BUU-nyń Saýda jáne damý jónindegi konferensııasy (SDK) 2024 jyldyń shilde aıynda kreatıvti ındýstrııanyń keleshegine qatysty esebin (Creative Economy Outlook 2024) jarııalady. Esepte kreatıvti ındýstrııa jáne ónimderdiń halyqaralyq saýdadaǵy sońǵy úrdisteri men ózgeristeri qarastyrylady. Bıylǵy zertteýde sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektiniń shyǵarmashylyq ekonomıkaǵa áseri men onyń básekelestik qıyndyqtaryna basa nazar aýdarylǵan.
Esepte berilgen derekterge súıensek, 2022 jyly jahandyq eksportta kreatıvti qyzmetter $1,4 trln-dy, al kreatıvti taýarlar $713 mlrd qarjyny qurady. Bul 2017 jylmen salystyrǵanda kreatıvti qyzmetter eksporty 29%-ǵa, kreatıvti taýarlar eksporty 19%-ǵa óskenin kórsetedi. Damýshy elder negizinen kreatıvti taýarlardy eksporttaıdy, al damyǵan elder kreatıvti qyzmetter eksportyna ústemdik beredi. Alaıda damýshy elderdiń úlesi 2010 jyldaǵy 10-nan 2022 jyly 20 paıyzǵa deıin artqanyn atap ótken jón.
Zertteýde keltirgen derekterge nazar salsaq, ónim toptary boıynsha 2022 jyly eń kóp eksporttalǵan kreatıvti qyzmetter qataryna – baǵdarlamalyq qyzmetter (41,3%), ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar (30,7%), odan keıingi orynda jarnama, marketıngtik zertteýler, arhıtektýra (15,5%), aýdıovızýaldy qyzmetter (7,9%), aqparattyq qyzmetter (4%), mádenı, rekreasııalyq jáne mura qyzmetteri (0,6%) jatady. Sıfrlandyrýdyń qarqyndy damýy kreatıvti ındýstrııalardy túrlendirip keledi. Mysaly, 2023 jyly strımıngtik qyzmetterdiń úlesi 10,4%-ǵa ósip, endi jahandyq mýzyka naryǵy kiristeriniń ekiden úsh bóliginen (67,3%) astamyn quraıdy.
Sonymen qatar JI kontent jasaý, taratý jáne tutyný joldaryn jeńildetti. JI ssenarıı, fılm, mýzyka, sýret, anımasııa jáne vırtýaldy shyndyqqa baılanysty kontent qurastyryp, post-prodakshn jumys úderisin jetildirip, paıdalanýshy derekterin taldaıdy.
JI jańalyq redaksııalarynda keńinen qoldanylady: jańalyqtar komandasynyń 41%-y – ıllıýstrasııalar jasaý, 39%-y – áleýmettik medıa kontenti jáne 38%-y maqalalar maqsatynda paıdalanady. Sıfrlandyrý men JI tıimdilikti arttyrý múmkindikterin keńeıtse de, olar jumys oryndarynyń qysqarýy, sapany baqylaý, qupııalyq, avtorlyq quqyq jáne naryqtyń monopolızasııasy máselelerin de týdyryp otyr.
Mamandardyń sheshim shyǵarýshylarǵa tehnologııalyq damýlardy qadaǵalap, damý múmkindikterin paıdalaný, táýekelderdi azaıtý úshin saıası jáne normatıvtik negizderdi jańartý qajettigin, tehnologııalyq damýdy nyǵaıtý maqsatynda halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheıtýge basymdyq berýdiń mańyzdylyǵyn atap ótedi.
О́sip kele jatqan naryqtyq konsentrasııa ınnovasııalarǵa qaýip tóndiredi. AQSh-taǵy bes iri baspager kitap naryǵynyń shamamen 80%-yn quraıdy. Al alty kınostýdııa keıingi jyldaǵy kassalyq bıletterdiń shamamen 90%-yn qamtamasyz etken. 2021 jyly úsh kompanııa jahandyq mýzykalyq strımıngtik jazylym naryǵynyń 59%-yn ıemdendi.
2023 jyly jahandyq jarnama tabysy $806 mlrd-qa jetedi dep boljanǵan. Bul elektrondyq kommersııa men sıfrlyq platformalardyń arqasynda múmkin boldy. Sıfrlyq jarnama álemdik shyǵyndardyń 57,7%-yn qurap, 2026 jylǵa qaraı 60%-dan asady dep kútiledi. Sonymen qatar búgingi tańda beıneoıyndardaǵy jarnama da qarqyndy ósip jatyr. Onyń 2022 jylǵy $70 mlrd-tan 2027 jylǵa qaraı $137 mlrd-qa deıin ósýi boljanady.
Búgingi tańda sáýlet jáne ınterer dızaıny naryǵy ártúrli baǵytta ózgeristerge ushyrady. Densaýlyq saqtaý salasyna qatysty jobalar rekordtyq ósimge ıe bolsa, korporatıvtik keńsege qatysty jumystar azaıdy. 2022 jyly álemdegi eń úzdik 100 ınterer dızaıny kompanııalarynyń kirisi $4,55 mlrd-tan $4,97 mlrd-qa deıin ósti. Damýshy elderdegi sáýlet kompanııalary eń úzdik sáýlet fırmalarynyń qataryna kóbirek kire bastady.
2020 jylǵy pandemııa jaǵdaıyndaǵy quldyraýdan keıin kıno jáne teledıdar ındýstrııasy qalpyna keldi. Tapsyrys berý boıynsha beıne qyzmetter edáýir ósip, al kınoteatrlardyń kassalyq tabysy jyl saıyn artyp keledi jáne 2025 jylǵa qaraı pandemııaǵa deıingi deńgeıge jetedi dep kútilip otyr. Esepte Azııa-Tynyq muhıty aımaǵy, onyń ishinde Qytaı, kassalyq satylymdardyń iri naryǵyna aınalǵany atap ótiledi.
Jahandyq baspa ındýstrııasy ósip, TikTok jáne strımıngtik qyzmetter sııaqty sıfrlyq platformalardyń arqasynda kitap satylymy artty. Manga satylymy sıfrlyq platformalarda anımelerdiń qoljetimdiliginiń arqasynda, qarqyndy ósken. Manga men K-pop arasyndaǵy sııaqty kross-ındýstrııalyq yntymaqtastyq ózara tıimdilikti kórsetip otyr.
Zertteýde berilgen derekterge júginsek, 2023 jyly mýzykadan túsken tabystar rekordtyq $28,6 mlrd-qa jetip, naryqtyń úshten ekisinen astamy (67,3%) strımıngtik qyzmetterge tıesili boldy.
Álemde kreatıvti ekonomıka memleket áleýetin damytýdyń jańa tynysyn ashatyn baǵyttardyń biri retinde qarqyndy ósip keledi. Bul salada jahandyq iri tehnologııalyq korporasııalardan bastap, jasandy ıntellekt baǵytynda jańa brendterdi óndirýshi kompanııalar belsendi túrde ózara básekege túsip otyr. BUU-nyń Saýda jáne damý jónindegi konferensııasy usynǵan bul esep sheshim qabyldaýshylarǵa, sala mamandary men qyzyǵýshy azamattarǵa qosymsha kómekshi qural bola alady.
Marııa JYLQYShIEVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy