Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysynan keıin sammıt «ShYU plıýs» formatynda jalǵasty. Eýrazııa qurlyǵyndaǵy bedeldi halyqaralyq uıymnyń alqaly jıyny «Kópjaqty dıalogti nyǵaıtý – ornyqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» degen taqyryp aıasynda ótip, dıalog formatyn damytatyn eleýli usynystar aıtyldy.
Qaýipsizdik arhıtektýrasynyń syn-qateri
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «ShYU plıýs» sammıtine qatysýshylar aldynda sóılegen sózinde Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń halyqaralyq arenadaǵy róline aıryqsha toqtaldy.
– Búginde álem buryn-sońdy bolmaǵan geosaıası qaıshylyqtar men qaqtyǵystardyń kúsheıýine baılanysty týyndaǵan kúrdeli synaqtarmen betpe-bet kelip otyr. Halyqaralyq qaýipsizdiktiń arhıtektýrasyna qaýip tónip tur. Tutas adamzat úshin onyń zardaby aýyr bolýy múmkin. Osyndaı syn saǵatta bizge óńirlik jáne jahandyq deńgeıdegi ujymdyq kúsh-jiger arqyly beıbitshilikti, turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý úshin orasan zor jaýapkershilik júktelip otyr. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy óz bedelimen, eleýli ekonomıkalyq jáne adamı resýrstarymen turaqty damý maqsattaryna qol jetkizip, zamanaýı syn-qaterlerdi eńserý úshin tıimdi sheshimder ázirleı alady. Qazaqstannyń ShYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde kótergen «Kópjaqty dıalogti nyǵaıtý – ornyqty beıbitshilik pen damýǵa umtylý» atty urany ortaq mıssııamyzdyń mán-mańyzyn aıqyn kórsetedi, – dedi Memleket basshysy.
Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev beıbit jáne úılesimdi damý máselesin ilgeriletýdi ShYU aıasyndaǵy kópjaqty yntymaqtastyqtyń basty mindeti retinde atap ótti. Memleket basshysy «Ujymdyq kúsh-jiger men parasatty dıplomatııa arqyly ǵana álemdegi basty qaıshylyqtardyń túıinin tarqatyp, dúnıejúzinde uzaqmerzimdi turaqtylyqty qamtamasyz etýge bolady. Men buǵan senimdimin» deı kele: «Osy oraıda kelesi jyly seksen jyldyǵyn atap ótetin Birikken Ulttar Uıymyna zor úmit artylady. Bul ámbebap uıymnyń balamasy joq, onyń áleýeti áli de mol. Bizdiń ortaq mindetimiz – BUU-nyń jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin, HHI ǵasyr syn-qaterlerine tıimdi qarsy tura alatyn basty halyqaralyq ınstıtýt retindegi rólin kúsheıtý. Qazirgi zamannyń túrli problemasyna qatysty ortaq ustanymnyń jarshysy retinde «ShYU daýysy» halyqaralyq arenada qattyraq estilýi kerek jáne solaı bolýǵa tıis. Sondyqtan biz qabyldaǵan Tatý kórshilik, senim jáne yntymaqtastyq qaǵıdattary týraly málimdeme óte ózekti», dedi.
Uıymnyń ekonomıkalyq áleýeti zor
Qazaqstan Prezıdenti Birikken Ulttar Uıymynyń 80, sondaı-aq ShYU men BUU yntymaqtastyǵynyń 20 jyldyǵyna qaraı «Ádil álem, kelisim jáne damý jolyndaǵy jahandyq birlik týraly» bastamany qoldaý úshin BUU Bas Assambleıasynyń rezolıýsııasyn qabyldaýdy usyndy.
