«Qazaq halqynyń ardaqty aqyny Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 1945 jyly 100 jyl tolýyn búkil qazaq halqy zor qýanyshpen toılaýǵa ázirlenip jatyr. Súıgen toıyna shama-sharqynsha shashý aparý – árbir qazaqtyń ata kádesi. Meniń shamam kelgen shashý – oqýshylardyń aldyna usynǵaly otyrǵan osy kitap. «Oramal tonǵa jaramasa da, jolǵa jaraıdy».
Bul – Sábıt Muqanovtyń Abaı shyǵarmashylyǵyn taldaǵan «Jaryq juldyz» atty monografııasyna sonaý 1945 jyly jazǵan arnaýynyń túıini.
Sábeńniń sózine eliktep, biz bıyl jaryq kórgen «Alyp Abaı» atty kitabymyzdyń sońynda bylaı jazǵanbyz:
«Bizdiń de maqsatymyz – osy.
Abaı atty alyp báıterektiń bir ǵana butaǵyn, aqyn ulylyǵynyń bir ǵana sıpatyn – ádette aýyzǵa azyraq alynatyn tárjimeshilik talantyn tutastaı ashyp kórsetýge arnalǵan kitabymyzdy Abaı atamyzdyń 180 jyldyǵyna shashýymyz dep qabyl alǵaısyz, qoldan kelgenge razy bolǵaısyz, ardaqty oqyrman».
Abaı jyly da aıaqtalyp keledi. Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń Abaı jylynda qandaı qomaqty is atqarǵany «Alyp Abaıdyń» taıaýda Ulttyq akademııalyq kitaphanada ótken tanystyrylymynda jan-jaqty aıtyldy, bıylǵy tynǵan istiń biri retinde bizdiń eńbegimiz de ataldy.
Jyl qorytylar tusta Abaı shyǵarmashylyǵynan, sonyń ishinde aýdarmashylyǵynan týyndaıtyn keıbir oılardy ortaǵa salmaqpyz.
Danyshpandyq dáristeri
«Abaı atamyz» dep sóıleımiz. «Abaı atamyz aıtqandaı» dep áńgime bastaımyz. Sóz mánine tereń úńilip qarasaq, bul bir ǵajap qubylys. Búkil halyqtyń aqyndy nemese jazýshyny ata dep ataýy, janyna sonshalyqty jaqyn tutýy myna jumyr Jerdiń betinde qazaqtan basqa halyqta kezdese qoımasa kerek. Kezdesse de sırek ekeni anyq.
Keıde oılap otyrsańyz, Abaı biz úshin aqyn da, fılosof ta, aýdarmashy da, kompozıtor da emes, bárinen buryn ózimizdiń janymyzǵa sonshama jaqyn adamymyz, aǵaıynymyz ba, týysqanymyz ba, aǵamyz ba, atamyz ba, áıteýir, bir jaqsy tanıtyn adamymyz sııaqty. Sol adammen talaı ret kezdesken, sóılesken, syrlasqandaımyz, talaı ret aqylyn alǵandaımyz, al keıde ne balalyqpen, ne shalalyqpen almaı ketkendeımiz. Biz ómirimizdi Abaısyz elestete almaımyz. Qýansań da, qınalsań da Abaıdyń aldyna barasyń. Jar súıip, bala súıip qýansań da, jaqynyńnyń azasyna kúıip, qaıǵyrsań da Abaı janyńnan tabylady. Iá, Abaı atamyz bizge kádimgi ózimizdiń atamyz sııaqty. Abaımen aqyldasamyz, Abaımen syrlasamyz, Abaıǵa muńymyzdy shaǵamyz, Abaıdan taǵylym alamyz. Abaı – biz úshin aramyzda júrgen aqylman, dalamyzda júrgen danyshpan.
Aqyl-bilimi, parasat-tájirıbesi asqan kemeńgerdi, danalyq qasıetterdi boıyna sińirgen adamdy danyshpan deımiz. О́zindik «menniń» keńistigin barynsha keńeıtken, san qıly dáýirler ókilderimen tildesetin joǵary sanaǵa jetken asa jarqyn tulǵalarǵa da qatystyryp osy sózdi aıtýǵa bolady.
Eliniń eldigin dáleldegen
Sábıt Muqanov dál aıtqan: «Danyshpannyń bári aqyn emes, aqynnyń bári danyshpan emes. Al Abaıda osynyń ekeýi de bar». Aqyndyq pen danyshpandyqtyń bir adamnyń boıynda toǵysýy – alyptyqtyń anyq aıǵaǵy. Sondyqtan da biz kitabymyzdy «Alyp Abaı» atadyq. Bul ataýda Ábish Kekilbaev mádenıettanýshylyǵy týraly jazylǵan «Abyz Ábish» kitabyna uqsastyq bary ras. Muny danalar sabaqtastyǵyn tııanaqtaı túsetin jaı dep bilemiz.
Jaqsy aýdarma – til qadirin tanytýdyń da senimdi joly. Aýdarmada tóltýma men teltýma taıtalasady, ıaǵnı avtor men aýdarmashy ózinshe bir óner jarysyna túsedi deımiz. Olaı dep aıtý azdyq etedi. Aýdarmada solar arqyly til men til de jarysqa túsedi. Til men tildiń jarysy, túptep kelgende, beıne bir el men eldiń óner jarysy dese de bolady. Demek, aýdarma – ultyńnyń ulylyǵyn, elińniń eldigin dáleldeýdiń bir joly. Abaıdyń aýdarmashylyq alyptyǵy – ultynyń ulylyǵyn, eliniń eldigin daýsyz dáleldep bergen ǵajaıyp qubylys.
«Tek tamasha aqyn ǵana tamasha aýdarmashy bola alady» degen edi tárjime klassıgi Vılgelm Levık. Abaı aýdarmashylyǵy onyń aqyndyǵyn da ushtaǵany anyq. Aqynnyń aýdarmashylyqqa kiriskenge deıingi óleńderi men aýdarmashylyqqa kiriskennen keıingi óleńderinde aıyrma baryn árkim-aq ańǵarady. Aýdarma arqyly qazaq poezııasyn til, túr, pishin, pishim jaǵynan da baıytty Abaı. Basqasyn bylaı qoıǵanda, qazir eki óleńniń birinde qoldanylatyn shalys uıqastyń (a-b-a-b) Abaı aýdarmalarynan keıin ornyqqanyn aıtýdyń ózi jetkilikti. Oǵan deıin qara óleń uıqasy (a-a-b-a) beleń alyp kelgeni belgili.
Kitabymyzda aqyn shyǵarmashylyǵyn bir qyrynan – aýdarmashylyǵy turǵysynan ǵana qarastyrdyq. О́ıtkeni jalpy abaıtaný gýmanıtarlyq ǵylymnyń úlken bir salasyna aınalǵanymen, naqty Abaı aýdarmashylyǵyna tıisti kóńil bólinbeı kelgen edi. Bul sózimizge aqyn aýdarmasy týraly alǵashqy jáne jalǵyz kitaptyń – Zákı Ahmetovtiń «Lermontov ı Abaı» monografııasynyń sonaý... 1954 jyly jarııalanǵanyn, onda, atynan da kórinip turǵanyndaı, Abaıdyń Lermontovtan jasaǵan aýdarmalary ǵana qarastyrylǵanyn, sonan bergi jetpis jyldan astam ýaqytta bul taqyrypqa tutastaı arnalǵan avtorlyq eńbek turmaq, ujymdyq jınaq ta shyqpaǵanyn aıtýdyń ózi jetkilikti. Kitapty taza ǵylymı zertteý túrinde jazýdan ádeıi bas tarttyq, kópshilik qaýym, ádebıetke qyzyǵatyn ár adam erkin oqı alatyndaı etip, oıymyzdy barynsha uǵynyqty tilmen, jóndi-jónsiz teorııa tyqpalamaı qaǵazǵa túsirdik. Abaıtanýǵa erteli-kesh úles qosqan ǵalymdardyń, ádebıetshilerdiń eńbekterinen úzindilerdi molynan keltirip, tujyrymdarymyzdy tııanaqtap otyrdyq. Kitap jazýdaǵy áýelgi maqsat sol kitapty oqytý bolýy kerek. Zertteýdiń qoljetimdi, oqylymdy shyǵýyn qamdap, eńbekti taraýshalarǵa da bólip jazdyq. Taraýshalarǵa aýdarma óleńderdiń, mysaldardyń aty nemese alǵashqy joly taqyryp etip qoıylǵan. Tez tabyla qalady. Kólemi 600 bettik eńbekte Abaı aýdarmalarynan bir shyǵarma shashaý qaldyrylmaı, túp-túgel taldanyp shyqty, ár óleń, ár mysal ataýy jeke-jeke taqyrypqa qoıylyp turyp, hronologııalyq retpen sóz etildi. Jetkilikti jazylǵan delinetin Pýshkınnen, Lermontovtan, Krylovtan jasalǵan aýdarmalardyń syrtynda, Gıoteniń, Shıllerdiń, Baıronnyń, Mıskevıchtiń, Býnınniń, Delvıgtiń, Polonskııdiń, R.Levenshteın – V. Krylovtyń óleńderi qazaqsha qalaı órilgenine de kóp kóńil bólindi.
Osy kitapty oqyǵan adam Abaı tomyn qaıtadan qolǵa alsa, aqyn aýdarmalarynyń qadir-qasıetin tyń turǵydan zerdege salsa – oıdaǵymyzdyń oryndalǵany.
Aýdarma – ádebıettiń óreli bıigi bolsa, aýdarmashylyq – ádebıetshiniń óreli bıigi.
Myqty ádebıetshiniń bári birdeı myqty aýdarmashy bola almaıdy. Orystyń synshy ǵalymdary Tıýtchevtiń de, Bloktyń da aýdarmashy retinde baǵy ashylmaǵanyn jazyp jatady. Talantqa qosa munda tereń bilim de kerek. Oıdyń júıeliligi, qısyndylyǵy, bylaısha aıtqanda, tártiptiligi de óte mańyzdy. Bul arada tipti talanttyń ózi de basty ólshem emes. Tárjimeshiniń talanty tasyp bara jatsa da, túpnusqanyń ajaryn óz tilinde tolyq asha almaýy ábden múmkin. F. Batıýshkov: «Dostoevskııdiń talanty Týrgenevten kem emes edi, alaıda Týrgenevtiń aýdarmalary artyq, óıtkeni ol naǵyz bilimdi adam edi, Batystaǵy eýropalyq mádenıetti jaqsy biletin: Floberdiń dara tulǵasyn ol Dostoevskııdiń Balzaktyń dara tulǵasyn kórgeninen aıqynyraq, anyǵyraq kóretin. Asa danyshpandyǵynyń saldarynan óte sýbektıvti pikirlerdi ońdy-soldy aıta beretin Tolstoıǵa da aýdarmashylyqty onsha senip tapsyrýdyń qajeti shamaly», dep jazǵan. Qazaqtyń talaı tamasha aqyn-jazýshylarynyń da aýdarmaǵa kelgende júrisinen jańylyp qala beretini az kezdespegen.
Aýdarmashy talanty – aıryqsha talant. Adamnyń ózin tolqytqan, tebirentken jaıdy qaǵazǵa túsirýi, óleńge aınaldyrýy – tabıǵı jaı. Al ózgeniń jazǵanyna tolqýy, tebirenýi, ózi bastan ótkergendeı kúı keshýi, sol sezimge eldesterim, tildesterim de ortaqtassyn dep qolǵa qalam alýy, sóıte júrip ultynyń, halqynyń sóz ónerin órge súıreýi, jańa kókjıek ashýy, jańa asqarlarǵa shaqyrýy tek tabıǵı jaı emes, bul úshin aqyndyq sheberlikke qosa, jalpaq jurtqa jaqsylyq jasaýǵa umtylatyn uly júrek kerek.
Sol uly júrek ıesi – Abaı. Sol uly júrek Abaıdy uly aqyn ǵana emes, uly aýdarmashy da etti. Osydan bes jyl burynǵy bir konferensııada: «Eger Abaı óz betinshe birde-bir jol óleń, birde-bir jol qara sóz jazbaǵan bolsa, eger ol tek taza aýdarmashylyqpen ǵana shuǵyldanyp, álemdik poezııa klassıkteriniń ǵajaıyp shyǵarmalaryn tól tilimizge tógiltip túsirýmen toqtaǵan bolsa, onda biz bul kúnderi uly aýdarmashy Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolýyn atap ótip jatar edik...» degenimiz bar-dy. Biz óz kitabymyzben osy oıdy dáleldeýge tyrystyq.
Uly júrek ulaǵaty
Abaı – adamzattyq aýqymdaǵy alyp tulǵa. Adamzat alyptary alýan qyrly aq almas sııaqty bolady. Olar ár qyrynan qaraǵan saıyn qubyla qulpyryp, jańasha jarqyraı beredi. Qazaq eli ulttyń uly ustazyn ulyqtaýdyń úırenerlikteı úlgisin kelisti kórsete alady. Abaıdyń bar aıshyǵy aıqara ashylatyn zaman da, jalpyadamzattyq sýretker, jahandyq oıshyl ekeni dáleldenetin ýaqyt ta keledi áli. Qazaq eli Abaı amanatyn aqtaıtyn, órkenıettiń bıigine kóteriletin, eńbekti súıetin, ádiletti el bolady áli. Senemiz soǵan.
Taný – taǵylym tutý
Abaı amanatynyń biri – «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep». Biz barshany baýyrǵa basatyn dalalyq dana dástúrimizden aınymaýymyz kerek. El birligi degenimiz qazaqtyń ǵana birligi emes. El birligi degenimiz – barsha qazaqstandyqtardyń, bizdi tarıh toǵystyrǵan, taǵdyr tabystyrǵan san túrli etnos ókilderiniń de birligi. El birliginiń basty sharty – ult birligi. Ult birligi – uly birlik. Bireýdi zor, bireýdi qor sanap júrip, tili boıynsha alalap júrip, eliniń ishin alataıdaı búldirip alatyndaı, aqyr aıaǵynda jerinen aıyrylyp qalatyndaı sumdyqtar da bolýy múmkin myna beti qatty zamanda. «Bolýy múmkin» dep saqtana sóıleımiz ǵoı, áıtpese, sol sumdyq, mysaly, bir elde bolǵaly da tur rasynda. Aýyz ózimdiki eken dep ultaralyq, memleketaralyq máselelerge betaldy aralasa berýdiń, aınalaǵa alańdamaı sóıleýdiń, shamaǵa qaramaı shalqaqtaýdyń aıaǵy jaqsylyqqa aparmaıdy.
«Ár qadamymyzdy anyq basyp, álemde jáne elimizde bolyp jatqan oqıǵalardy baıyppen saraptaı bilýimiz qajet. Turaqtylyq pen damýymyzdyń kepili bolǵan tatýlyq pen birlikti bárinen joǵary qoıǵan abzal» (Qasym-Jomart Toqaev).
Abaı aýdarma jasaý arqyly el men eldi jaqyndastyrýdy, til men tildi týystyrýdy, dil men dildi juǵystyrýdy da maqsat tutqanyn umytpaýymyz kerek.
Abaıdy álemge tanytýdy jıi aıtamyz, maqsat etip qoıamyz. Durys maqsat. Sonymen birge bizdiń túpki maqsatymyz Abaı arqyly qazaqty álemge tanytý bolýy kerek. Al bul Abaıdy tanytýdan anaǵurlym qıyn.
О́ziń tolyq tanymaıtyndy ózgege tam-tumdap ta tanyta almaısyń.
Taný taǵylym tutýdan bastalady. Saǵat Áshimbaev bylaı jazǵan edi: «Abaıdy taǵylym tutý degenimiz – Abaı taǵylymynan shyndap úlgi-ónege alý, tálim-tárbıe kórý. Abaı aıtqan janyńa jara salar jamandyqtardan, ıaǵnı keseldi áreket, kesirli peıil, kesapat minezderden boıyńdy da, oıyńdy da kósh boıy aýlaq ustaý, olarǵa jol bermeý, jol bergenge seniki jón dep aıtpaý dep bilemiz. Ekinshi jaǵynan, Abaı taǵylymyna taǵzym etý – Abaı aıtqan adam balasyna tán syry men symbaty teń túsken jaqsy qasıetterge «bolmasaq ta uqsap baǵyp» olardy qasterleı bilý, jaqsylyqqa jol ashý, parasatqa qushtarlyqty dáripteý, adaldyq pen shyndyq múddesi jolynda múlt ketpeý, adam taǵdyryna aıaýshylyqpen qaraı bilý, azamattyq hám adamgershilik dástúrlerdi kózimizdiń qarashyǵyndaı qorǵaı bilý bolyp tabylady. Qysqasy, Abaı taǵylymynan úırený degen sóz óz ómirińe jáne ózgelerge de Abaıdyń kózimen ádil baǵa berýge úırený, baryńdy da, joǵyńdy da Abaı tarazysyna salyp ólshep kórý, Abaı kórsetken kemshilikterge keńshilik bermeý degendi basa aıtqymyz keledi. Abaıdyń bizge beretini sol, bizdiń odan tek batpandap ala bilýimiz ǵana».
Qazaqtyń Abaıdy tanýyn tejep turǵan máseleniń máselesi – bar qazaqtyń birdeı Abaıdy qazaqsha oqymaýy, oqı almaýy, talaıynyń Abaıdy aýdarmadan oqýy. «Qazaq jappaı qazaqsha úırengende ǵana Abaı qazaqtyń bar balasyna qushaǵyn aıqara ashady» (Baýyrjan Omaruly).
Muhtar Maǵaýınniń «Abaı óziniń ulylyǵymen qazaqty tanytty. Alashtyń asyp týǵan perzenti eken. Qandaı qurmetke de laıyq eken. Sol Abaıǵa biz laıyq bola aldyq pa?.. Ult aldyndaǵy, uly perzent aldyndaǵy paryzymyzdy uǵynyp, qaryzymyzdy óteı aldyq pa?..» degen saýaly – bizdiń aldymyzdan dáıim shyǵa beretin, shyǵa beretin saýal. Bul saýaldyń jaýabyn eshbir jeke adam qaıtara almaq emes. Bul saýalǵa jaýapty búkil halyq qana qaıtara alady. Oǵan da ýaqyt, kóp ýaqyt qajet.
Ult aldyndaǵy, uly perzent aldyndaǵy paryzymyzdy uǵynyp, qaryzymyzdy óteýdiń joly – eń aldymen Abaı amanatyna adal bolý. Al Abaı amanatyna adal bolý degen ne? О́te ońaılatyp aıtyp kóreıikshi. О́leń jattaýǵa ebi kelmeıtin, tipti qolyna kitap ala bermeıtin adamǵa eseptep, barynsha ońaılatyp sóıleıikshi. Abaı aıtqan bes dushpan men bes asyl isti bir sóılemge syıǵyzyp kóreıikshi.
Eger árbir jan О́SEKke jaqyn júrmese, О́TIRIK aıtpasa, MAQTANShAQtyqqa boı urmasa, ERINShEKtikke salynbasa, BEKER MAL ShAShPAQty tyısa, osylardy bes dushpanym dep bilse, TALAPty bolsa, EŃBEK etse, TEREŃ OImen júrse, QANAǴATshyl bolsa, RAQYMshylyq jasasa, osylardy bes asyl is dep kónse, osynyń ózi Abaı amanatyna adaldyqtyń basy. Tek osyny jasasaq ta birte-birte sana da ózgeredi, adam da ózgeredi, qoǵam da ózgeredi, zaman da ózgeredi. Osy bir sóılemge syıyp ketken aqyn sózin jadynda jattap, júreginde saqtap júrgen jannyń ózi-aq myna ómirde talaı nársege qol jetkizedi.
Abaı bárin de aıtyp ketti. «Adam bol, mal tap» – tap osy tórt sózde ómir súrýdiń bar kilti, ıaǵnı júregińdi ustaýdyń joly da, sharýańdy ushtaýdyń joly da turǵan joq pa?
Abaıymyzdy tuqyrtqysy keletin, Abaıymyzdan aıyrǵysy keletin kúshter bolǵan, bar jáne alda da bola beredi. Abaı – halyqtyń, ulttyń balama ataýy. Abaıǵa shabýyldyń astarynda («Abaı ómirde bolmaǵan» degen sandyraq sózdiń, «Abaı atynan ol shyǵarmalardy basqalar jazǵan» degen aljyǵan áńgimeniń tasqa basylǵanyn myna shyqqyr kózdiń kórgenine kóp ýaqyt óte qoıǵan joq) halyqqa, ultqa, dilge, tilge shabýyl jatatynyn, Abaı ardaqtaǵan dostyqqa, Abaı shaqyrǵan birlikke syna qaǵý jatatynyn umytpaıyq.
Abaısyz jurt – abaısyz jurt. Abaısyz jurttyń da, abaılamaıtyn adamnyń da adasýy ońaı.
«Abaı – bizge Qudaıdan berilgen adam. Mundaı tereń, aldyn kórgish, danyshpan adam buryn týǵan joq. Biz Abaı jolynan ajyramaýymyz kerek» (Mekemtas Myrzahmetuly).
Biz halqymyz sol jolǵa, Abaı aıtatyn ǵadilet jolyna túskenine, Ádiletti tý etip ustaǵanyna táýbe deımiz.
Abaı joly adastyrmaıdy.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty