Bıyl týǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵan úlken jazýshy, qazaq ádebıetine tarıhı romandar jelisin ákelgen qaıratker-qalamger Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasy – epıkalyq tynysynyń keńdigimen, sıýjet sheberligimen, rýhanı serpindiligimen jáne ótken ǵasyrlarda qazaq halqy bastan keshirgen oqıǵalardy kórkem túrde sýretteýimen qundy. Iаǵnı atalmysh týyndy avtorymen taǵdyrlas talantty jazýshy Ánýar Álimjanovsha aıtsaq: «Kóshpendiler» trılogııasynyń betterin muqııat zerdelemeıinshe, qazaq ultynyń san ǵasyrlyq tarıhyn taldap, paıymdaý da múmkin emes, ári munsyz ol tolyqqandy bolmaıdy».
Osy oraıda trılogııanyń úshinshi tomy «Qahar» romanyna toqtalsaq, bul shyǵarmaǵa arqaý bolǵan dúnıe – HIH ǵasyrda qazaq dalasynda óristegen ult-azattyq kóterilis kósemi Kenesary hannyń tarıhy. Bir qyzyǵy týyndydaǵy sıýjetter men tarıhı oqıǵalar jelisi el aýzynda saqtalǵan ańyz-áńgimeler negizinde shynaıylanyp, kitaptyń tanymdyq qunary qalyńdap, oqyrmandy qyzyqtyryp, tipti keı tustarda jeliktirip áketedi. Sonymen qatar jazýshy ótken ǵasyrlarda otarlyq kesirinen quldyraǵan qazaq qoǵamynyń bet-beınesin shyǵarmasynda óte dáldikpen hám tús-ańyzyn paıdalana otyryp sińirgen.
Sonyń birin bylaı dep baıandaıdy: «úsh júzdiń ıgi jaqsylary bas qosyp, Abylaıdy boz bıeniń sútine shomyldyryp, aq kıizge orap, han kótergen kúniniń túninde ol bir ǵajaıyp tús kóripti», – deıdi jazýshy. «Astymda Jalynquıryq júırigim bar. Saryarqada serýendep kele jatyr edim, aldymnan bir arystan tura qashty, qýyp jetip, aldaspanmen ishin jaryp jiberip edim, arystannyń ishinen bir jolbarys shyqty da tura jóneldi. Jolbarysty da qýyp jetip, ash baýyrynan oryp jiberip edim, ishinen bir kókjal qasqyr shyǵa keldi de tura qashty. Kókjal qasqyrdy da qýyp jetip, ishin tilip jibergenimde, odan bir qyzyl túlki ata jóneldi. Qyzyl túlkini de qýyp jetip qarnyn osyp qalǵanymda ishinen qurt-qumyrsqa, baqa-shaıan, jylan-kesirtke aqtaryla tústi... Biraq bular menen qashpady, bári byjynaı kelip, atymnyń saýyryna, jalyna jabysa bastady. Shoshynǵanymnan aıqaılap jiberip, oıanyp kettim», deıdi Abylaı han.
Bundaı tústi Abylaı han shyn máninde kórdi me, kórmedi me oǵan dálel joq. Bul biraq jazýshy Esenberlınniń sıýjeti ekeni anyq. Osy tús oqıǵasy arqyly jazýshy ne aıtqysy keldi? Másele osynda. Endi qarańyz, Ilekeń ári qaraı Abylaı hannyń túsin kómekeı jyraý Buqarǵa jorytady. Buqarekeń aıtady: «Jalynquıryqqa mingeniń – han taǵyna qonǵanyń. Al aldyńnan arystan qashsa, senen arystandaı aıbarly ul týady eken. Odan týǵan bala da jolbarystaı qaıratty, júrekti bolady eken. Jolbarystan týǵan shóbereń de kókjal qasqyrdaı júrekti jaratylady eken. Al kókjal qasqyrdyń balasy, tórtinshi urpaǵyń, qyzyl túlkideı zamanyna qaraı qý, tásilqoı keledi eken. Al qyzyl túlkiden ári qaraı taraǵan tuqymyń baqa-shaıan, qurt-qumyrsqa, jylan-kesirtke sekildenip ýaqtanyp ketedi eken», depti.
Bul sóz Buqar jyraýdyń aýzymen aıtylǵan Esenberlınniń óz paıymy. Iаǵnı jazýshy qazaq dalasynda óte bir qatygezdikpen júrgizilgen otarlaý saldarynan: ulttyq rýhanııat, ulttyq minez, ulttyq tanym, ulttyq oılaý, ulttyq kózqaras baıyrǵy «arystan» kespirinen aıyrylyp, baqa-shaıan, qurt-qumyrsqaǵa aınalyp ketken keıpin meńzep otyr. Esenberlınniń bul tujyrymy sol otarlyq dáýirdiń tiri kýágeri jyrshy Dýlat Babataıulynyń myna bir zar tolǵaýymen ushtasyp jatqandaı: «Mynaý azǵan zamanda, Qarasy – antqor, hany – aram, Batyry kókser, basy aman, Báıbishe – tantyq, baı – aram, Bozbalasy – bolashaq, Qyrsyǵa týdy qyz balań, Nary – jalqaý ker taban, Qusy – kúıshil, at – shaban, Jyrǵalań joq, jobalań, Ebi ketken el boldy, Endi qaıda men baram?» degenindeı.
* * *
Jalpy, tús arqyly ýaqyt pen zaman ańdysyn ádebı úlgige sińirip baıandaý qazaq tanymynda baıaǵydan bar. Oǵan ulttyq folklorymyzdyń negizgi janry – ertegi kýá. Ertegi degenimiz – kórkem proza. Ol tyńdaýshyǵa estetıkalyq lázzat syılaýymen qatar, adam sanasyn shıryqtyratyn shytyrman sıýjetimen qundy. Bul tásildi jazýshy Ilııas Esenberlın árqıly oqıǵalardy oqyrmandaryna jetkizý úshin sátti paıdalana bilgen.
Mysaly, «Qahar» romanynda Abylaı hannyń taǵy bir kórgen túsi baıandalady: «Túnde tús kórdim. Tabytta jatyr ekenmin. Basyma ilingen úsh júzdiń jalaýyn úsh tobyr jurt julyp áketkeli tur. Tabytymnyń bir búıirinde arystan, ekinshi búıirinde aıdahar otyr. Aıaq jaǵymda bir top úrim-butaǵym. Ýálıden taraǵan bir urpaǵym maǵan quran oqyp jatyr. Qasymnan órbigen bir tentegim qolyna qanjaryn ustap meni qorǵap tur. Al men ólip jatsam da, eki búıirimde otyrǵan arystan men aıdaharǵa kezek qarap, mynalardan qalaı qutylam dep jantalasýdamyn», – deıdi han.
Han bul túsin ádettegideı aqylshy-ýáziri Buqar jyraýǵa jorytady. Buqarekeń bylaı deıdi: «Qyryqqa kelmeı tabytta jatsań – ómiriń uzaq bolady eken. Basyńa jalaý tigilip, úsh júzge han bolady ekensiń. Tabytta jatyp, eki búıirińdegi arystan men aıdahardan qalaı qashyp qutylam dep qoryqsań, óle-ólgenshe elińniń eki búıirinde turǵan eki memleketke jaltaqtaýmen ótedi ekensiń... Al aıaq jaǵyńda turǵan úrim-butaǵyńnyń ishinen biri quran oqyp, biri qanjar qaırasa, Ýálıdiń urpaǵynan shyqqan bir tuqymyń atyn qaǵazda, al Qasymnan týǵan bir balań ataǵyn maıdanda qaldyrady eken».
Kómekeı áýlıe Abylaı hannyń túsin osylaı jorypty. Bul jorýdyń astarynda ne maǵyna jatyr. Ony tápsirlep túsinýdi jazýshy keıingi urpaq myna bizderge qaldyrǵan. Rasynda, Abylaı ólgen soń úsh júz úsh jaqqa ydyrady. Uly júzdi Hıýa-Qoqan bılese, Orta jáne Kishi júz patshalyq Reseı quramyna ótti. Al Abylaı alańdaǵan «aıdahar men arystan» máselesi áli kúni kúrdeli keıipte. Túste quran oqyp otyrǵan Ýálı tuqymy – ataqty Shoqan Ýálıhanov. Rasynda, bul tulǵa uly ǵalym retinde atyn qaǵazda qaldyrdy. Al qolyna qanjar ustap, jaýdan qorǵap turǵan urpaǵy – Qasymnan týǵan Kenesary.
* * *
Jalpy, Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasynda joǵarydaǵy tús kórý hıkaıasynan syrt: jaratylys qupııalary men tabıǵat tylsymdaryn da shyǵarmasyna ózek etip, sol arqyly qazaq qoǵamyn saqtyqqa shaqyrǵan. Mysaly, «Qahar» romanynda: «Dúnıede kókek qustyń júz jıyrma alty túri bar. Solardyń seksen ekisi jumyrtqasyn basqa qustardyń uıasyna tastap ketedi. Ol qusty ańdyp turyp, jem izdep ketken kezinde, uıasyna ushyp kelip, basyp otyrǵan bir jumyrtqasyn alyp ketedi de, ornyna óz jumyrtqasyn tastaıdy. Qaıta ushyp kelgen qus kókektiń jumyrtqasyn ózinikinen aıyra almaıdy, balapan bop, aýzyn ashqanda da jem beredi. Bul qustyń jeıtin jemi de óziniń anasynyń jemimen birdeı bolǵandyqtan, kókek balapany jyldam óse beredi. Kókek balapany tasbaýyr keledi. Ol jemqor, ashqaraq bop jaratylady. Qaýyz jaryp shyǵysymen-aq uıadaǵy ózge «baýyrlarynan» tez qutylýǵa tyrysady. Uıadaǵy ózge jumyrtqalardy birtindep uıanyń shetine aparyp, jerge qulatady. Sóıtip, jemge ortaq bolatyn ózge balapandardan jumyrtqa kúninde-aq qutylady», – dep jazǵan eken.
Árıne, jazýshy bul mysaldy tekten-tek aıtyp otyrǵan joq. Mundaǵy «aramza kókek isi» qazirgi ult rýhanııatyna jasalyp jatqan shabýyldar. Eger qorǵana almasaq, eń bastysy, óz jumyrtqamyz ben jaýdyń (kókektiń) jumyrtqasyn ajyrata almasaq, túbi jardan bárimiz qulaımyz. Ilekeń osy áfsana arqyly bizge, keleshek urpaqqa «saq bolyńdar!» degen janaıqaıyn jetkizip otyr.