L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ janyndaǵy «Eýrazııa tarıhy jáne mádenıetin zertteý» ortalyǵynyń dırektory, UǴA qurmetti akademıgi Sataı Syzdyqov – kóne tarıh taǵylymyn búgingi ıdeologııalyq negizdermen baılanystyryp júrgen az ǵalymnyń biri. Onyń eńbekterinde «qazylyq» uǵymy erekshe oryn alady. О́ziniń aıtýynsha, qazylyq sózindegi «qaz» túbiriniń «qazaq» ataýymen, túrki dáýirindegi qazaq rý-taıpalarynyń ata-babasy bolyp tabylatyn qarlyq túrkilerimen tikeleı baılanysy bar. «Qazylyq etý» – kezinde qazaq memlekettiliginiń basqarý ınstıtýty bolǵany tarıhtan belgili. Onyń ber jaǵynda ózi týyp-ósken jeri – Qarqaraly óńiri de ótken zamandarda «qazylyq» dep atalǵan. HVIII ǵasyrda sýyryp salma aqyn Kúderiqoja Kóshekuly «Qarqaraly – Qazylyq», jatatuǵyn jazylyp» dep osy óńirmen qoshtasqan.
Erte orta ǵasyrlarda arab geograftary kartalarynda Uly dalany «Hazlajııa» nemese «Harlýhııa» dep atalǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Bul ataýlardaǵy «qaz», «qar» túbirleri erte zamannan «taý» maǵynasyn bergenin aıta kelip (RǴA akademıgi A.V.Dybo), til ǵalymdary bul túbir sózderdiń qaısysy birinshi aıtylǵany jóninde osy kúnge deıin daý týdyryp keledi. Jalpy, Asan qaıǵy, Buhar jyraýlardyń Arqadaǵy Shyńǵystaý, Ulytaý, Qarqaraly óńirindegi taýlar júıesin «on eki Qazylyq, oı Túńdik» dep tutastaı ataýy kezdeısoq emes. Sonymen birge ǵalymnyń basty ǵylymı eńbegi «qar», ıaǵnı «taý» maǵynasyn bildiretin (Taý eli) qarlyq túrkileriniń memleketine arnalsa, al týǵan jeri Qarqaraly týraly eńbegin «Qarqaraly – Qazylyq» dep atasa, maqala máni men syry túsinikti. Kezinde jerlesi, daýylpaz aqyn Qasym Amanjolovtyń mereıtoıynda jazǵan maqalasyn «Qazylyq-Qasym» dep ataǵan edi. Endeshe, búginde Sataı Maqsutuly «Qazylyq ǵalym» atalýǵa ábden qaqyly dep esepteımiz!
Ulttyq tarıh halyqtyń rýhy men zerdesin, ata tilińdi, baıtaq dástúrińdi, otanshyldyq sezimdi dúr silkindirip oıatary aqıqat. Osy oraıda Sataı Syzdyqov «Orhon jyrlary – tarıhı derek», «Qarlyq-Qarahan memleketiniń tarıhy», «Máńgilik el» ıdeıasy: qalyptasýy, úsh negizi jáne tarıhı sabaqtastyǵy», «Qarqaraly – Qazylyq», «Abaı jáne Uly dala tulǵalarynyń muralary: órkenıettik sabaqtastyq», tórt tomdyq «Qazylyq» atty súbeli monografııalary men ǵylymı-tanymdyq eńbekterinde túrki dáýirinde Qazaqstan terrıtorııasynda qalyptasqan memleketterdiń ózekti máselelerin qaýzaǵan. Atap aıtqanda, Orhon-Enıseı túrki jazba eskertkishterindegi tarıhty aýyzsha baıandaý dástúri, etnıkalyq ataýlary, túrki jurttarynyń tarıhı, mádenı, fálsafalyq jádigeri «Oǵyz-name» men «Qorqyt ata kitaby» haqynda, túrkilerdiń kıeli oryndarynyń etımologııasy, Qara Shor hıkaıasy, Arab halıfaty memlekettik basqarý júıesiniń qalyptasýyndaǵy túrkilerdiń róli, ortaǵasyrlyq túrkilerdiń bektik ınstıtýty men qazaqtyń bıler ınstıtýtynyń sabaqtastyǵy jáne genezısi, ortaǵasyrlyq qarlyq túrkileriniń qazaqtyń etnogenologııalyq shejiresimen oraılastyǵy, qarlyq túrkileriniń qala mádenıeti, sharýashylyǵy, áleýmettik qurylymy naqty derekter, málimetter, shynaıy aıǵaqtar negizinde aıshyqtalǵan.