Memleket basshysynyń pikirinshe, saýda-ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa aıryqsha mán bergen jón. Sebebi sanksııalyq daýlar jahandyq ekonomıkaǵa aıtarlyqtaı zııan keltirip, onyń damý perspektıvalarynyń aıasyn taryltyp jatyr. Osyndaı jaǵdaıda bizge oń dınamıkany saqtaýǵa jáne áleýetimizdi arttyrýǵa baǵyttalǵan saýda-ekonomıkalyq yqpaldastyqtyń neǵurlym ıkemdi strategııasyn qurý qajettigin jetkizgen Prezıdent «Qazirgi kezeńde ShYU-ǵa múshe elderdiń ekonomıkasy 4 paıyzdan 9 paıyzǵa deıingi joǵary ósim qarqynyn kórsetip otyr. ShYU memleketteriniń álemdik IJО́-degi úlesi qazirdiń ózinde 30 paıyzdy quraıdy. Búginde Uıymǵa múshe memleketterdiń syrtqy saýdasy 8 trln dollardan asty. Bul – álemdik saýdanyń tórtten birine teń», dedi.
Memleket basshysy Azııanyń ekonomıkalyq turǵydan órkendeýine kóbine ShYU-ǵa múshe elderdiń yqpaly zor ekenin de atap ótti. Sondaı-aq Qazaqstan tarapy Qytaıdyń ishki aýqymdy naryǵyna ShYU elderiniń qoljetimdiligin arttyrý jáne Uıymǵa múshe eldermen taýar aınalymyn 3 trln dollarǵa deıin jetkizý nıetin quptady.
– Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń ekonomıkalyq áleýeti orasan zor. Biz ony tolyqqandy paıdalanýymyz qajet. Búgin ShYU ekonomıkasyn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi strategııasyn júzege asyrý jónindegi naqty is-qımyl josparyn qabyldadyq. Atalǵan qujat osy basty maqsatqa saı keledi. ShYU-nyń EAEO, BRIKS jáne ASEAN sekildi ıntegrasııalyq birlestiktermen ózara yqpaldastyǵy keń múmkindikterge jol ashady. Kólik joldarynyń ózara baılanysyn odan ári nyǵaıtý álemdik saýdanyń turaqty ósimine zor yqpal etedi. ShYU-ǵa múshe elderdiń aýmaǵy arqyly 350 myń shaqyrymnan astam temirjol ótedi. Álemdegi júk tasymalynyń úshten eki bóligi osy joldarǵa tıesili. Sondyqtan ShYU keńistigi jahandyq saýdany damytýǵa arnalǵan Úlken Eýrazııalyq beldeýge aınala alady, – dedi Memleket basshysy.
Prezıdenttiń aıtýynsha, Qazaqstan Eýrazııalyq kólik júıesiniń eń mańyzdy bólikteriniń biri sanalady. Sondaı-aq elimizdiń «Bir beldeý, bir jol» megajobasyn, Transkaspıı kólik baǵytyn jáne «Soltústik – Ońtústik» dálizin ózara ushtastyrý, strategııalyq porttar men logıstıkalyq ortalyqtardyń seriktestik jelisin qurý isindegi bastamalary týraly málimdedi.
Memleket basshysy qazirgi jaǵdaıda ekologııa jáne klımattyń ózgerýine qarsy kúres salalaryndaǵy yntymaqtastyqtyń ózektiligi arta túskenine toqtalyp: «Biz túrli tabıǵı kataklızmderdiń aıtarlyqtaı kóbeıgenine kýá boldyq. Álemdegi barsha memleket budan orasan zor zardap shegip otyr. Jýyrda Qazaqstan buryn-sońdy bolmaǵan sý tasqynyn bastan ótkerdi. Mamandardyń pikirinshe, bul tabıǵat apatynyń aýqymy jahandyq jylyný úderisimen tikeleı baılanysty. Klımattyń syn-qaterlerin jalǵyz eńserý múmkin emes ekeni anyq. Álemdik qaýymdastyq ekonomıkany dekarbonızasııalaý jónindegi batyl qadamyn jalǵastyrýǵa tıis dep sanaımyn. Biraq bul memleketterdiń damýǵa jáne jańǵyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy mindetterine zııanyn tıgizbeýi kerek», dedi.
Syndarly usynys serpin beredi
Qasym-Jomart Toqaev ishki sý kózderiniń degradasııaǵa ushyraý problemasyn sheshý, jańa sý únemdeý tehnologııalaryn engizý jónindegi is-qımyl josparyn ázirleýdi usyndy. ShYU-ǵa múshe memleketterdiń bul baǵyttaǵy ortaq kúsh-jigeri BUU Bas Assambleıasy jarııalaǵan Muzdyqtardy saqtaýdyń halyqaralyq jyly aıasyndaǵy maqsattardy júzege asyrýǵa ShYU-nyń qosqan naqty úlesi bolmaq.
Prezıdenttiń pikirinshe, ShYU qyzmetiniń asa mańyzdy baǵytynyń biri – mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty keńeıtý. Bul sala Qazaqstannyń Uıymǵa tóraǵalyǵy kezinde udaıy nazarda boldy.
– Qazaq jeri – ejelden túrli órkenıetter toǵysqan meken. Úlken Eýrazııanyń biregeı mádenı kodyn boıyna sińirgen ShYU-nyń alyp keńistigi halyqtar arasyn jaqyndatýǵa dáneker bolyp, óziniń tarıhı rólin odan ári atqara berýge tıis jáne solaı bolaryna senimdimin. Osy oraıda mádenı ortalyqtar ashý pármendi shara sanalady. Búkil ShYU aýmaǵynda osyndaı jobalardyń júzege asyrylýy elderimiz arasynda barynsha tyǵyz mádenı-gýmanıtarlyq baılanys ornatýǵa yqpal etedi dep oılaımyn. Bul iske jastardy belsendi tartý mańyzdy. Osy rette olardyń jan-jaqty damýyna jáne ózara qarym-qatynasyn jandandyrýǵa barynsha jaǵdaı jasaý qajet, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev ShYU-ǵa múshe elderdiń jas kóshbasshylary men talanttarynyń jyl saıynǵy kezdesýin ótkizý, dıalog aıasyndaǵy seriktesterdiń jańa oqý oryndaryn qosý arqyly ShYU ýnıversıtetteri jelisin keńeıtý, tehnıkalyq mamandyqtar úshin bólinetin grant sanyn jyldan-jylǵa kóbeıtý jóninde usynysyn jetkizdi.
Budan keıin sózin qorytyndylaı kele Memleket basshysy Qazaqstannyń ShYU aıasyndaǵy jáne «ShYU plıýs» formatyndaǵy jan-jaqty ári ózara tıimdi yntymaqtastyqqa beıildi ekenin málimdedi. Sondaı-aq seriktes elderdiń barlyq konstrýktıvti usynysy Uıymnyń odan ári qarqyndy damýyna tyń serpin beretinine senim bildirdi.
Alqaly jıynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Iran Prezıdentiniń mindetin atqarýshy Muhammed Mohber, QHR Tóraǵasy Sı Szınpın, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Sadyr Japarov, Pákistan Premer-mınıstri Shahbaz Sharıf, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, Tájikstan Prezıdenti Emomalı Rahmon, О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Úndistan Syrtqy ister mınıstri Sýbramanıam Djaıshankar, Mońǵolııa Prezıdenti Ýhnaagıın Hýrelsýh, Ázerbaıjan Prezıdenti Ilham Álıev, Túrikmenstan Halk Maslahatynyń tóraǵasy Gýrbangýly Berdimuhamedov, Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan, BAÁ Joǵarǵy keńesiniń múshesi, Ras-Ál-Haıma ámirliginiń bıleýshisi sheıh Saýd ben Saqr Ál Qasımı sóz sóıledi.
Jahandyq ózgerister uıym qyzmetin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan mańyzdy mindetterdiń tizimin arttyrary anyq. Al uıym aıasynyń keńeıý úderisi jańa múmkindikterge jol asha tústi. Máni zor jıynnyń mańyzy sol, álemdik deńgeıdegi qaýymdastyq saıası turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń kiltine aınalýǵa tıis.