Muqaǵalıdyń amerıkalyq oqyrmany
Sol kúni sabaqqa keshigip bardym. Keshikken men emes, Vashıńton metrosy edi. Bizdiń toppen kezdesýge kelgen amerıkalyq jýrnalıst sózin aıaqtady da, maǵan qaraı buryldy. «Siz óleń jazady ekensiz ǵoı, Maqataevty bilesiz be?» dep maǵan qaraı jaqyndady qartań áıel. «Bilgende qandaı, kúlli qazaq ol kisiniń óleńderin jatqa oqıdy», dedim.
«Keremet, men aqynnyń aǵylshyn tiline aýdarylǵan óleńderin oqyp, razy boldym» dep tebirenisin jasyra almaı, qolymdy qysty.
Elektrondy poshtama aqyn týraly jazǵan essesin jiberetin bolyp qoshtasty. Alystan oǵan uzaq qarap turdym, men ǵana emes, Vashıńtonnyń jaryq shashqan kósheleri de qarap turǵandaı sezildi. О́zge elde júrgende óz elińniń aqyny týraly bireý jyly sóz aıtsa, netken baqyt, netken mereı!
Keshe Muqaǵalı aqynnyń amerıkalyq oqyrmany elektrondy poshtama aqyn týraly maqalasyn jiberipti. Maqalany oqyp, bir serpilip qaldym.
Tún. Jaryqtyq Muqań osydan bálen jyl buryn «tún maǵan uıyqtaý úshin jaralmaǵan» dep edi ǵoı. Arlıńtonnyń salqyn aýasy betke urady. Tońdyrǵany ma, jylytqany ma – belgisiz. Kúbir ishinde jalǵyz sóılem qanat qaǵyp tur Muqaǵalı aqynnyń amerıkalyq oqyrmany... Iá, men sol kisi týraly jazýym kerek. Elektrondy hatynda «bizdiń úıge kelińiz, kúıeýim ekeýimiz sizben taǵy kezdesýge asyǵamyz» dep qadap aıtypty. Ne aıtpaq eken?
Kitaby kóp el – qandaı el?
Bir baıqaǵanym, amerıkalyqtar qoly qalt etse boldy, kitapqa úńiledi. Talbesikten bastalǵan tárbıeniń áseri me, álde qoǵamnyń kúndelikti turmystyń óz deńgeıinde damýynan ba, bilmedim. Turatyn úıimizdiń qasynda birneshe kitaphana bar, qala berdi kóshelerde shaǵyn kitaphana tolyp tur. Qalaǵan kitabyńdy alasyń da, oqyp bolǵan soń qaıta ákelesiń. Al metroda adamdardyń kitap oqyp nemese bir-birimen sóılesip otyratyny meni erekshe qyzyqtyrdy.
Birde Vashıńtondaǵy kitap dúkenine kirdim, ishi tolǵan adam. Kezekke turyp kitap satyp alyp jatyr. 80 paıyzy – jastar. Turǵan úıimizdiń jattyǵý zalyna barǵan saıyn únemi bir amerıkalyq jigittiń sonda kitap oqyp otyrǵanyn kóremin. 2-3 ret júzdesýden keıin ol meni sózge tartty. Vırdjınııa departamentinde jumys isteıdi eken. «Júz jyldyq jalǵyzdyqty» tórtinshi ret oqyp jatqanyn aıtty. «Oqýǵa tıisti aǵylshynsha kórkem ádebıet óte kóp qoı, nege buny qaıtalap oqısyń?», dep edim. kúldi de: «Buny jazǵan avtor qııalǵa óte baı, sonysy unaıdy», dedi. Áldebir fılosofııalyq jaýap kútip edim, ol qarapaıym ǵana jaýap berdi. Negizi ómirdiń ózi qarapaıymdylyqtan turady emes pe? Qalaı desek te Hemıngýeı men Folknerdi dúnıege ákelgen eldiń qoǵamy osyndaı bolýy kerek sııaqty...
Olar «Kúlpáshty» oqydy...
О́tkende jazýshy Beıimbet Maılınniń «Kúlpáshin» aǵylshyn tiline aýdaryp, eki ádebı redaktorǵa jáne AQSh-tan shyǵatyn bir ádebı jýrnalǵa jiberip edim. Jýrnal redaktory oqyp shyqqanyn aıtyp, qaıyra hat joldapty. Hatynda shyǵarma avtorynyń tereń oıly ekenin aıta kele, ókinishke qaraı, qazir amerıkalyq oqyrman bundaı aýyr shyǵarmalardy, ásirese ózge eldiń tarıhyna qatysty kórkem ádebıetti oqyǵysy kelmeıtinin, eger qazaq ádebıetinde qazirgi oqyrmandardyń suranysyna laıyqty shyǵarmalar bolsa, aýdaryp jiberýimdi aıtypty.
Bul hat meni tereń oıǵa qaldyrdy. Bizdiń maqtap júrgen shyǵarmalarymyzdyń kóbi shynymen buryn jazylǵan dúnıeler eken.
Ádebıette de jańa dáýir bastaldy. Biraq jazylyp jatqan jańa shyǵarmalardyń daqpyrty men danalyǵy qaıda? Tursynjan Shapaısha aıtqanda, «búgin qolym bos bolǵan soń, jatyp alyp osyny oılap qaıǵyrdym».
Tilge qurmet – elge qurmet
Qyzym oqıtyn mektep apta qorytyndysyn jeke poshtamyzǵa jiberip turady. Bir ǵajaby, mektep barlyq aqparatty eń aldymen, qazaq tilinde jiberedi. «Bizdiń tilimizdi bilseń bil, bilmeseń qoı», dep májbúrlep jatqan eshkim joq. О́tkende qyzymnyń synyp jetekshisi kezikkenimizde: «sizder úıde qazaq tilinde sóılesedi ekensizder, ol qandaı til? Qansha mıllıon adam ol tilde sóıleıdi?» dep surap qyzyǵýshylyq tanytty.
Keshe Láılá mektepten qýanyp keldi. «Aǵylshyn tili apaıymyz Google aýdarmashy arqyly qazaqsha «Rahmet» degen sózdi úırenip alypty, sabaq bitken soń maǵan kelip qazaqsha «Rahmet» dep aıtty» dep máz bolyp júr. Bylaı qarasań, bolmashy ǵana is. Biraq osy kishkene istiń artynda qanshama syı-qurmet jatyr.
Elektrondy hat sandyǵymyzǵa mektepten qazaqsha habarlama kelgen saıyn bir jymıyp alatynymyz bar. Biz úshin tilge qurmet – elge qurmet. Meıli sýahılı tilinde sóılese de, ana tilinde sóılegen adam baqytty. Sol úshin de olar qurmettelýge tıis.
Eldi saǵyný
Arlıńtonnyń kóshesinde ketip bara jatqanbyz, kenet bes jasar ulym Súıindik «áke, elge qaıtaıyqshy, sonda baryp durystap oınaǵym keledi, saǵyndym» dedi. Júregim dir ete tústi «eldi saǵyndym» degeni netken ǵajap sóz edi. Sol sátte oıyma bolashaqta jazylar óleńniń úsh shýmaǵy tústi.
«Qıǵylyq salma, ornyńnan qane tura ǵoı,
Ketemiz alda, taǵy da biraz shydaı ǵoı.
«Elimdi saǵyndym» deısiń qulynym,
Saǵyný kerek, saǵynbaý ony kúná ǵoı.
Bárimizde de saǵynysh bar-dy sarǵaıǵan,
Saǵyný degen qyp-qyzyl jalyn qan maıdan.
Keń-baıtaq qazaq dalasyn jýsan, shóbin de,
Saǵyný úshin keldik qoı munda shalǵaıdan.
Sózderiń seniń janymnyń jarqyn úni me?
Bóten sóılemder jolamasa eken tilińe.
Týǵan elińdi saǵyný kerek, ulym-aý,
Saǵynbaǵandar jetedi onyń túbine».
Alıaskada jalǵyz ret qatelesken jón
Metroǵa otyrǵanda amerıkalyq áıel jazýshy Krıstın Hannanyń «Uly jalǵyzdyq» degen romany serigim aınaldy. Bul shyǵarma soǵystan qaıtqan sarbazdyń ózin ózgertý jolyndaǵy kúresin sıpattaıdy.
«Alıaskada jalǵyz ret qatelesken jón, eger ekinshi ret qatelesseń – ol jerde súıegiń qalady». Romannyń negizgi aıtary – osy. Avtor Alıaskany aıtý arqyly ómirdi aıtyp, adamdarǵa bir retki qatelikten keıingi kúrestiń qanshama mashaqatty bolaryn salmaqtap jetkizedi.
Sosyn ol taǵy búı deıdi: «Qyz – batpyraýyqqa uqsaıdy, anasy jipti myqtap ustamasa, ol basy aýǵan jaqqa ushyp, tipti bulttardyń arasyna sińip joq bolýy múmkin». Netken salmaqty sóz. Bizdiń otbasy tárbıesi dep júrgenimiz osy emes pe? Avtor bul sózdi keıipkerdiń Lenı atty qyzyna qarata aıtady. «Bir retki súıis qyzdyń búkil ómirin ózgertedi» degeni de jaı paıym emes.