Tarıhty tamyrshydaı taný, este joq eski zamandy sóıletý, danalyqtyń kitaby Uly dalanyń tarıhy men mádenıetin baıandaý – tarıhshydan saqtyqty, salıqalylyqty, sarabdaldyqty talap etetini anyq. Sondyqtan da professor S.M.Syzdyqov mańyzdy derektik aqparattardy tarıhı úderisterdi túsindirýde oryndy jáne obektıvti qoldanady. Tarıh fılosofııasyn jete meńgergenin, onyń túp-tórkinine deıin paıymdaıtynyn, tereńine oı júgirtetinin kóremiz.
Negizinde, halqymyzdyń tili, dini, ulttyq sana deńgeıi, saıası-áleýmettik qurylymy, basqarý júıesi, shyǵarmashylyq mádenıeti, fılosofııasy, memlekettik strategııasy Kúltegin eskertkishinde shynaıy baıandalǵan. Eń bastysy, bul bitiktasta ortaǵasyrlyq túrkilerde memlekettiń bolǵanyn dáleldeıtin memlekettik ıdeologııasynyń jarııalanýy edi. Sondyqtan da professor S.Syzdyqov birsypyra eńbegin ortaǵasyrlyq túrkilerdiń «Máńgilik el» memlekettik ıdeologııasyn tanýǵa, onyń keıingi dáýirlerde jalǵasqanyna arnady. Ol bul ıdeologema túrkiler dúnıetanymy negizinde qalyptasqanyn dáleldedi. Altyn Orda ımperııasy men Qazaq handyǵynyń memlekettik ıdeologııasy keıin otarshyldyq buǵaýyna túsken kezdegi Alash ıdeıasymen astasyp jatqanyn jarqyn mysaldarmen dáleldep shyqty.
S.M.Syzdyqov 2020 jyly úsh tilde (qazaq, aǵylshyn, orys) jaryq kórgen «Ál-Farabı jáne Máńgilik el ıdeıasy» monografııasynda Ábýnasyr túrkilerdiń qarlyq taıpalyq konfederasııasynan shyqqandyǵy aıqyndalǵan. Osyǵan deıin Ál-Farabı jóninde qanshama eńbek shyqqanymen ǵulamanyń tegin tap basyp eshkim aıta almaǵany belgili. Túrki tektes taıpadan shyqqany atalǵanymen, naqty derek keltirilmegen. Túrkilerdiń tól derekteri arqyly onyń qarlyq rý-taıpalyq birlestiginen shyqqandyǵyn dáleldedi. Ál-Farabı ejelgi túrkilerdiń dúnıetanymy negizinde jasaǵan «máńgilik» ilimi «Máńgi El» memlekettik ıdeologııasynyń teorııalyq negizine aınalǵanyn negizdeıdi. Sonymen birge Ál-Farabıdiń qala-memleketter jaıyndaǵy kózqarasy men túrkilerdiń órkenıeti, ıaǵnı qala mádenıeti (IH ǵasyrda jazylǵan «Hýdýd ál-Alam» shyǵarmasynda qarlyq elinde 25 qala bolǵany aıtylǵan) zerdelenedi. Zertteýshi etnos, etnomádenıet, etnolıngvıstıka máselelerine de ǵylymı paıymdaýlar jasaıdy.
Ortaǵasyrlardaǵy kóshpeliligi basym Uly dala elinde ıdeologııa men ıdeıalardyń sabaqtastyqta damýy memlekettiliktiń de úzdiksiz jalǵastyqta bolǵanynyń belgisi. Bul zertteý jumysy keıbir kórshi elderdiń teris pıǵyldy ókilderi qazaq halqynda «memleket, shekara bolmaǵan» degen syńarjaq kózqaras ekenin aıqyn kórsetedi.
Kezinde, osydan 5-6 jyl buryn, qazaqta shekara, memleket bolmaǵan degen saıası «qańqý» sózder shyqqan-dy. Sonda sonaý Almatydan «Ana tili» gazetiniń tilshisi telefon shalyp, pikir bildirýin suraǵan eken. Jaýap retinde «Shekara ne ózen bolar, ne kezeń bolar» degen maqala jiberipti. Erteńine gazettiń birinshi betine basylady. Onda ekologııalyq mádenıeti joǵary, tabıǵatpen úndes ómir súrgen jáne «qasıetti jer-sý» seniminde bolǵan kóshpeliler aýmaǵyn jerdiń relefi arqyly, ıaǵnı ózen-sý nemese kezeń – taý arqyly belgilegen. Sondyqtan shekara ataýy qazaqtarda shet tilinde atalmasa («granısa», «delımıtasııa), odan ol eldiń shekarasy nemese memleketi bolmaǵan dep aıtý bekershilik.
Qarahandar áýleti basqarǵan memlekettiń ydyraýy nátıjesinde qarlyqtardyń Qoılyq, Almalyq jáne Hazar-Qarlyq sııaqty úsh handyq qurylǵany týraly jańa tujyrym akademııalyq ortada da, sheteldik basylymdarda da aıtylmaıdy. Bul handyqtar týraly máseleler ǵalym eńbeginde alǵash ret qarastyrylyp, keleshekte osy baǵytta zertteýler keregi naqtylandy.
Ǵalymnyń týǵan jeri – Qarqaraly týraly «Qarqaraly-Qazylyq» atty ǵylymı-tanymdyq kitabyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Onda qala atýynyń qalyptasýy, etımologııasy, óńirdi ejelden mekendegen qazaqtyń rý-taıpalarynyń tarıhyna ǵylymı taldaý jasaǵan. Sonymen qatar Qarqaraly tarıhyn patsha ókimetiniń 1824 jylǵy Qarqaraly okrýgi týraly ýkazynan bastamaı, onyń ǵun-saq, túrki dáýirinen kele jatqan meken retinde tanylýy alǵash ret ǵylymı másele retinde alǵa qoıyldy. Ǵalym parsy deregine súıene otyryp, Qarqaraly óńirinde budan 1185 jyl buryn «Qarqar» handyǵy bolǵanyna naqty dálelder keltirgen. Sonymen birge kitapta osy ýaqytqa deıin Alash tarıhnamasynda jetkilikti turǵyda kóńil aýdarylmaı kele jatqan máselege, ıaǵnı Qazaq eliniń táýelsizdigi úshin kúresken Alash qozǵalysy bastaýyn Qarqaraly qalasynan alatyndyǵy, ıaǵnı Qarqaralyny Alash qozǵalysynyń altyn besigi retinde tanýǵa kóńil aýdardy. Alash qozǵalysynyń bastaýy bolyp tabylatyn 1905 jylǵy «Qarqaraly petısııasy» osyǵan dálel dep jazdy.
S.Syzdyqovtyń tarıhnama ǵylymyndaǵy bir jańashyldyǵy – túrki dáýirindegi alǵashqy tarıhnamashylar týraly jańa tujyrymdamasy. Ádette, otandyq ǵylymda túrkiler tarıhyn hattaýshylar Muhammed Haıdar Dýlatıdan, ıaǵnı HV ǵasyrdan bastalatyny aıtylady. Alaıda zertteýshi bul ustanymdy jeti ǵasyrǵa keıin shegertip, ÚIII ǵasyrdyń basynda Túrik qaǵanatynyń tarıhyn bitik tastarǵa jazǵan Tonykók, Iolyǵ tegin jáne Alp Eletmishti túrkilerdiń alǵashqy tarıhshylary retinde moıyndaýdy usynady.
