«Jyl qustary kelgende»

Sultan Qalıulynyń «Atamura» mektep kitaphanasy» serııasymen jaryq kórgen kitaby osylaı atalady

Sultan Qalıuly – balalar aqyny. Balalar aqyny bolǵanda da shyǵarmashylyq shabyttyń aptabyna kúıip, aıazyna tońǵan 47 jylda utqyr uıqastarǵa, tyń teńeýlerge toly kórkem sózben kesteleı, ómirsheń óleńderimen órnekteı óndire jazyp, ózin­­dik qoltańbasymen jas oqyr­mannyń júregine dańǵyl jol salǵan kórnekti qalamger. Jalpy, balalar tabıǵattyń kórinisterin, peızajdy sheber sýrettegendi unatady. Peızajdyq sýret – estetıkalyq tárbıeniń bir kórinisi. Balany talǵampazdyqqa, ádemilikke tárbıeleıdi. Balalar ádebıeti olardy eńbekke, ǵylymǵa, ártúrli mamandyqqa eliktirip, úlken isterdi oryndaýǵa daıyndaı bilýdi, soǵan áýestendirýdi kózdeıdi. Balalar ádebıetiniń tili jeńil, kórkem, túsinikti, aıqyn ári áserli bolýy tıis. Mine, osy joǵaryda ekshelgen erekshe­likterdiń tolyqqandy oryndalýyna Sultan Qalıulynyń joǵaryda aty atalǵan «Jyl qustary kelgende» atty jańa jınaǵy jarqyn dálel. Mysaly, «Ata ósıeti» atty taqyryppen berilgen tizginqaǵar óleńdi oqyp kórelik: Táýelsizdik – tórińde, Nur quıady kóńilge. O, jas ulan, Elińniń Erteńi úshin erinbe!   Jaqsy oqyp, bilim al, Sanalylar uǵynar: Jastaıynan bilimdi Bolyp ósken ulylar. Bul egiz shýmaqtan oqýshy­sy erinbeı eńbek etýdi, qıyndyqpen kúrese bilýdi, oqýǵa zeıin qoıý­dyń qajettiligin tereń túısine túseri haq. «Qazaqstanym» «Ata Zań», «Astana – sımvoldar qalasy», «Meniń elim», «Qazaqstan jalaýy», «Eltańbasy elimniń», «Ata-baba joldary» atty jyrlary jas býynnyń sana-sezimin shıratyp, aqyl-oıyn baıytyp, adamgershilikke, patrıotızmge, otansúıgishtikke baýlyp, ulttyq qundylyqtardy qasterleýge qurylǵan máıekti týyndylar. Dara taqyrypqa shoǵyrlan­dyrylmaǵanmen, ara-tura kez­de­setin mektep sahnasyna la­ıyq­talǵan shaǵyn ssenarıı­leri, Áset Beıseýov, Beıbit Dáldenbaev, Raýshan Qalı, Temir Taıbekov, t.b. kompozıtorlar arnaıy án shyǵarǵan óleńderi, sanamaqtary men jumbaqtary, jańyltpashtary, ertegileri, termeleri, poemalary 7 jastan 18 jasqa deıingi oqyrmanyn qansha márte qaıtalap oqysa da, esh jalyqtyrmaıdy. О́ıtkeni, munda birde-bir jalań, shalań shyǵarma joq. «Baqyt qusy» dep atalatyn ertegi kúlli poetıkalyq dú­nıe­lerdiń ishindegi qarasózben jazylǵan jalǵyz shyǵarma. Bul balalar ádebıetiniń bıik talaptaryn baǵyndyra bilgen Sultan Qalıulynyń ádemi klassıkalyq ertegi desek, asyryp aıtqandyq emes. Bar bolǵany tórt-aq betten turady. Isi atyna saı emes, sabaq úlgerimi nashar, «ekilik» alýdan kóz ashpaıtyn, ózinen kishilerge de, qurdastaryna da juǵy­my joq, tártipsiz, jurt­tyń bári oǵan tyjyryna qaraıtyn Azamat degen balanyń birde oıǵa qalyp, sabaqta ozat, jurt súısinip júretindeı bala bolǵysy keledi. Biraq qansha tyryssa da úırenip qalǵan ádet-daǵdylarynan, jan «dosyna» aınalǵan jalqaýlyǵynan aryla almaı: «Ne degen baqytsyz edim. Shirkin-aı, ertegilerdegideı baqyt qusyn basyma qondyryp alsam sabaǵym da, ádet-daǵdy, minez-qulqym da ózinen-ózi jóndelip júre berer edi ǵoı», dep baqyt qusyn tabýǵa áreket jasaıdy. Zoobaqqa baryp, árbir ań-qustan surastyrsa «Kórgen emespin, kezdestirgen emespin» degen mardymsyz jaýap alady. Al ań patshasy arystan bolsa: «Baqyt qusy saǵan nege kerek? Men qusap temir tordyń ishinde turǵan joqsyń. Qol-aıaǵyń bos. Ne isteımin deseń de, erik ózińde. Baqyt degen sol emes pe? E... seniń oıyńdy bildim. Baqyt qusyn basyńa qondyryp, ońaı oljaǵa kenelmek ekensiń ǵoı. Ket bul aradan, ket kózime kórinbeı! Besikten beliń shyqpaı jatyp, basyńa ne kún týdy sonsha?!» dep qatty keııdi. Azamat arystannyń sózin kóńiline aýyr alsa da, zoodú­kenge soǵady. Qustardyń nebirin kóredi. «Baqyt qusy bar ma aralaryńda?» – dep árqaısysynan sybyrlap surasa, bári de ún qatpaı syrt aınalady. Shetki torda otyrǵan ımek tumsyq toty ǵana: «Joq, – dep alyp, basyn buryp, oń jaǵyndaǵy kórshisin qas-qabaǵymen ymdaıdy. Azamat túsine qoıady da sony satyp alyp, úıine ákeledi. Oǵan aıryqsha kútim jasaýǵa kirisedi. «Tańerteń Azamat baqyt qusynyń saıraǵan daýysynan oıanady. Tura salyp, jem bergisi kelse, keshegi qoıǵan jemi sol qalpymen tur eken. «Qap, bul ashtan ólmese jarar edi, álde jem unamaı ma? Basqa ne bersem eken?» dep ábiger bolady Azamat. Baqyt qusy ne berse de jemeı qoıady. Ne isterin bilmegen ol endi ájesine kelip keńes suraıdy: – Kitaphanadan qustar týraly kitaptardy alyp, izdestirshi. Qandaı jem jeıtini bireýinde bolmasa, bireýinde jazylǵan shyǵar, – dep ájesi aqyl beredi. Sodan Azamat talaı-talaı kitaptardy ákelip, qustyń qasyn­da otyryp, oqı bastaıdy. Daýystap oqysa, baqyt qusynyń tyńdaǵanyn ańǵarady. Sóıtse, ol kitapty óte jaqsy kóredi eken. Kitaptaǵy sýretterdi kór­setse, odan saıyn qýanypty. Qusynyń kóńilin kóterýdi maqsat tutqan Azamat jazǵy demalys aıaqtalǵansha oǵan óziniń barlyq oqýlyǵyn, sonymen qosa, kitaphanadan alǵan kitaptaryn da oqyp beredi. Sol kitaptardyń birinde qusynyń qandaı jemdi súısine jeıtini de jazylypty. Kúzde sabaqqa barǵanda, Azamat muǵalimderdi tań-tamasha qyldyrady. Qaı pánnen surasa da, saıraı jóneledi. Sodan jurt ony «Azamat dese, azamat-aý, bolsań, Azamattaı bol!» dep ózgelerge úlgi tutatyndy shyǵarypty. Azamat maqsatyna osylaı jetken eken». Menińshe, joǵaryda tilge tıek etilgen ertegini jumyr jerdiń qaı halqynyń tiline aýdarsa da oqyrmannyń oıynan otaý tigip, kóńiline qonaqtaı ketetin pálsapalyq pafostaǵy shymyr shyǵarma. Balalarǵa oılaý qabiletin arttyratyn da alýan túrli oıyn kerek. Jumbaqtar men jańyltpashtar da sondaı oıyn­dardyń qatarynda. Mundaı dúnıeler aqyn týyndylaryn da kóptep kezdesedi. Orys balalar ádebıetiniń klassık aqyny Samýıl Marshak óziniń sıýjetke quryp jazǵan óleńderin «Rasskazy v stıhah» dep ataıtyny bar. Bizde keıbir qalamgerler ondaı óleńderge «ballada» dep aıdar taǵady. Menińshe, oǵan kelisýge bolmaıdy. Balladanyń tabıǵaty múlde bólek. Al «ballada» degen ataý bizge orys ádebıetinen kelip otyr. Bizde ázirshe balalarǵa arnalǵan sıýjetti óleńderge laıyqty janr ataýy tabylmaı jatqan sııaqty. Sultekeń kezinde qyzyǵa oqyp júrip Marshakqa kóp eliktedi me eken, kitabynda sıýjetke qurylǵan uzaqty-qysqaly óleńderi óte kóp. «Jańa jyl keshinde», «Inim», «Oıyn túbi», «О́zime de sol kerek», «Lań», «Konkýrs», «Boran», «Aqyn júregi», «Aldar men shaıtan», «Toǵaıda» taǵy basqa óleńderi qyzyqty da tartymdy. Shákirtterge berer taǵylymy da ushan-teńiz. Jem shashsam kúnde, kún ara Taýyqtar ábden toıady. Men jasap bergen uıaǵa Jumyrtqa salyp qoıady. («Syıǵa – syı...»)   Án salmaı, shyrqamaı Otyrǵan munda qus joq tegi. Men bilsem, Bul toǵaı – Án salǵysh qustardyń mektebi. («Toǵaı»)   Dobymyz bizdiń ǵajap dop, Qýamyz kúnde jaq-jaq bop. Ol zýlap, júıtkip, zyr qaǵyp, Jeńiske bizdi júr baýlyp. («Fýtbol») sııaqty bir shýmaqty, eki shý­maqty óleńderi de jetkilikti. Kitap «Jańarǵan qazaq eli» degen bólimmen ashylyp, ol bólimde jas urpaqqa tárbıe beretin egemen elimizdiń erteńi úshin olardyń tereń bilim alý kerektigi, memlekettiń Ata Zańy, Otanymyzdyń júregi – As­tana týraly, elimizdiń Jalaýy, Eltańbasy, ata-baba­larymyzdyń qaıdan shyqqany, ǵaryshkerlerimiz, jas túlek­ter jyry tárizdi óleńder top­tastyrylǵan. Odan keıingi «Jyl on eki aı» atty bólim bir jyl ishindegi ár aı týraly bir-bir shýmaq óleńmen ashylyp, jyldyń tórt mezgili: qys, kóktem, jaz, kúziniń árqaısysyndaǵy merekeler men qyzyqty oqıǵalar týraly óleńder, óleńmen jazylǵan ssenarııler, oınaqy oıyndar berilip otyrǵan. Kitaptyń sońy «Ertegiler elinde» bóliminde berilgen eki ertegimen aıaqtalǵan. Jınaqtyń qurylymy týraly áńgimelep otyrǵanymyz – búldirshinder men mektep oqýshylaryna merekelerge qajetti dúnıelerdiń kópshiligin osy toptamadan tabýǵa bolatynyn mektep muǵalimderi men ata-analarǵa qulaqqaǵys etý. Sonymen, egemen elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń barshamyzdy ómirdegi kúlli qıyn­shy­lyqtardy erik-jiger­men jeńýge, mobıldi, mýl­tıme­dııalyq, nano jáne ǵarysh­tyq tehnologııalardy jetik meń­gerýge, halyqtyq maq­sat­tardyń minsiz oryndalýyna at­salysýǵa shaqyrýyna aqyn, aýdarmashy, pýblısıst, jazýshy Sultan Qalıulynyń óskeleń urpaqtyń tilin ustartyp, sózdik qoryn baıytýǵa, meıirimdilikke, qaıyrymdylyqqa, namys­qoı­­lyqqa, armanshyldyqqa, óner-bilimge, talǵampazdyqqa, saýat­tylyqqa, ynsapqoılyqqa jete­leıtin osy «Atamura» bas­pasy­nan shyqqan «Jyl qustary kelgende» atty kitaby laıyqty úles bolyp qosylar degen oıdamyz. Kitaptyń tusaýy kesildi. Qazaq ádebıetiniń «Qazaq balalar áde­bıeti» salasyndaǵy shuraıly shy­ǵar­malardyń shoǵyry ámise osy­laı shoqtyqtana, shuǵy­lalana bersin. Ulan OSPANBAI, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. ALMATY.