«Turaqty eńbek – ónerdiń de, ómirdiń de zańy» degen O.Balzaktyń áıgili sózi dál osy «Naz» memlekettik bı teatryna qaratylyp aıtylǵandaı. Osydan shırek ǵasyr buryn Astana qalalyq fılarmonııasynyń janynan 4 bıshi qyzdan shaǵyn ansambl retinde qurylǵan aıtýly óner ordasy tynymsyz eńbek pen úzdiksiz izdenistiń arqasynda búginde 130-dan asa qyzmetkeri bar qazaq teatr tarıhyndaǵy tuńǵysh ári óz kásibı qoltańbasy qalyptasqan ulttyq bı teatryna aınalyp otyr.
«Naz» memlekettik bı teatry – elimizde ashylǵan alǵashqy kásibı bı teatry. 2007 jyldyń 1 naýryzynda qala ákiminiń sheshimi boıynsha Astana qalasy ákimdiginiń «Naz» memlekettik bı teatry bolyp óz aldyna shańyraq kóterdi. Teatrdyń irgetasyn qalaǵan kásibı horeograftar – Erkebulan jáne Qadısha Aǵymbaevtar.
Tór qalamen túıdeı qurdas teatr elordamyzdyń mádenı-rýhanı damýyna zor úles qosyp qoımaı, elimizdiń mádenı keńistiginiń jańa beleske kóterilýine de erekshe áser etti. Dástúrli qazaq bı ónerin damytý, ulttyq folklor men etnografııany keńinen nasıhattaýdy murat tutqan ujymnyń óner álemindegi orny aıryqsha. Osy qıyn da qyzyqqa toly 25 jyldyq shyǵarmashylyq jolda, ásirese teatrdyń negizin qalaǵan Erkebulan men Qadısha Aǵymbaevtardyń eńbegi eren.
Qazaq óneriniń janashyry, ańyz adam О́zbekáli Jánibekovtiń shekpeninen shyǵyp, tárbıesin kórgen, ónerdi shyn túsinip, baǵalaı biletin bı óneriniń maıtalmandary Erkebulan Múlikuly men Qadısha Ermekbaıqyzynyń О́.Jánibekovten kórgen ulaǵatyn óz tájirıbelerine arqaý etip, úlken ujym qurýy kezdeısoqtyq bolmasa kerek. Búginde biri teatrdyń dırektory, ekinshisi kórkemdik jetekshisi bolyp túsinisken tandem, únsiz uǵysqan úndestikte úılesimdi eńbek etip kele jatqan sol jarasymdylyq ujymnyń da mártebesin asqaqtatyp, ataǵyn alysqa jetkizip júr. Onyń aıqyn aıǵaǵy «Naz» memlekettik bı teatry osy jyldar ishinde memlekettik mańyzy bar is-sharalarǵa qatysyp, Norvegııa, Izraıl, Túrkııa, Qatar, Qytaı, Rýmynııa, Ispanııa, Úndistan, Morokko, Fransııa, Shveısarııa, Portýgalııa, Iordanııa, Mysyr, t.b. memleketterde óner kórsetip, elimizdiń mártebesin bıiktetti. Teatrdyń 25 jylda jetken jetistikteri de az emes. Atap aıtsaq, 2001 jyly IV Halyqaralyq «Shabyt» shyǵarmashyl jastar festıvaliniń Gran-prı ıegeri, Qazaqstan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty (2002), 2004 jyly – «Altyn músin» ıegeri (Qytaı); M.Esambaev atyndaǵy IX Halyqaralyq festıvaliniń laýreaty (Groznyı), XXI «Shabyt» Halyqaralyq shyǵarmashyl jastar festıvaliniń Gran-prı ıegeri (2018) bolsa, «Nauryz – 2021» Tuńǵysh Ulttyq syılyǵymen marapattaldy.
«Halqymyzda «Naz» degen eldiń ókpe-renishterin aıtý, jetkizý, bildirý maǵynasynda qalyptasqan forma ǵoı. Negizinde «Naz» degen – adamnyń ishindegi syryn senimdi janǵa aqtarý. Biraq bul sózdi tek birjaqty qaraýǵa bolmaıdy. «Qýanyshyńdy, syryńdy aqtarý» degen balamasyna nege mán bermeske? Meniń oıymsha, naz bıdiń ishki jaı-kúıin, sezimin, syryn bildiretin aıshyqty sóz dep oılaımyn. Biz syzylyp ta, kerbezdenip te, batyr, ójet bolyp ta bıleımiz ǵoı. Bı arqyly ishki sezimniń ártúrli kúıin kórsetemiz. Biraz jyl buryn ómirdegi ári ónerdegi serigim Erkebulan ekeýmiz «Osy ataýdy ózgertsek qalaı bolar eken?» dep biraz oılanǵan edik. Oılana kele, teatrdyń ataýyn aýystyrmaımyz dep sheshtik. Halyq bizdi «Naz» dep tanıdy», dep tarıhtan tarqata sóz qozǵaǵan teatrdyń kórkemdik jetekshisi ári bas baletmeısteri Qadısha Ermekbaıqyzy atalyp ótip jatqan mereıtoıdyń mán-mańyzyna da jan-jaqty toqtaldy: «Bul mereıtoı – teatrdyń shırek ǵasyrlyq shyǵarmashylyq eńbeginiń nátıjesin qorytyndylap, jańa belesterge qadam basý múmkindigi. Tek qorytyndylardy shyǵarý ǵana emes, bolashaqqa jańa josparlar qurý. Teatrdy alda jańa gastrolder, halyqaralyq jobalarǵa qatysý jáne jańa shyǵarmashylyq belester kútip tur», dedi óner ıesi.
25 jyl! Bul jaı alǵa jyljyǵan jyldar kóshi ǵana emes, shırek ǵasyrlyq eńbek pen tabystyń, shyǵarmashylyq joldyń jarqyn kórinisi. Osy ýaqyt ishinde ujym tek tanymaldylyqqa ıe bolyp qana qoımaı, kórermenderdiń rııasyz mahabbatyna bólenip, bı óneriniń bekzat áleminde sheberlik pen sulýlyqtyń shynaıy sımvolyna da aınala bildi. О́z elimizde ǵana emes, shet memleketterge «qazaq» degen myńjyldyq tarıhy bar el bolǵanyn, kóne órkenıeti men mádenıeti bolǵanyn horeografııa tiliminen jetkizip júrgen biregeı teatr. Osy jyldar ishinde repertýarynyń san alýandyǵymen kórermenin tań qaldyryp, 200-den astam bı men horeografııalyq qoıylymdardy tartý etti. Spektaklderinen klassıkalyq baletten bastap zamanaýı bı baǵyttaryna deıingi janrlardyń ártúrliligin kórýge bolady.
Teatrdyń mereıtoıyn resmı merekeleý Ulttyq mýzeıde uıymdastyrylǵan «25 jyldyq beles» atty kórmeniń saltanatty ashylýymen bastaldy. О́ner ordasynyń tarıhy men shyǵarmashylyq jetistikterin kórsetetin kórmege teatrdyń memlekettik jáne Halyqaralyq baıqaýlardan alǵan marapattary men syılyqtary, ár jylǵy qoıylymdar men konsertterdi eske túsiretin fotosýretter men kartınalar, sondaı-aq sahnalyq kostıýmder qoıyldy. «Fotosýret», «Premeralar men konsertter» jáne «Sahnalyq kostıýmder» atty úsh bólimnen turatyn kórmeniń alǵashqy bóliminde óner ujymynyń ár jyldarda halyqaralyq baıqaýlardan alǵan marapattary men shetelderden kelgen kádesyılar ornalassa, «Premeralar men konsertter» bóliminde, ataýy aıtyp turǵandaı, teatr sahnasynda qoıylǵan «Shyńǵyshan», «Ázimniń áńgimesi», «Nurǵısa» horeografııalyq spektaklderiniń, «Samǵaý», «Shabyt», «Shańyraq», «Jeldirme», «Serpin», t.b. bıleriniń qoıylý tarıhynan aqparat beretin kartınalar qoıylǵan. Al «Sahnalyq kostıýmder» atty sońǵy bóliminde kórermenniń esinde qalǵan sahnalyq kostıýmder ornalasqan. Atap aıtsaq, «Myń bir túnniń bir túni» spektaklindegi Esmıgıýldiń, Átektiń, «Tuıǵyndar» spektaklindegi «Sarbaz» beınesi, «Ázimniń áńgimesi» spektaklindegi «Aılaker shal», «Shyńǵyshan» spektaklindegi Ana, Buǵy beıneleri, «Serpin» bıiniń sahnalyq kostıými, t.b. usynyldy. Kórme Ulttyq mýzeıde 2024 jyldyń 21 qarashasynan 20 jeltoqsanyna deıin jumys isteıdi.
Kórmeden kóńil marqaıtyp shyqqan qaýym Ulttyq mýzeıdiń Ǵylymı kitaphanasynda ótken Teatr qaıratkerleri odaǵynyń múshesi, «Mádenıet salasynyń úzdigi», jýrnalıst Tolqyn Sultannyń ««Naz» memlekettik bı teatry. 25 jyldyq beles» atty kitabynyń tusaýkeserine kýá boldy.
Aıtýly kitap – «Naz» memlekettik bı teatrynyń 25 jyldyq mereıtoıyna arnap jazylǵan alǵashqy eńbek. Elimizdegi tuńǵysh bı teatrynyń qurylýy, qalyptasýy men jetken jetistikteri, shyǵarmashylyq joly saralanyp, oqyrmanǵa usynylyp otyr. Kitaptyń bı óneri týraly aıtar tanymdyq, taǵylymdyq máni zor. Bul eńbek óner zertteýshilerine, joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynyń oqytýshylaryna, stýdentterge jáne ónersúıer qaýymǵa arnalǵan. Sondaı-aq horeografııa salasy mamandarynyń teatr týraly oı-pikirleri men jalpy qazaq ulttyq bı ónerine degen paıymdy oılary baıandalady.
«Osy kitapty jazsań» degen usynysqa bir jyl oılanyp, áreń kelistim. Kelispegen sebebim, az ýaqytta materıal jınap, ony qaǵazǵa túsirý, túsiný, qorytyndy shyǵarý ońaı emes. Al kelisken sebebim, ózim qyzmet ete júrip, jan dúnıeńniń osy álemmen tutasyp, shabyt alyp, ártisterdiń jankeshtiligine tańǵalyp, óz baǵasyn ala almaǵan kezinde qarnyń ashyp, júregiń syzdaıdy eken. Az bolsa da osy teatrdyń damýyna óz úlesimdi qosyp, kózqarasymdy bildirgim keldi. Bul kitap ádebı kórkem shyǵarma emes. Munda naqty derekterge súıengen, osy teatrdyń qalyptasýyna yqpal etken azamattar men ártisterdiń estelikteri men pikirleri jan-jaqty áńgimelenedi», deıdi teatr týraly jaryq kórgen jańa kitaptyń avtory Tolqyn Sultan.
Mereıtoılyq is-sharalar legi odan ári «Naz» memlekettik bı teatry – ulttyq bıdiń fenomeni» atty dóńgelek ústelge jalǵasty. Mazmundy jıynda elimizdiń ár óńirinen kelgen Gúljan Talpaqova, Toıǵan Izim bastaǵan horeografııa salasynyń maıtalmandary teatrdyń ósý joldary men strategııasyn, qazaqtyń bı ónerine qosqan úlesin talqyǵa saldy.
Tanymdyq máni zor taǵylymdy shara «Aldar kóse» horeografııalyq spektaklimen túıindeldi. Qoıýshy baletmeısterler Ýalıtbek Sııazbekov pen Ámına Samarbaevanyń sýretkerlik saraptaýynda usynylǵan aıtýly qoıylym – teatrdyń XXV jańa maýsymyndaǵy iri jobalarynyń biri. Spektaklde Aldar kóseniń bastan keshken oqıǵalary, sarań baıdyń qýlyǵy men jamandyǵy áshkere bolady. Sondaı-aq qoıylymda ǵashyqtar oqıǵasy da qalys qalmaıdy. Elentaı men Aısulý úshin de birge qýanyp, birge muńaıasyz. Teatrdyń basty ustanymdarynyń biri – qazaq folklory men etnografııasyn nasıhattaý bolsa, qoıylymda qazaqtyń turmys-salt jyrlary, dástúrleri de mol kórinis tabady. Spektaklde Aldar kóse beınesin Sanat Kalımbetov, Islam Abbasov, Baıdy – Marǵulan Jeńisov, Aısulýdy – Ádel Nurǵııas, Elentaıdy – Amanbek Kaıdasynov, Báıbisheni – Gúldana Kaderova, baıdyń shabarmanyn – Beıbarys Ǵazızov keıiptese, zulym periler rólin Danara Nurǵalıeva, Karına Rybkına, Úrııa Dáýlet, Nurlyaı Ǵaınolla, Nazıra Tashmaǵanbetova, Aıarý Saıyp-Nazar, Rıma Pashan bastaǵan ártister shoǵyry bı tilinde kemeline keltire keıiptedi. Qoıylym «Astana» estradalyq-sımfonııalyq orkestriniń súıemeldeýimen ótti.
Iá, osy keshte kýá bolǵanymyzdaı, «Naz» memlekettik bı teatry sońǵy jyldary qazaq horeografııasynan erekshe oryn ala otyryp, tek tanymaldylyqqa ǵana qol jetkizbeı, sonymen qatar kórermenniń súıispenshiligine de bólengen biregeı óner ujymyna aınaldy. Teatr shyǵarmashylyǵy tek elimizde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde de tanyldy. Osy ýaqyt ishinde teatr horeograftary óz qoıylymdarynda romantıkalyq náziktik pen dramalyq shıelenisten bastap, keń aýqymdy emosııalar men tereń sezimderge deıingi túrli oqıǵalardy kórsetýde sheberlik bıigine jetti desek, artyq aıtqandyǵymyz emes. Qoıylymdardaǵy árbir qozǵalys pen horeografııalyq sheshim kórermendi baýrap alady. Kórkemdik tásilder men kostıýmder, dekorasııalar – bul teatrdyń basty erekshelikteriniń biri. Sýretshiler ár qoıylymda erekshe atmosfera jasaı otyryp, kórermendi tańǵaldyrýdy áldeqashan ádetke aınaldyrǵan. Bı teatrynyń vızýaldy bóligi árdaıym kórkemdik turǵydan joǵary deńgeıde. Teatr óziniń talanty men shyǵarmashylyǵyna degen adaldyqpen birneshe býyn horeograftar men oryndaýshylardy tárbıelep, olardyń eńbekteri arqyly teatrdyń dańqty dástúrlerin jalǵastyryp keledi. Teatrdyń jetistigi men qupııasy da, bálkim, osy ónerge degen sheksiz adaldyq pen shyńdalǵan sheberliginde jatsa kerek.