Biz ǵalymnyń tek ǵylymı eńbekterimen ǵana shektelsek, jetkiliksiz bolar edi. О́ıtkeni ol basshylyq jasap otyrǵan ýnıversıtet janyndaǵy «Eýrazııa tarıhy jáne mádenıetin zertteý» ortalyǵyndaǵy áriptesterimen ǵylymnyń qazirgi kezeńdegi zamanaýı ózekti máseleleri boıynsha jumystar júrgizýde. Mysaly, S.Syzdyqov «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda memlekettik baǵdarlamanyń jetekshisi bolyp, ortalyqtaǵy áriptesterimen 3 ujymdyq monografııa, oqý-ádistemelik quraly jáne hrestomatııany jaryqqa shyǵardy. Bul kitaptardyń elektrondy nusqalary respýblıkadaǵy barlyq oblystyń ishki saıasat basqarmalaryna, «Rýhanı jańǵyrý» qoǵamdyq damý ınstıtýty» KeAQ, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» RMM, «Otandastar qory» KeAQ-qa taratyldy.
S.Syzdyqov óziniń negizgi ǵylymı baǵyty – ortaǵasyrlyq túrkiler memleketi jáne mádenıetiniń tarıhymen ǵana shektelmeı, qazirgi Ádiletti Qazaqstan qurýda halyqtyń tarıhı jáne rýhanı sanasyn qalyptastyrý jolynda da ǵylymı izdenis ústinde. Buǵan keıingi kezderi basylymdardy úzdiksiz jarııalaǵan maqalalary dálel.
Ǵalym eldiń qoǵamdyq-saıası ómirine de belsendi aralasady. «Qazaqstan halqy Assambleıasy» týraly zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý» komıssııasynyń, Astana qalasynyń «Rýhanı jańǵyrý» keńesiniń múshesi boldy. Sonymen qatar Qazaqstan halqy Assambleıasy sarapshylar keńesiniń, «Túrkologııa» mamandyǵynan respýblıkalyq ádistemelik keńestiń múshesi. Onyń ǵylymdaǵy jetistikteri jáne qazaq qoǵamyndaǵy belsendi qoǵamdyq-saıası qyzmet laıyqty baǵalanyp júr. «Qurmet» ordeniniń, «Kúltegin» syılyǵynyń, «Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbelgisiniń ıegeri, «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary oqý oryndarynyń úzdik oqytýshysy» (2006), «Qazaqstannyń Respýblıkasynyń Úzdik ǵylymı qyzmetkeri» baıqaýynyń (2022) jeńimpazy, Qarqaraly aýdanynyń qurmetti azamaty, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi jáne basqa da salalyq medaldardyń ıesi.
Ata tarıhymyz – ulttyq, rýhanı, saıası-áleýmettik, fılosofııalyq qundylyqtarymyz ben myńjyldyq úzdik tájirıbelerimizdiń sharaınasy. Elshildik, memleketshildik, qaharmandyq is-áreketterdiń álemi. Ádiletti Qazaqstan qoǵamynyń gýmanıstik ustanymdaryn odan ári órkendetý jolynda babalar amanaty men qaǵıdattarynyń mán-maǵynasy aıryqsha baǵaly. Sondyqtan da tarıhshy ǵalym Sataı Syzdyqovtyń ult qundylyqtary men qaǵıdattary týraly tolǵamdary el tarıhyndaǵy jańashyl oı-tujyrymdama retinde qabyldaýǵa laıyqty. Sondaı-aq ol Qazaqstan qoǵamynyń ıntellektýaldyq-shyǵarmashylyq mádenıetin kórkeıtýge, tarıh ǵylymyn damytýǵa áli de kóp úles qosady dep senemiz.
Serik NEGIMOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor