Qasymbek tańmen talasa turyp sýyt jetti. Kóp kele bermeıtin nemereden de alys shóbere Páshtaıdyń tańǵy sháıinen de erte keldi. Sýyt júristi kisi kelgende kelin Raýshannyń jany qalmaı samaýyrǵa shoq salyp, sháı qoıdy. Qaınaǵanyń qabaǵynda kirbiń bar. Arbasy dóńgelengen «Ýral» motosıklin qıǵashtap buryp qoıyp, sháı qaınamaı-aq «orystyǵyna» salyp sóz qozǵady.
– Páshtaı, men uzamaımyn. Az jasaǵan joqpyn. Paıǵambar jasyna jettim. Bir-aq armanym bar. Ol, – dedi de, aınalasyna qıpaqtap bir qarady. – Meni Qulshyqbaı balasy dep kóterińder. Sony saǵan aıtaıyn dep keldim. Qalǵan et jaqynym ózińsiń ǵoı...
– Siz de bir... qaıdaǵyny aıtady ekensiz. Sonsha ne bop qaldy...
– Bolasysy boldy ǵoı. Endi meniki de jónsiz. Qudaı baldarǵa ómir bersin...
«Orys» Qasymbek motosıklin par etkizdi.
– Oý, Qaseke-aý, eń bolmasa bir kese sháı ishseńizshi. Kele de bermeısiz. «Qýys úıden qur shyqpa» degen. Nan aýyz tıseńizshi.
Qasymbek birbetkeıligine salyp betinen qaıtpasa da, nandy aıtqasyn bul da bir retti jerde ıilgeni boldy. Áıtpese, «orys» Qasymbek te bir, temir motosıkl de bir. Biraq, eshkimniń ala jibin attap, naqaq kóńilin qaldyrǵan emes. Bunyń bárine kináli – soǵys. On bes jyl tutqyndyq, temir tordyń ar jaǵyndaǵy arpalys ómir, shetelde qalǵan ózge ulttan týsa da óz qanynan jaralǵan janynyń bir bólshegin ózekke tebe almaı, aqyry, Stalınniń rahymymen aqtalyp elge kelgende, jalǵyz aǵasy eshqaıda jibermeı qoıdy. Perzentiniń artynan aqsha men qys aýasy túskende qaýyn-qarbyz salyp tursa da, jalǵyz aǵasy úlkendigin alǵa tartyp: «Men barda eshqaıda attap baspaısyń», dep short kesti. Sóıtip, bireýdiń on altydaǵy boıjetken qyzyn qolǵa qondyryp, kóńilin aldandyryp, balaly bolǵasyn kóńil de, ómir de kúrt ózgerdi. Qasymbek el qatarly mamyrajaı kún keship, úbirli-shúbirli bop, soǵystan keıingi qasań tirliktiń qyzyǵyn bir adamdaı bastan ótkerdi. О́zi temirjol mekemesinde qaraýyl. Erte kóktemde jurt egin ekkende, qaýyn men áńgelektiń tuqymyn Qasymbekten surap ap jerge kómgende, ol eshkimnen eshteńe jatsynbaıtyn. Jomart, qolynyń ashyqtyǵymen aǵaıynǵa jaqqan jampoz, aǵaıynǵa berýdi biledi, alýdy bilmeıdi. Aǵaıynǵa berseń jaǵasyń, bermeseń sózge qalasyń. Áıtpese, syldyrap aqqan aryq pen ortasy oıyq ketpen ózderinde de bar, biraq nege bergen nesibeniń basyn biriktirip babyn keltirmeıdi eken dep bul ishteı tań qalady. Úsh shaqyrym jerdegi úıge et jaqyn degen aǵaıynnyń baldary erte kóktemde taıly-taıaǵy qalmaı túgel keledi. «Bulardyń nege kelip otyrǵanyn bilesińder me?» deıdi de, ózi baryp qap-qap áńgelekti qaýyndyqtan arqalap alyp kelgende, aýyzdarynan silekeıi aǵyp tamsanyp, qaýynnan kózderin almaı qadalyp qalady. «Jeńder, qalǵanyn alyp ketińder», – deıtin jan-tánimen emirenip. Bári jep bolǵasyn: «Al, kóke, jaqsy. Úıge sálem aıtamyz» deıtin apyl-ǵupyl jińishke jolǵa túsip. Áńgelekke toıyp kelgenin aıtqanda áke-sheshesi: «Ol sóıtpese «orys» bola ma?» dep, jeńgeleri qaınysynyń atyn ataı almaı tuspaldap ótetin. Endi sol Qasymbek aıaq astynan tańmen talasa turyp inisine kelip, motosıklin buryp qoıǵanda eki arada jylannyń izindeı jińishke jol ǵana jatty. Etin jep, súıegin beretin ara aǵaıyn taǵy biraz nárseler kútip edi, ol tomsarǵan kúıi qabaǵyn ashpady.
Kelin dastarqan jaıyp, sháı ákeldi. Sol kezde taba nannan bir úzip alǵan Qasymbek: «Meni kótergende Qulshyqbaı balasy dep kóterińder», – dedi qaıtalap.
– Sháı iship, azdap otyraıyqshy. Bıyl Jeńistiń jetpis jyldyǵy. Sonda Komıde qansha jyl otyrdyńyz? – dedi Páshtaı kókeıindegi kópten bilgisi kep júrgen nársesin saýal ǵyp qoıyp.
– 41-de aýyldan kettik. 41-de nemistiń toryna tústik. 55-jyly keldim. Balam da elýdiń bel ortasynda. Habarsyz kettik. Meniń biletinim – qazaqta ámeńgerlik degen salt bar emes pe. Sol boıynsha sheshemdi qaınysyna atastyrǵan ǵoı. Men sonda sheshemniń ishinde kelippin. Seksennen astym, óz ákemniń esigin bir ret ashpappyn. Aǵamnan seskendim. Sheshemiz bir, ákemiz bólek aǵam meniń basqan izimdi bir adamdaı ańdydy. Endi ákem túsime kirip júr. Qoımaı kirip júr. О́mirden úlken ulym ketti, onan keıin kelinim ketti. Maǵan endi qyzyq joq. Qyzyqty sonyń baldary kórsin. Meniń aıtarym – meni Qulshyqbaı balasy dep aıqaılap aıtyp kóterińder. Saǵan aıtqan aǵalyq amanatym. Osyny oryndasań, men eki dúnıede ózińe razymyn. Ekeýimizdiń túbimiz bir. Osy saǵan aıtarym, – dedi de, tórt saýsaǵymen keseniń betin japty. Bir saýsaǵy Komıde qalǵan. Armany men muńyn bas barmaqtyń orny bildirip turǵandaı.
– Kún juma eken, Quran baǵyshtap jibershi.
– Siz úlkensiz ǵoı.
– Men ómiri bet sıpap kórdim be eken. Arýaq osy nıetime rıza bolsyn, – degesin Páshtaı aǵasyna jalt qarady da, biletin Fatıha súresin oqydy. Úı ishi túgel siltideı tyndy, erte turǵan bala-shaǵaǵa deıin aýyzdaryn ashyp, dastarqan basy múlgip qaldy.
Ilkide «Ýral» motosıkli par etip otalyp, dáý kanaldy boılap kete berdi.
Sol kúni Qasymbek eki-úsh úıge bas suǵypty. Jurt tańǵalypty. Bireýge bermese, eshkimnen almaıtyn ol esigin ashpaǵan úıleriniń esigin ashyp, jolaı ázil aıtyp ketipti. Eń sońynan qol-basyn jýyp, bir saýsaǵynyń ornyn bıpazdap ustap otyryp: «Senderdiń Komıde baýyrlaryń bar. 45- jyly týǵan. Túbi bir tabarsyńdar. Sender...» depti de, múdirip qap, shalt basyp jatar ornyna jetipti. «Ulǵan, a, Ulǵan!» dep daýsy qumyǵyp shyqqanda, «Ne bop qaldy? Ne aıtaıyn dep ediń?!» – dep áıeldik ábjeldikpen kúıeýinen jaýap kútken jan jaryna aýzy ashylyp qaraǵan kúıi júrip ketipti.
Janazaǵa turǵan din ókili «orys Qasymbek» degen úırenshikti sózdi aýyz erkine sap aıtyp qap, «Qulshyqbaı balasy Qasymbek» dep qaıta túzetti.
Dál sol kúni ómirden ozǵanyna tań bolǵan jurtshylyq orys Qasymbektiń ólimi de turaqty bolǵanyna tańǵalyp, jaǵalaryn ustady. Kimniń balasy ekenin de úsh ret aıqaılap aıtyp, amanatyn adal oryndady. Bylaı shyǵa bere janazaǵa jınalǵandar «Bul orys emes, nemis qoı» dep, ony da kúbir-kúbir sóz qyldy.
Qýandyq TÚMENBAI.