Oraldyq jas ǵalymdar túıe sútinen balmuzdaq pen ıogýrt jasaýdyń jolyn tapty. Jáńgirhan ýnıversıtetiniń ǵylymı zerthanasynda daıyndalǵan osy ónimder bolashaqta balalar taǵamy óndirisinen óz ornyn alýy múmkin.
Ýnıversıtet janynan «Taǵam qaýipsizdigi» ǵylymı-zertteý zerthanasy ashylǵanyna kóp ýaqyt óte qoıǵan joq. Zerthananyń negizgi maqsaty – taǵam óndirisi salasynda jańashyldyqqa bet burý, óńdeý salasyn damytý, óńirde taǵam qaýipsizdigi men sapalyq kórsetkishterin anyqtaý boıynsha qyzmet kórsetý. Dál osy zerthana ǵalymdary kıik etinen shujyq jasaýdyń tehnologııasyn oılap tapqany jóninde tamyz aıynda ǵana oqyrmandarymyzdy habardar etken edik. Endi, mine, zerthana jetekshisi, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty Aıan Orazov taǵy bir jańalyqpen qýantyp otyr.
«Áńgimeni sál áriden bastasam, túıe sútinen balmuzdaq, ıogýrt jasaý ıdeıasy 2023 jyly bastalǵan. Ǵylymı izdenisim, kandıdattyq dıssertasııamnyń taqyryby da osy edi. Dıssertasııamdy sátti qorǵap, jas maman retinde eńbek jolymdy bastaǵan kezde jas ǵalymdardy qoldaıtyn grant jobasy baıqaýyna qatystym. Sóıtip, túıe sútin qaıta óńdep, paıdaly qasıetterin eskere otyryp, jańa ónim alý ıdeıasy memlekettik qoldaýǵa ıe boldy. Úsh jylǵa josparlanǵan grant – 24 mln teńge qarjyǵa ǵylymı-zertteý júrgizildi, ǵylymı jumysqa qajetti materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıttyq. Iаǵnı zertteýge qajetti qural-jabdyqtar alyndy. Halyqaralyq bedeldi basylymdarda maqalalar jarııalandy. Ǵylymı ónertabysqa patent alyndy. Túrkııa, Estonııa elderinde ótken halyqaralyq ǵylymı konferensııalarǵa qatysyp, osy ónimmen tanystyrdyq. Sheteldik áriptesterimizdiń arasynda jańa ónimge qyzyǵýshylyq tanytýshylar az emes. Olar túrli suraq qoıyp, baılanys derekterimizdi alyp jatady. Bolashaqta olardan usynys bolyp jatsa, birge jumystanýǵa daıynbyz», deıdi Aıan Jarylqasynuly.
Sonymen, oraldyq jas ǵalymdar usynyp otyrǵan jańalyqtyń máni qandaı? Qazirgi jasóspirimder, kishkene sábıler arasynda durys tamaqtanbaý saldarynan týyndaǵan másele kóp. Mamandar balalardyń taǵam rasıonyn retteý jóninde kópten dabyl qaǵyp keledi. Máselen, adam aǵzasyndaǵy qurastyrýshy materıal – aqýyz. Qazirgi balalar tabıǵı taǵamdardan jerip ketti, tez daıyndalatyn, qorytylýy qıyn kóshe taǵamyn jıi tutynady. Mine, osyndaıda kez kelgen bala qýana qol sozatyn balmuzdaq pen ıogýrttyń ózin «ózgertip», paıdaly etýdi oraldyq ǵalymdar usynyp otyr.
«Sıyr sútine qaraǵanda túıe sútiniń aqýyz mólsheri kóbirek, ol túıeniń túrine baılanysty ózgerip otyrady. Ulttyq sýsynnyń biri – shubattyń erekshe qasıeti osynda. Bizdiń balmuzdaqty jegen balalar dál osy shubat ishkendeı bolyp, aǵzaǵa qajetti aqýyz mólsherin balmuzdaqtan alady», deıdi A.Orazov.
Máseleniń ekinshi jaǵy da bar – adam túrli bolady, qazirgi balalar paıdaly ulttyq sýsyndardy unatpaýy múmkin, shubatty ishe almaıtyndar da bar. Al oraldyq jas ǵalymdar shubattyń paıdaly qasıetterin, túıe sútindegi paıdaly sútqyshqyldy bakterııalardy alyp, ıogýrtke engizýdi jón kórgen. Búginde túıe sútinen ázirlenetin balmuzdaqtyń patenti alynǵan. Al bıologııalyq belsendi qospany taldap-tekserip, saraptama jasaý úshin keminde bir jyl ýaqyt kerek. Qazir tıisti oryndarǵa usynys berilgen.
«Túıe sútin Batys Qazaqstan, Atyraý oblystary aýmaǵyndaǵy sharýa qojalyqtarynan alyp jatyrmyz, bul másele óte ózekti. Túıe sharýashylyǵy Batys Qazaqstan óńirinde tapshy, bolashaqta bul máseleni eskerý kerek. Aldymen túıe sútiniń quramyna taldaý jasalyp, sapasy tekseriledi. Odan keıin sútti salqyndatyp, resebine sáıkes ónimderdi qosyp, frezerleý úderisinen ótkizemiz. Balmuzdaqqa arnalǵan qospany aýamen qanyqtyryp, qatyryp, daıyn ónim alamyz. Bul balmuzdaq aǵzasynda aqýyz jetispeıtin balalarǵa óte paıdaly. Ondaı balalar az emes», deıdi Aıan Jarylqasynuly.
Balmuzdaqtyń taǵamdyq qundylyǵyn joǵarylatý maqsatynda aqýyz konsentraty qosylatynyn aıttyq. Bul da sútten ádeıi bólinip alynǵan ónim, 85–90 paıyzǵa deıin aqýyzdan turady. Ǵalymdar ony balmuzdaqtyń resebine qosyp, resepti matematıkalyq modeldeý arqyly qansha ıngredıent qajet ekenin eseptep alǵan. Osy eki qospany qosý arqyly joǵary aqýyzdy balmuzdaq daıyndalady.
Iogýrt jobasyndaǵy bir erekshelik – ǵalymdar sút quramynan probıotıkalyq qasıeti bar sútqyshqyldy bakterııalardy bólip alyp, ıogýrttyń quramyna qosady. Onyń áserin zerttep, paıdaly qasıetin tekseredi. Bul sút qyshqyly bakterııalary adam aǵzasyna óte paıdaly áser beredi, ishek mıkroflorasyn jaqsartyp, paıdaly bakterııalarmen qamtamasyz etedi. Asqazan-ishek joldarynda bolatyn aýrýdyń emi.
«Barlyq qujat jınaqtalǵan soń, joba kommersııalandyrý baıqaýyna qatysady. О́nertabystar arqyly, ǵylymı-tehnıkalyq zertteýlerdiń qorytyndysy negizinde aldaǵy ýaqytta osy ónimderdi óndiriske usynamyz. Elimizde shyǵarylatyn otandyq ónimder assortımentin keńeıtýge óz úlesimizdi qosamyz degen oıdamyz», deıdi A.Orazov.
Batys Qazaqstan oblysy