Joldaýda aıtylǵan ıdeıalardy Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamalarynyń strategııalyq jalǵasy dep qabyldadym. Memlekettiń búgingi saıasaty dál osy mindetterdi oryndaýǵa jumylǵan.
Memleket basshysy Joldaýynda: «Ashyǵyn aıtýymyz kerek, bizde respýblıkalyq bıýdjettiń kiris bóligi oryndalmaı jatyr. Bıýdjet qarjysyn tıimdi paıdalanyp, onyń shyǵys bóligin shektep, qatań baqylaýda ustaǵan jón», dedi.
Joldaýda salyq júıesin qaıta júkteý, bank jumysyn qaıta jańǵyrtý, shaǵyn orta bıznesti qoldaý, agroónerkásip keshenine qoljetimdi nesıe berý, ádil jáne tıimdi tarıf saıasatyn júrgizý, sıfrlandyrý, jasandy ıntellektini damytý sekildi kóptegen másele qozǵaldy. Atap aıtqanda, qarjy ekonomıkalyq baǵytty alatyn bolsaq, bank saıasatyna, onyń jumystaryn jańartýǵa baılanysty jańa usynystar aıtyldy. Jalpy, bizdegi ekinshi deńgeıdegi bankterdiń ekonomıkanyń naqty sektoryn nesıelendirýi tómen. Nesıe bergen jaǵdaıdyń ózinde, onyń paıyzdyq mólsherlemesi óte joǵary. Al agrosektordy nesıelendirý joqtyń qasy. Kvazısektordaǵy qarjy ınstıtýttary da bul jumysty aıaǵyna deıin jetkize almady. Bankter memleket tarapynan, ásirese Ulttyq qordan mıllıard dollar kómek alady. Tek keıingi jıyrma jyldyń kóleminde EDB bankter memleketten birneshe mıllıard dollar shamasynda kómek aldy, shetel qarjy ınstıtýttarynan arzan nesıe alyp, ony qymbat, ústeme baǵamen qarapaıym halyq pen kásipkerlerge nesıege berip, bankter baıyp otyr. Alaıda olar soǵan saı salyq tólep otyrǵan joq. Bankterdiń negizgi maqsaty – ekonomıkalyq belsendilikti qoldaý úshin ekonomıkaǵa qarjylaı qoldaý kórsetý.
О́tken jylǵy Prezıdent Joldaýynda sheteldik úsh bankti elimizge endirý kerektigi aıtyldy. Onyń negizgi maqsaty básekelestik ortany qalyptastyrý arqyly, nesıelendirýdiń paıyzdyq mólsherin barynsha tómendetý bolatyn. Shet memleketterde nesıe óte tómengi mólsherde, 1,5 men 5 paıyzdyń arasynda. Ásirese aýyl sharýashylyǵy salasyna tómengi mólsherde beriledi. Al bizde kerisinshe, bul másele áli de sheshimin tappaı keledi.
Aýyldyq jerlerde halqymyzdyń 38 paıyzy ómir súredi. Olar ózderiniń kásibin ashýǵa, damytýǵa nesıe ala almaı otyr. Agrobank ashý týraly aıtylyp kele jatqanyna jıyrma jyldan asty, biraq áli kúnge deıin sheshimin tappaı otyr. Sony qaıta qolǵa alý kerek. Mundaı bankter kórshiles Reseı men Belarýs elderi sııaqty kóptegen damyǵan elde agrosektorǵa qyzmet etedi. Bizdiń elde de Agrobank ashylyp, ár aýdanda onyń bólimsheleri jumys isteýi kerek. Halyq osydan arzan nesıe alyp, óz kásibin damytýy kerek. Aýyl sharýashylyǵyn toqyraýǵa ustap otyrǵan úlken bir máseleniń biri – sharýalardyń qolynda qarajattyń joqtyǵy. Eger qarjyny arzan nesıemen bersek, atalǵan salanyń tez arada damýyna múmkindikteri bar. Sol úshin osy salany qoldaýdy túbegeıli ózgertý shart. Kóptegen baǵytta taratylyp jatqan sýbsıdııalar óndirilgen ónimge berilýge tıis. Keleshekte Memleket basshysy atap ótkendeı, «Bank týraly» jańa zań qabyldanǵannan keıin, aýyl sharýashylyǵyna barlyq jerde arzan 1,5-2 paıyzdyń kóleminde nesıe berý arqyly aýyl sharýashylyǵyn qoldaýymyz kerek. Bul saladaǵy ónimdi óndirý, daıyndaý, óńdeý jáne satý júıesi naqtylaı qurylýǵa tıis. Qazirgi tańda bulardyń arasynda ózara baılanys joq. Sharýa óndirgen ónimin daıyndaıtyn uıym joq. Sondyqtan olar ónimderin qaıda ótkizerin bilmeı bastary qatady. Memleket sharýalardyń óndirgen ónimderin satyp alýyna jaǵdaı jasaý kerek. О́kinishke qaraı, búginde sharýalardyń óndirgen ónimderiniń qyzyǵyn deldaldar kórip otyr.
Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵynda sharýalardyń biliktiligin arttyrý, ǵylymnyń jetistikterin óndiriske engizý máseleleri óz dárejesinde bolmaı tur. Ol úshin ár aýdan men iri okrýgterde sharýalardy oqytý ortalyqtary ashylýy kerek. Oblys ortalyqtaryndaǵy aýyl sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýttary men tájirıbe stansalarynda, ǵylym men aldynǵy qatarly tájirıbelerdi endirýge baǵyttalǵan sharalardy qolǵa alý kerek.
Taǵy bir aıtatyn jaıt, Astana men Almatyda júz myńdaǵan gektar jerdi jalǵa alǵan azamattar bar. Olar aýyldyń eń ózekti máselesi jol men sýǵa, mádenı jáne sport nysandaryna jáne aýyl sharýashylyǵyn óndirýge baılanysty tıisti qurylymdardy salýǵa, ıaǵnı aýyldyń damýyna at salyspaıdy. Meıli ol otandyq nemese sheteldik ınvestor bolsyn, aýyldy damytýǵa óz úlesterin qosýlary kerek. Aýyl damymaı, aýyl sharýashylyǵy damymaıdy.
Endigi bir ózekti másele – statıstıkadaǵy kózboıaýshylyq. Prezıdent atap ótkendeı, aýyl sharýashylyǵynda 2 mln qaramal, 3 mln qoı qosylyp jazylǵan. Bul jerde mal basy ǵana emes, alynǵan ónimdi óndirýde de qosymsha jazylymdar kezdesip jatady. Bul tek aýyl sharýashylyǵynda ǵana ushyrap otyrǵan keleńsizdik emes. Kózboıaýshylyq azyq-túlik baǵalarynyń ósýinde de bar. Úkimet azyq-túlik baǵasyn belgili bir paıyzǵa ósti dese, shyn máninde satylymdaǵy taýarlardyń baǵasy odan birneshe paıyzǵa artqandyǵyn kórsetedi. Jumysshylardyń ortasha jalaqysymen jumyssyzdyqtyń paıyzyn eseptegende de osyndaı olqylyqtar kezdesedi. Sondyqtan statıstıka jumysyn tártipke shaqyrý kerek. Osyndaı máselelerge erekshe deń qoımasaq, ózimizdi ózimiz aldaǵandaı bolamyz.
Joldaýda aıtylǵandaı, elimizde kúni búginge deıin tolyq sheshimin tappaı kele jatqan baǵyttardyń biri – salyq saıasaty. Keıingi onjyldyqta bul salaǵa keminde birneshe ondaǵan ózgerister engizildi. Bul salanyń basy-qasynda turǵan azamattardyń biliksizdiginen emes, naryq zańyna beıimdelýge betburys jasaǵany. Salyq saıasaty taýar óndirýshilerdi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan bolýy kerek. Ýaqytynda berilgen artyq jeńildikterdi qaıta qarap, negizgi jeńildikterdi tek bıznesti damytýǵa naqty septigin tıgizetin baǵytqa, taýar óndirýshilerdi barynsha yntalandyrýǵa baǵyttalýǵa tıis. Tereń óńdelgen taýarlardy syrtqa shyǵarǵan kásipkerlerge jeńildik berý de óte mańyzdy.
О́tken jylǵy Joldaýynda Prezıdent óńdeý ónerkásibin qoldaý úshin ınvestorlardy 3 jylǵa deıin salyqtan bosatý kerek degen bolatyn. Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý kerek, ony 7 paıyzdan 2029 jyly 15 paıyzǵa deıin arttyramyz dep aldymyzǵa másele qoıdy Memleket basshysy. Osy máselelerdi sheshý úshin salyq saıasaty óz dárejesinde bolýy kerek.
Qoǵam talabyna saı, keıingi jyldary Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrmasyna oraı, ákimderdi tikeleı saılaý júıesine ótip jatyrmyz. Aýyl ákimderi tolyǵymen saılaý júıesine engizildi. Endi aýdan, oblysqa baǵynatyn qala ákimderin saılaı bastadyq. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasyna saı memlekettik qyzmetkerler kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn jaqsy jumystar atqaryp jatyr.
Degenmen Joldaýda Prezıdent atap ótkendeı, ákimderdiń, memlekettik qyzmetkerlerdiń halyq aldyńdaǵy esebi, jaýapkershiligi, oryndaýshylyq tártibi áli de bolsa tómen. Ásirese ákimderdiń halyq aldyndaǵy esebi formaldy túrde ótedi. Aldyn ala suraq daıyndalyp, shaqyrý tizim boıynsha júrgiziledi. Keıbir ákimder óz jumysyn ózderiniń ımıdjin kóterýden bastaıdy. Halyqqa ýáde berýmen shektelip, ýáde oryndalmaı jatady. Qabyldanǵan sheshimderiniń qalaı oryndalyp jatqanynan kópshilik habarsyz. Oryndaýshylyq tártip tómen, joǵaryda aıtylǵandaı, ótirik aqpar beriledi. Keıde jergilikti atqarýshy organdardyń basshylaryn joǵary jaqtan qoıylatyn talaptardyń ózi ótirik aqpar berýge ıtermeleıdi.
Ádiletti Qazaqstan qurý úshin tek saıası ekonomıkalyq reforma jetkiliksiz, eń bastysy kadrlar, qoǵamdyq sana men adamnyń nıeti ózgerýi kerek.
Qýanysh AITAHANOV,
Senatorlar keńesiniń múshesi