Bizde shetel kórgenderdiń bárin jappaı kókjıegi keń, tanym-túısigi tolysqandardyń qataryna jatqyzý bar. Jasyratyny joq, bilimi men biliktiligi bir saty joǵary bolǵanymen, shekara asyp kelmegeni sheteldik dıplomy bardyń qasynda básin tómendetip turady. Bilim qýǵandaryn bylaı qoıǵanda, moraldyq jáne materıaldyq qundylyq taıtalasqa túsken búgingi qoǵamda adamnyń qadir-qasıeti men abyroı-bedeli shetel kórýmen shektelip qalǵan sekildi. Týǵan jerden jyraqta júrgenderdiń bári turmystyń taýqymetinen ketti deýge kelmeıdi. Al muhıt asýdy maqsat etkenderdiń erteńgi kúni jaryq bolady deýge taǵy erte…
Jarqyn ómirdi jyraqtan izdep...
HH ǵasyrdaǵy ashtyq pen túrli saıası zobalańda qynadaı qyrylǵan qazaq jat jurttan pana izdep, urpaǵyn aman saqtap qalý úshin qonys aýdardy. Búginde olar kindik qany tamǵan qasıetti jerdiń bir ýys topyraǵyn ańsap, atajurtyna oralyp jatyr. Qıyrdaǵy qandastardy atamekenge shaqyryp jatqanda eldegi qazaqtyń ańsary shetelge aýyp barady. Olardy jat jurtqa jumys izdep ketip, qapyda kóz jumǵan qandastar týraly qaıǵyly habar da, baqyt izdep baryp, baıǵustyń kúıin keshken otandastardyń aıanyshty hali de oılandyrar emes. О́kinishtisi, zańsyz kóshi-qon shekara syrtyna tabys izdep ketip, tabytpen qaıtqan taǵdyrlardyń artýynyń basty bir sebebi bolyp otyr.
Shyndyǵyn aıtý kerek, shetelde shalqyp ómir súrýdi armandamaıtyn adam joq. Eldegi nesıesin tezirek tólep, qaryzdan qutylý úshin qıyrdaǵy eldiń qara jumysyna jegilgender jeterlik. Álginde aıtqandaı, kreslosy qalyń, qyzmeti táýir, úı-jaıy bar shekara syrtynda bilimmen sýsyndap kelgenderdiń búıregi sol jaqqa buryp, sheteldik ómirge shólirkep turatyny da ótirik emes. Osylaısha, jylyna myńdaǵan otandas jarqyn ómirdi jyraqtan izdep, urpaǵyn ulttyq bolmysynan aıyryp jatyr. Biri áleýmettik jaǵdaıdy túzesem deıdi, endi biri sheteldik ómirdi ertegidegideı elestetedi. Mundaǵy jurt muhıt asyp ketkenderdiń barlyǵyn baqytty, baqýatty halyqtyń qataryna jatqyzyp, syrttaı tamsanyp tańdaı qaǵady.
Osydan eki-úsh aı buryn Amerıkaǵa aparar jol týraly bilmek úshin «V SShA cherez Meksıký», «Meksıka arqyly Amerıkaǵa jol», «Meksıka arqyly Amerıkaǵa barý», «S Kazahstana v SShA cherez Meksıký» degen birneshe telegram topqa qosyldyq. Sanamalaı berseń, mundaı toptardyń qatary budan da kóp. Bir qaýym el bolyp otyrǵan bul toptaǵy halyqtyń kóbi qazaq, ózbek pen qyrǵyz, arasynda orystar da jolserik izdep júrgenin aıtyp járdem surap jatady. Biz de osynda otyrǵan kópshiliktiń biri sekildi AQSh-qa aparar tıimdi jol týraly tolyǵyraq aqparat bilgimiz keletinin aıttyq. Sol-aq eken, kórgeni men túıgenin bólisip, armandaǵan joldy adastyrmaı tabýǵa kómek qolyn sozýǵa usynys tastaǵan kórshi eldiń azamattary tabyla ketti. Osy birer aıdyń ózinde ǵana jekege shyqqan elýge jýyq beıtanys jannyń jankeshtiligine qaıran qalsaq, ańqaý halyqqa aramza bolyp júrgen alaıaqtardyń da neshe túrine tap boldyq. Tipti keıbir kezderi álgilerdiń aıtqanyna ımandaı sene jazdap, arasynda qııalǵa qanat bitirgen kez de joq emes. Kári qurlyqty artqa tastap, muhıttyń arǵy betinde alańsyz ómir súrip jatqan sátterdi kóz aldyma elestetip te qoıdym. Bir kúni Chıkago, kelesi kúni San fransıskoda serýendep, úshinshi kúni Nıý-Iorktiń záýlim úılerin túsimde kóretindi shyǵardym. Alaıaqtardyń da ańdyǵany da osy. Ádemi sózimen elitip, armandaǵan AQSh-qa alty kúnde jetkizýge ýádeni úıip-tókti.
«Aman qalǵanyma áli senbeımin»
Kúnine bes myńǵa deıin jańa aqparatymen bólisip otyratyn bul toptardan taǵy bir baıqaǵanymyz, AQSh-qa aparar joldyń baǵyty da, baǵasy da saǵat saıyn qubylady. Arasynda Amerıkaǵa azyp-tozyp jetken aldyńǵy toptyń adamdary keıingilerge keńesin aıtyp, vızasyz júre alatyn elderdiń tizimin berip jatyr. Endi bireýleri biz sekildi jolǵa shyǵatyn jolserik izdep júrse, elden buryn jetkender aqyl-keńesin aıtady. Sózderine sensek, shaqyrylmaǵan qonaqtyń shekaradan ótýi úshin ártistik sheberlikti iske qosyp, drama qoıýǵa daıyn bolǵan durys. Sebebi óz eliniń múshkil halin neǵurlym tamasha somdap shyqqan adamǵa bul memlekette qalýǵa múmkindik kóp-mys. Bosqyn mártebesin alýdyń ózi arman bolǵandardyń aýzynan estigenimiz, AQSh-qa barý úshin adamdar óz ómirin kún saıyn qaýip pen qaterge tigedi eken.
Almatydan Meksıkaǵa jetip, Amerıkaǵa jaıaý kelgen Jandos: «Qazaqstannan alty adam bolyp jolǵa shyqtyq. Ekvadorda bir nandy bólip jedik. Bes adam basymyzǵa avtomat taqap, qaltamyzdaǵy búkil aqshamyzdy sypyryp ketti. Tórt kún nár tatpadym, ólim kútip tur dep oıladym. Aman qalǵanyma áli senbeımin», deıdi. Onyń aıtýynsha, meksıkalyqtar aqshaǵa tym sarań. Bizdiń elden Meksıkaǵa deıin 1500–1700 dollar ketse, Matamorosaǵa deıin taǵy sondaı aqsha jumsaýǵa týra kelgen. Taǵy bir jolaýshy Domınıkanǵa deıin – 800, Medelınge deıin 200 dollar jumsaǵanyn jazyp, Mehıkoǵa deıin qaltańdy qalyńdatyp shyǵýǵa keńes qylǵan. Qysqasyn aıtqanda, ol da AQSh-qa deıin 15 myń dollar aqsha jumsap, mejeli jerge jetkenshe 5 saǵat jaıaý júrgen. О́zgeler de Parıj arqyly Mehıkoǵa, Rıodan asyp Amerıkada júrgenderine áli senbeıtinderin aıtyp jatyr. Kóbi bul eldiń tanym-túısigi túgil, tilin de túsinbeıdi. Alda ne kútip turǵanyn bilmese de áıteýir shekarany asyp, sheteldik ómirge jetkenine shúkirlik etse, osynda qalǵandar qaýip-qaterge toly jolǵa aldyn ala daıyndalyp, jospar quryp álek. «AQSh-qa aparar joldy talaıdan beri zerttep kórdim. «Almaty – Mılan – La-Romana – Santo-Domıngo – Bogota – San-Salvador – Managýa» baǵytyn tańdaǵan bolsańyzdar, eki adam bolyp shyǵatyn bizdiń topqa qosylýǵa shaqyramyz», dep qoıady. Olardyń usynysyn qabyl alyp jatqan jurt ta jeterlik. О́mirinde kórmegen adamǵa serik bolyp, bilmeıtin elge jalǵyz jarym bolyp jolǵa shyqqandardyń áreketine bas shaıqaısyń. Alaıda bóten eldiń bosaǵasyn attap, basyna is túskende kóbiniń eli bary esine túsip, etegi jasqa tolyp júrgeni jasyryn emes.
Alyp qurlyqqa ańsary aýǵan adamdardyń aldy alaıaqtardyń qurbanyna da aınalyp otyr. Shetelde shalqyp ómir súrýdi elestetkenderdiń endi bireýleri zań aldynda jaýap berip, deportasııalanyp ketti. О́z balasyn ózekke teppeıtin ana sekildi aınalyp kelgende taǵdyry qyl ústinde qalǵan qandastardy qaıtaryp, elge oralýyna kómektesip jatyr. Aıtpaqshy, jaqynda AQSh elshiligi «Work & Travel» baǵdarlamasyna ótinish tastaǵan Qazaqstan azamattarynyń sany 5 myńǵa jýyqtaǵanyn jazdy. Bul rekordtyq sannyń syrtyna bilim qýyp ketip, oralmaı qalǵan, álgindegideı óz betinshe shekara asyp jetken qandastardy da qosyp qoıyńyz. Elimizge kelip tirshilik istep, tasy órge domalap jatqan ózgelerdiń taýqymeti kadrdyń qadirin syltaý etip syrtqa aǵylyp jatqan otandastardy oılandyrar emes. Kerisinshe, qaýipti joldy tańdaýǵa qulshynysy artyp otyrǵan qandastar kóbeıdi.
Armandap kelseń de, aldyńnan kútip almaıdy
Osyndaı joldy tańdaǵan otandasymyz Janat Shamıganovtyń basynan ótken jaǵdaıdy jurt jaqsy biledi. Ortalyq Amerıkanyń jeti elin djýnglı arqyly eńserip, AQSh-qa zańsyz ótpek bolǵan ol osy ýaqyt aralyǵynda 7 myń shaqyrym jol júrip, onyń 500-in jaıaý ótken. Aldymen Kolýmbııaǵa, odan Panama shekarasyna jetip, sol jerde djýnglıge kirip, ári qaraı jaıaý júredi. Kosta-Rıka, Nıkaragýa, Gondýras, Gvatemala jáne Meksıkaǵa áýpirimdep jetken jigit qazir Panamadaǵy qıyndyǵyn eske alǵysy joq. «Bul jaqta eshkim kirmegen Daren saıabaǵy bar eken. Dál sol jerde adamdar jıi joǵalyp ketedi. О́ıtkeni munda jol joq. Sol jerden qytaılyq topty bireýler tonap ketken. Bul jaqta álemniń túkpir-túkpirinen jınalǵan qylmystyq toptar jasyrynady. Bul – esirtkimen aınalysatyn adamdar, qashqyndar, qylmyskerler. Jergilikti polıseıler ol jaqqa barmaıdy», deıdi ol.
Sondyqtan Karıb teńizinen ótip bara jatqanda, jaǵalaý kúzeti kórmes úshin túnde júrgen. Al kater túnde júrgende toqtamaıdy. Osyndaı joldy tańdaǵan qyrǵyzdyń bir otbasy mingen qaıyq qaıtyp oralmaǵan, «qaýipsiz» dep sıpattalatyn Kosta-Rıkada da beımezgil júrgen adamdardy toqtatyp, aqsha bopsalaıtyndar da bar. Mundaı kórinis Meksıkada da jıi kezdesken. Tipti armandap kelgen Amerıkada ony mańdaıynan sıpap qarsy almaǵan.
Jeneva kelisiminiń arqasynda bosqyn mártebesi Amerıkada qalýǵa jáne onda jumys isteýge múmkindik beredi. Bul sanattaǵy adam óziniń shynymen qýǵyndalyp jatqanyn nemese týǵan jerindegi ómirdiń ózi jáne onyń otbasy úshin qaýipti bolyp qalǵanyn dáleldeýge tıis. Álgide aıtqan qandastardyń ártistik sheberligi men dramasy osy jerde sátti júzege aspasa, jat jurtta tez baıımyn degen jospardyń kúl-talqany shyqty degen sóz. Áıtkenmen, talaı jyldan beri kóp halyqqa saıası baspana bolyp kelgen Amerıkadan da maza kete bastady. Onyń sońy Aqúıdiń shekarany zańsyz kesip ótkenderdi birden deportasııa jasaýǵa múmkindik beretin ereje qabyldaýmen aıaqtalǵan. Soǵan qaramastan byltyr jeltoqsan aıynda Meksıka shekarasyn 300 myń adam kesip ótken. Bosqyndar leginiń bulaı jalǵasa berýin synǵa alǵan respýblıkashylar AQSh Senaty jarııalaǵan «Shekaradaǵy qaýipsizdik týraly» zań jobasyn synǵa alǵany belgili. Jabaıy kóshi-qon Amerıka bıliginiń ǵana emes, jergilikti turǵyndardyń da uıqysyn qashyryp tur. О́ıtkeni keıingi jyldary jergilikti halyqtyń bir bóligi kelimsekterdiń kóbeıip, qomaqty qarjynyń olarǵa jumsalyp jatqanyna narazylyǵyn ashyq bildirip keledi.
Sabylǵan jurttyń suraýy joq
Byltyr Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Aıbek Smadııarov AQSh-qa zańsyz kirýge tyryspaýǵa keńes berdi. Resmı jaýapta shetelderge jumys babymen shyqqan otandastardyń sanyn baqylaý mınıstrliktiń quzyretine kirmeıdi delingen. Olardyń sózinen uqqanymyz, bul mindetti sol elderdegi konsýldyq júrgizedi. Alaıda konsýldyqta esepke qoıý erikti túrde júzege asady. Sondyqtan shetelge jumys isteýge ketken qandastardy arnaıy konsýldyq esepke alatyn jáne tirkeıtin ortaq baza joq. Demek otanyn ózge elge aıyrbastaǵandardyń esebin eshkim júrgizbeıdi. Onyń ústine zańnamaǵa sáıkes elden shyǵýǵa shekteý qoıylmasa, kez kelgen adam shekara syrtyna kedergisiz shyǵý quqyǵyna ıe.
Elshilik bergen jaýapta da otandastar týraly ilip alar aqparat joq. Degenmen konsýldyq shekarany zańsyz kesip ótkender AQSh-tyń quzyrly organdary úshin «jergilikti zańdy buzýshylar», ıaǵnı zańsyz mıgranttar retinde qarastyrylatynyn alǵa tartady. Sondyqtan zańsyz mıgranttyń jat eldegi jaǵdaıy jaqsy dep aıtýǵa kelmeıdi. Al áleýmettik jelilerdegi shyndyqqa negizdelmegen ertegige bergisiz AQSh-taǵy ómirdi «keremet etip» kórsetýge tyrysatyn aqparat taratýshylardyń áreketi «kózsiz táýekelge» bel býǵan adamdardyń týra joldan adasýyna sebepker bolyp otyr. О́kinishke qaraı, konsýldyqqa oqys jaǵdaıǵa ushyrap nemese basqa da sebeptermen qaıtys bolǵan otandastardy elge qaıtarý máselesimen aınalysatyn kezder bolyp turady.
AQSh-qa aǵylýdyń artynda ne tur?
Maqsut Narikbayev Univerisity MIND taldaý ortalyǵynyń syrtqy saıasat jáne halyqaralyq zertteýler baǵdarlamasynyń basshysy Mıras Jıenbaevtyń túsindirýinshe, AQSh uly derjava jáne álemdegi eń iri ekonomıka retinde álemdegi talanttardy jáne ınnovasııalardy ózine tartady. Sondaı-aq bul ishinara eldiń bolashaq damýyn jáne onyń halyqaralyq isterdegi ornyn aldyn ala anyqtaýǵa septigin tıgizdi. Mıgranttardyń tabys tarıhy «amerıkalyq armanǵa» jetýdiń tartymdy beınesin jasaıdy, onyń artynan ártúrli elden kelgen mıgranttardyń tutas tolqyny keledi. Al bizdiń el azamattardyń tańdaý jáne júrip-turý bostandyǵy quqyqtaryn qamtamasyz etetin túbegeıli ashyq baǵytty ustanady. «Bul jerde áńgime halyqaralyq quqyqta kózdelgen adamdardyń qozǵalysynyń quqyqtyq nysandary týraly bolyp jatqanyn túsiný mańyzdy. Biraq azamattardyń zańsyz kóshi-qony ulttyq saıasattyń barǵan saıyn sezimtal aspektisi bola tústi», deıdi ol.
Bir jaǵynan, memlekettik apparat pen sheteldegi dıplomatııalyq ókildikterimiz qandastardyń múddesi úshin barynsha áreket etýge umtylady. Ekinshi jaǵynan, úshinshi elderdiń zańdaryn qasaqana buzýmen baılanysty zańsyz kóshi-qonnyń barlyq aspektisi sheteldik ıýrısdıksııalardaǵy múmkindikterimizdi qatań shekteıdi. Dúnıe júzindegi birde-bir memleket óz azamattaryn basqa memleketterdegi qylmystar úshin zańdy jaýapkershilikten bosata almaıdy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bul úshinshi elderdiń shekarasyn zańsyz kesip ótken jaǵdaıda olardyń fızıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýmen uqsas.
Sarapshynyń sózinshe, kóshi-qon zańnamasy men saıasatty ár memleket derbes ázirleıdi. Al normatıvtik standarttary aıtarlyqtaı kúrdeli jáne túsinikti AQSh jaǵdaıynda ishki saıası kún tártibinde zańsyz kóshi-qon faktory barǵan saıyn ótkir bolyp otyr. Dál qazirgi aqparat aıdyny ashyq kezeńde qaýipti jolǵa shyǵar aldynda baratyn eldegi jaǵdaıdy jeti ret ólshegen jón. «Eger kóshi-qon qyzmetteri belgili bir elden zańsyz ımmıgranttar aǵynynyń turaqty ósýin tirkese, bul sapardyń maqsaty men uzaqtyǵyna qaramastan, osy elden keletin barlyq azamat úshin qatań erejelerdi qajet etetinin túsiný mańyzdy. Mundaı kóshi-qon aǵyny eldiń ımıdji men Qazaqstannyń halyqaralyq pozısııasy týraly tikeleı suraq týyndatady», deıdi sarapshy.
Muhıt asýdy maqsat tutqandardyń barlyǵy taǵdyrdyń taýqymetin tartyp, áleýmettik jaǵdaıyn túzeý úshin attanbaıdy. Bul sózdi áleýmettanýshy Aısulý Moldabekova da rastap otyr. Onyń aıtýynsha, qazir elge kóship kelgenderden, kóship ketkender kóp. Resmı kóship ketýshilerdiń sany tórt jyldan beri artpasa, kemigen emes. Jylyna bes júzge jýyq adam AQSh-qa attansa, sonyń ishinde 38,8 paıyzynyń bilimi joǵary, 34,6 paıyzynyń arnaýly bilimi bar mamandar. Shetelge zańdy jolmen baryp jatqandardyń arasynda joǵary bilimdi, memlekettik qyzmette istep júrgen adamdar jeterlik. Demek Otanynan ketip, ózge elde ógeıdiń kúıin keshkenderdiń shynaıy statıstıkasy sol, tirshilik qamymen ketkender men alyp elge ańsary aýǵandardyń úlesi 50/50. Qandaı jolmen barsa da, qandastardyń kóshi kári qurlyq pen muhıttyń arǵy betindegi halyqqa Qazaqstandy basqa qyrynan tanytyp jatyr. О́ıtkeni myń jerden mańdaıaldy maman Amerıkaǵa aparar qaýipti jolǵa qaramastan basyn báıgege tikse de, jergilikti ult úshin olar kóp bosqynnyń biri ǵana bolyp qalatyny aqıqat. О́zekti órteıtini de sol, ózgeler soǵystan kóz ashpaǵan jurtyn amalsyz tastap tentirep jatsa, qandastar beıbit elden qashqan bosqyn atanyp, armanyn Amerıkadan izdegendi abyroı kóretin kúnge jettik.