtar polki quramyndaǵy 2-atqyshtar batalonynyń komandıri, leıtenant Shámshıt Qabdonasov ta bir táýlik boıy tynbastan aıqasyp, qarsylastyń eki rotasyn jer jastandyrady. Osylaısha, 17 táýlik boıy fashısterdiń dúrkin-dúrkin qarsy shabýyldaryna toıtarys berip, erlik jasaıdy. Biraq kózsiz erlikke barǵan ári qaısarlyqpen qorǵandy qorǵaǵan batyrymyz bar bolǵany «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalady. Qoshqarbaevpen birge osy eki batyrymyzdy da birge ulyqtap, erligin urpaqqa jetkizgen jón. Búginde Mamaev qorǵanyna qazaq batyrynyń eskertkish taqtasyn qoıǵan oryndy bolar edi. Jeńiske qol jetkizýde qasyq qany qalǵansha kúresken maıdangerdiń laıyqty baǵasyn berý de úlken jeńis.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»