Taqyrypqa oraı: Ulttyq ónerdiń jeńisi
«Naz» memlekettik bı teatry – elimizdegi ulttyq baǵyttaǵy qundylyqtarymyzdy nasıhattaıtyn tuńǵysh kásibı bı teatry. Bizde túrli balet, opera teatrlary bar. Biraq naqty óziniń qoltańbasy men baǵyty ulttyq erekshelikterge negizdelgen kásibı teatr jalǵyz. Alda áli de talaı teatr ashylar, biraq birinshi bolyp «Naz» teatry atalatyny sózsiz. Sebebi ol eshkimge uqsamaıtyn dara jolymen tarıhqa endi. Osy tusta, ásirese, talantty jup Erkebulan men Qadısha Aǵymbaevtardyń eńbegin aıryqsha atap ótkim keledi. Olar tarıhty óz qoldarymen jasady. 25 jyldyq jarqyn jetistik – sol esepsiz tógilgen mańdaı terdiń jemisi. «Nazdyń» tarıhy ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵassyn dep tileımin.
Gúljan TALPAQOVA,
bıshi, Qazaqstannyń halyq ártisi
Yntymaǵy jarasqan ujym
Memlekettik «Naz» bı teatry qurylǵannan bergi 25 jyl ishinde ózin keremet sahnalyq kostıýmderimen, baı repertýarymen, oryndaýshylyq sheberligimen myqty kásibı ujym retinde kórsete bildi. Horeografııa óneri negiziniń biri – ulttyq folklordy nasıhattaý, qazaq halqynyń bı mádenıetin damytý jáne baıytý, álem halqynyń horeografııalyq materıaldaryna úndeý, horeografııanyń jańa baǵyttaryn batyl ıgerý, joǵary estetıkalyq máner – «Naz» bı teatrynyń búgingi kúnderiniń damý ustanymdary. «Nazdyń» sáttiliginiń negizi – kórkemdik jetekshi men bas baletmeısterdiń jáne repetıtor-ustazdar quramynyń myqtylyǵy, aýyzbirshiligi, olardyń kásiptik deńgeıi, úzdiksiz shyǵarmashylyq izdenýi, yntalylyq jáne eńbeqqorlyǵy.
Gúlbaný MYRZABAEVA,
Qyzylorda oblystyq fılarmonııasy «Tomırıs» bı ansambliniń bas baletmeısteri
Bási bıik teatr
1999 jyly Astana qalasynyń Mádenıet departamenti janynan «Naz» halyq bı ansambli qurylǵan bolatyn. Ansambldiń jetekshileri – kezinde «Altynaı» folklorlyq bı ansambli quramynda óner kórsetken erli-zaıypty Erkebulan jáne Qadısha Aǵymbaevtar. Sol jyly Astana qalasy Mádenı basqarmasynyń shaqyrýymen «Naz» halyq bı ansamblin qurý jumysyna ekeýi qyzý kiristi. «Naz» teatrynyń alǵashqy qoıylymdary qazaqtyń ulttyq epostaryn, ańyzdaryn jáne dástúrli mádenıetin sahnalaýdan bastaldy. Ýaqyt óte kele teatr klassıkalyq horeografııa elementterin biriktirip, qazaqtyń baı mádenıetin jańasha túsindirýdi maqsat etip qoıdy. Teatr kóptegen halyqaralyq festıvalge qatysyp, el mádenıetin álemdik arenada tanytty. «Naz» teatrynyń shyǵarmashylyǵy tek elimizde emes, shetelde de joǵary baǵalanyp, ónersúıer qaýymnyń nazaryn aýdaryp keledi. Teatrdyń bıleri qazaqtyń osyndaı baı salt-dástúrlerin sahnada kórsetip, halyqtyq mádenıetti zamanaýı ónerge saı úılestire otyryp beıneleıdi. Sonysymen de «Nazdyń» bási qashanda bıik!
Baljan TLEÝBAEVA,
J.Tashenov atyndaǵy ýnıversıtettiń О́ner kafedrasy meńgerýshisi,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent