О́rshil maqsat óreli isterge jeteleıdi

Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Erik SULTANOV Prezıdent tapsyrmalarynyń oryndalýy, aldaǵy mindetter týraly áńgimeleıdi – Erik Hamzauly, Elbasy Úki­mettiń keńeıtilgen otyrysynda bes ınstıtýttyq reformalar baǵ­dar­lamasyn iske asyrý úshin «100 naq­ty qadam» is-qımyl josparyn usynyp, Táýelsizdigimizdi baıandy etýdiń, memlekettiligimizdi nyǵaıtýdyń zor múmkindikterin saralap berdi. Dombyranyń qos shegindeı tartylǵan el birligine beriktik pen kemel keleshek senimdilikke jeteleıtin, ár qazaqstandyqtyń erik-jigerin janyp, asqaraly asýlar men bıik belesterge umtyldyratyn ómirsheń ıdeıalardy soltús­tikqazaqstandyqtar qalaı qa­byldady? – Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń alysty da, jaqyndy da tereńnen boljaı biletin kemel saıasaty arqasynda Qazaqstan qysqa ýaqyttyń ishinde tórtkil dúnıege tanylǵan, ekonomıkasy damyǵan, saıası júıesi ornyqqan, yntymaǵy jarasqan kósheli elge aınaldy. Dúnıejúzindegi daǵdarystyń qıyn-qystaý kezderiniń ózinde áleýmettik reformalarǵa aı­ryqsha basymdyq berilip, halyq aldyndaǵy mindettemeler oıda­ǵydaı júzege asyryldy. «Qazaqstan-2030» alǵashqy uzaq merzimdi Strategııasy qabyldanyp, basty josparlar merziminen buryn oryndaldy. Álemdegi básekege qabiletti ekonomıkanyń elýligi qataryna qosyldyq. Endi,mine, «Qazaqstan-2050» Strategııasy men «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasyna, «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasatyna «Bes halyqtyq reforma» qosylyp, ekonomıkasy joǵary damyǵan 30 memlekettiń qataryna senimdi ený maqsaty qoıylyp otyr. Elbasynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti laýazymyna kirisý rásiminde sóılegen sózinde bylaı degeni bar: «Men bes reforma boıynsha bizdiń ne istegeli jatqanymyzdy túsindiretin «Memlekettik qury­lystyń arǵy 100 naqty qadamy» atty Ult Josparyn usynamyn. «100 qadam» – bul bizdiń jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge, sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda 30 damyǵan memlekettiń qataryna ený jónindegi jos­parymyz. Reformalardy júzege asyrý – alda turǵan 10-15 jylǵa birinshi kezektegi jalpyulttyq mindet. Men reformalar josparyn Ult Jospary dep atadym, óıtkeni, reformalar Qazaqstannyń árbir azamatynyń tikeleı qatysýyn talap etedi. Reformalar – tek memlekettik mashınanyń ǵana emes, halyqtyń isi. Reformalardyń máni – ultty jańǵyrtýda». Osy oılaryn ózińiz aıtqan Úkimettiń sońǵy otyrysynda odan ári saralap, tereńdetip, Qazaqstandy órkendetý jolyndaǵy «bes halyqtyq reformany» tabysty alǵa bastyrýdyń arshyndy qadamdaryn belgiledi. Memleket qurylysynyń 100 qadamy alda qandaı is-áreketter jasaıtynymyzdy aıqyndaıdy. Ortaq maqsatqa qol jetkizýge múmkindik, elimizdiń odan arǵy órkendeýine serpin beredi. Bes aýqymdy ishki mindet retinde memlekettik qyzmet júıesin jańǵyrtý, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý, ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkalyq ósim, birtektilik pen birlik, esep beretin memleketti qalyptastyrý qashanda ma­ńyzdy faktor sanalatynyna erekshe nazar aýdaryldy. Atalǵan reformalardyń árqaısysy boıynsha Prezıdent naqty talaptar qoıdy. Reformalardy múltiksiz oryndaý jergilikti bılik organdary úshin eń basty baǵdar bolyp tabylady. Elbasynyń jańashyl baǵdarlamalaryna soltústikqazaqstandyqtar da biraýyzdan qoldaý bildirip, uzaq jyldarǵa arnalǵan mańyzdy qujat retinde qabyldady. Sóz arasynda Nursultan Ábishuly Dúnıejúzilik saýda uıymyna (DSU) múshe bolýymyzdy asa mańyzdy tarıhı oqıǵa retinde baǵalap, bul qadam ekonomıkamyzdy tyń serpilisterge jeteleıtinin, Qazaqstan shetel­dikter úshin burynǵydan da tartymdy bola túsetinin, sonymen birge, básekelestiktiń kúsheıetinin, oǵan tastúıin daıyn bolýymyzdy, sol sebepti DSU artyqshylyqtaryn tıimdi paıdala biletinimizdi dáleldeý qajettigin alǵa tartqanyn aıta ketken jón. – Qazaqstan jahandyq ekono­mıka­nyń bólinbes bólshegi re­tinde álemdik qaýymdastyq tarapynan áldeqashan moıyn­dalǵan. Elbasynyń «sapasy joǵary bolsa, baǵasy tómendeý bolsa, ol taýarlardy halyq tutynyp, bizdiń taýa­r óndiretin kásiporyndar jumysynyń toqtap qalý qaýpi bar. Barlyq bıznesmenderge meniń talaıdan beri aıtyp kele jatqanym sondyqtan: báse­kege saı bolý kerek», degen sózi atqarýshy bılik organdaryn da oılandyrsa kerek. Osy turǵydan alǵanda, óńirdegi básekelestik qarymyn, sapa kór­setkishin qalaı sıpattar edińiz? – 2014 jyldyń qorytyndysy boıyn­sha ekonomıkada oń qarqyn jáne makroekonomıkalyq kór­set­kishterdiń ósýi saqtaldy. Osy kezeńde jalpy óńirlik ónim 6,1 paıyzǵa molaıyp, 807 mıllıar­d teńgeni qurady. О́ner­kásiptiń óndiris kólemi 3,5 paıyzǵa kóbeıip, respýblıkada 6-shy oryndy ıelendik. Bıyl 5 aıda makro­ekonomıkalyq kórsetkishterdiń ósýi baıqaldy. О́ńir ekonomıkasynyń 22 paıyzy agrarlyq sektorǵa tıe­sili. Agroónerkásip kesheniniń negizgi baǵyttarynyń biri mal sharýashylyǵynyń kenjelep qalǵany jasyryn emes. Osy sebepti qoldanystaǵy baǵdar­lamalarǵa sáıkes salany ór­kendetýge erekshe basymdyq berildi. Byltyr et, sút ónimderin, jumyrtqa óndirý birshama artty. Bıyl tiri salmaqta 29,1 myń tonna mal jáne qus soıyldy. 159,9 myń tonna sút sa­­ýyl­dy. 224,7 mıllıon dana jumyrtqa alyndy. Muny sanamalap aıtyp otyrǵanym, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń ósimi boıynsha respýblıkada 3-shi oryndamyz. Jyl aıaǵyna deıin etti 98 myń tonnaǵa, sútti 506 myń tonnaǵa, jumyrtqany 581 mıllıon danaǵa jetkizý mindeti tur. Bul – oryndalatyn sharýa. Osylaısha, mal sharýashylyǵy ónimin óndirý kólemi 7 paıyzǵa ósip, negizgi azyq-túlik túrlerimen ishki qajet­tilikti tolyq qamtamasyz etetin bolamyz. Otandyq et óndirisi kólemin ulǵaıtýda, ózindik qunyn tómen­detýde iri qara etiniń eksporttyq áleýetin damytý jobasyn júzege asyrýdyń mańyzy zor. Baǵdarlama bordaqylaý alańdaryn qajetti bordaqylaý kontıngentimen qamtamasyz etý úshin taýarlyq tabyndy qalyptastyrýǵa, syrtqy naryqqa sapaly ári básekege qabiletti et ónimderin óndirýge baǵyttalǵandyqtan, osy jaǵyna basa mán berýdemiz. О́tken jyly 1,7 myń basqa arnalǵan 10 asyl tuqymdy reprodýktor, 2800 basqa shaqtalǵan 5 bor­daqylaý alańy quryldy. «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq», «Yrys» baǵdarlamalary boıynsha 9500 basqa jýyq mal satyp alynyp, 3 sút-taýar fermasy quryldy. Tıimdi atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde agro­qurylymdardaǵy asyl tuqym­dy maldardyń sany 53 paıyzǵa jetti. Jyl aıaqtalǵansha 20 myń bas iri qara malyn satyp alýdy josparlap otyrmyz. 1,7 myń basqa arnalǵan bes asyl tuqymdy reprodýktor sharýashylyq boı kóteredi. Iri taýar óndirýshilerdiń qatysýymen mal sharýashylyǵy klasterlerin qurý barlyq aýdandarda jalǵasady. 2014 jyly sýbsıdııa túrindegi mem­lekettik qoldaý sharalary eki ese kóbeıgenin atap ótkim keledi. Júıeli qarjylyq demeýdiń ári bilikti tájirıbeniń arqasynda, kúrdeli aýa raıy jaǵdaıyna qaramastan, qoımalarǵa 5,1 mıllıon tonna astyq quıyldy. Bıyl 4,3 mıllıon gektar alqapqa aýyl sharýashylyǵy daqyldary, onyń ishinde 579 myń gektarǵa maıly daqyldar egildi. Eginshilik salasyn ártaraptandyrý jónindegi Elbasy tapsyrmalary dáıekti túrde oryndalýda. Astyq túsimdiligi men sapasyna zor yqpal tıgizetin negizgi faktorlardyń biri topyraqqa mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qunyn arzandatýǵa Úkimetten 2,1 mıllıard teńge sýbsıdııa bólinýin dıqandar qaýymyna jasalǵan zor qamqorlyq dep túsingen abzal. – Erik Hamzauly, AО́K damýynda uqsatý kásiporyndarynyń orny eleýli ekeni belgili. «100 naqty qadam» josparynda negizgi mindettiń shıkizat bazasyn damytý jáne óńdelgen ónimderdi eksporttaý jaıyna aýdarylýy tekten-tek bolmasa kerek. – Aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óńdeý – túbegeıli sheshimin tabýy tıis kúrdeli salalardyń biri. Oblystyń ónerkásip óndirisi kóleminde aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý 47, uqsatý ónerkásibinde 62 paıyzdy qu­raıdy. 2014 jyly azyq-túlik taǵamdary ónimderin óndirý kólemi 73,9 mıllıard teńgege jetip, naqty kólem ındeksi 106,4 paıyz boldy. О́simdik maıynyń óndirisi 88,6, sút pen kilegeı 15, sarymaı 11 paıyzǵa molaıdy. 136411 tonna un óndirildi. Taǵamdardy tereńdetip óńdeýge 643 mıllıon teńge sýbsıdııa bó­lindi. Búgingi kúni oblysta aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin óńdeýmen 154 kásiporyn tikeleı shuǵyldanady. Aldaǵy ýaqytta aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý boıyn­sha 12 joba iske asyrylyp, 200-den astam jańa jumys oryndary ashylady. Oblysta aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý jáne tamaq ónerkásibin damytý kartasy ázir­lengen. Baǵdarlama iske qosylǵan jaǵdaıda jańa jumys oryndarynyń paıda bolýyna, jalaqynyń kóterilýine, ınvestısııanyń quıylýyna yqpalyn tıgizedi. Sonymen qatar jalpy qýattylyǵy 91 myń tonnaǵa jeteǵabyl toqtap, turǵan 15 et, sút, un kásiporyndaryn qal­pyna keltirý arqyly óńdeý salasyna qarqyn qosatyn bolamyz. – Qazir ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damýdyń ekinshi besjyl­dyǵyna aıaq basyp otyr­myz. Indýs­trııalandyrý kar­tasynyń birinshi kezeńi qa­laı aıaqtaldy? – Indýstrııalandyrý karta­synyń birinshi bes jyldyǵynda 31,4 mıllıard teńgegeniń 32 jobasy paıdalanýǵa berildi. Onyń ishinde byltyr 4 mıllıard teńgeden astam 4 joba iske qosylyp, 300-ge jýyq jańa jumys oryndary quryldy. Indýstrııalandyrý karta­synyń ekinshi besjyldyǵynda jobalar sanyn eki esege, ınvestısııa mólsherin úsh esege ulǵaıtý belgilengen. Kartaǵa 27 mıllıard teńgeniń 39 jobasy engizilgen. Olardyń úsheýi birinshi toqsanda boı kóterdi. Jyl aıaǵyna deıin taǵy 11 joba aıaqtalady. Oblysta ınvestısııalar tartýǵa erekshe nazar aýda­rylǵan. О́tken jyly qarasha aıynda Petropavl qalasynda ótkizilgen «Kyzylzharinvest-2014» halyqaralyq forýmy óńirge degen sheteldik qarjygerlerdiń qyzyǵýshylyǵyn tanytty. Atalmysh sharaǵa 800-den astam adam qatysty, olardyń 300-i sheteldikter boldy. 70 mıllıard teńgeden asatyn 50 qujatqa qol qoıyldy. Byltyr oblysqa AQSh-tyń, Aýǵan­stannyń, Qytaıdyń, Fın­lıandııanyń, Ýkraınanyń áleýetti ınvestorlary kelip ketti. Belgııanyń, Polshanyń, Norvegııanyń, Germanııanyń, Slovakııanyń, Ońtústik Koreıanyń elshileri boldy. Olardyń bári de ekijaqty ynty­maqtas­tyqqa múddelilik tanytyp, óńirdiń ınvestısııalyq áleýetimen tanysty. Qy­taılyq, ırandyq, germandyq kompanııa­lardyń ókil­deri birlesken jobalardy júzege asyrý týraly usynystaryn joldady. О́z kezeginde oblys delegasııasy iskerlik saparmen Ýkraınaǵa, Reseıge, Fınlıandııaǵa, Qytaıǵa, Belarýske bardy. «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýynda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý máselesine erekshe nazar aýdaryldy. Oblysta 112,1 myń adam shaǵyn jáne orta bıznes salalarynda eńbek etedi. Elimizde kásipkerlerdi qoldaý jóninde biregeı sheshimder qabyldanýda. Men sol jaıly Túmen oblysynda ótken forýmda aıtyp berdim. Búkilreseılik qoǵamdyq shaǵyn jáne orta kásipkerlik uıymynyń tóraǵasy Aleksandr Kalının memlekettiń kásipkerlerge qan­daı kómek kórsetetinin estip, tańdanysyn jasyrmady. Sondaı sharalardyń biri – «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy. Onyń qarjylyq operatory – «Damý» kásipkerlikti damytý qory. Bizdiń oblys jobalardy demeýqarjylandyrý jáne kepildik alý boıynsha respýblıkada úzdikter úshtigine kiredi. Byltyr «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn qoldaýǵa 1,2 mıllıard teńge baǵyttaldy. Oblys ákimdigi janyndaǵy óńirlik úılestirý keńesinde kásipkerlik sýbektileriniń 222 ótinishi maquldandy. Endi qoldaý tapqan jobalardyń sany 10 paıyzǵa kóbeıtiledi. Ekonomıkanyń negizgi salala­rynyń biri ónerkásip ekeni talassyz. Byltyr onyń jalpy óńirlik ónimdegi úlesi 11 paıyzǵa artty. Bıyl 51,6 mıllıard teńgeniń ónimderi tutynýshylarǵa jóneltildi. Daıyn metall buıymdaryn shyǵarý 72,8 paıyzǵa, qurylys-beton buıymdary 2,4 esege kóbeıdi. Kásiporyndardy tapsyryspen qamtamasyz etý maq­satymen «Qazaqstan temir joly», «QazMunaıGaz» ult­tyq kompanııalarymen, «QazEKSPO», «Qazatomprom», «Volkovgeologııa», «Qazaqmys», «Arse­lormıtall-Temirtaý» sekildi iri kompanııalarmen júıeli jumys júrgizilip keledi. – О́ńir turǵyndarynyń baqýat­tylyǵyn, jaqsy turmy­syn, ómir sapasyn nyǵaıtýda áleýmettik baǵdar­lamalarǵa úlken jaýapkershilik artylary aıtpasa da túsinikti. – Búginde eń mańyzdysy – jumys oryndaryn saqtap qalý, jumyssyzdardy eńbekke tartý, óndiris kólemin tómendetpeý. Osy rette halyqtyń áljýaz tobyn áleýmettik qoldaý jáne jumysqa ornalastyrý úshin barlyq múmkindikter qarastyrylǵan. «Ju­myspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyna ótken jyly oǵan 7593 adam qatysty. Bıyl atalmysh jobaǵa 2,2 mıllıard teńge bólindi. Birinshi baǵyt boıynsha 31 ınfraqurylymdyq jobaǵa jón­deý júrgizilip, 315 jumys ornyn ashý jospar­lanǵan. Ekinshi baǵyt boıynsha 451 mıllıon teńgeniń 150 kredıtin berý kózdelgen. Qurylystaǵy mańyzdy baǵyt­tardyń biri óńirlerdi 2020 jylǵa deıin damytý baǵdarlamasy bolyp tabylady. Onyń ishinde turǵyn úı qurylysy – eń ózekti býyndardyń biri. Byltyr 120 myń sharshy metr turǵyn úı boı kóterdi. «Jumyspen qam­týdyń jol kartasy-2020» baǵdar­lamasy sheńberinde oblysta 58, turǵyndardyń qarajaty esebinen 521, kásiporyndar esebinen 49 páter tapsyryldy. Bıylǵy turǵyn úı tapsyrý jos­pary – 124,5 myń sharshy metr. 853 páter paıdalanýǵa beriledi dep jobalap otyrmyz. Kezekte 10 myń adamnyń turǵanyn eskersek, árıne azdyq etedi. Soǵan oraı Qazaqstannyń ıpotekalyq kompanııasynyń baǵdarlamasyna qosylý nıetindemiz. – Aýyl turǵyndaryn jol jaıy qatty qınaıdy. Ásire­se, sapasyna qatysty renishter kóp aıtylady. «О́mirdiń ózi, baqýatty tirlik­tiń qaınar kózi» sanalatyn kóliktik-logıstıkalyq ınfra­qurylymyn jandandyrý baǵytynda qandaı sharalar atqarylýda? –  Oblystyń avtomobıl joldary jelisi shamamen 9 myń shaqyrymdy quraıdy. Onyń 1500 shaqyrymy res­pýblıkalyq, 2400 shaqyrymy oblystyq, 5100 shaqyrymy aýdandyq mańyzǵa ıe. Jergilikti mańyzy bar joldardyń 49 paıyz­daıy qanaǵattanǵysyz kúıde. Byltyrdan beri avtomobıl joldaryn qalpyna keltirýde kóp jumystar atqaryldy. Ús­timizdegi jyly oblystyq jáne aýdandyq joldarǵa 5 mıllıard 138 mıllıon teńge qarastyryldy. Bul qarajattyń 800 mıllıon teńgesi Kellerovka – Taıynsha – Chkalovo baǵyttaryna jumsalady. Sonda 85 myń turǵyny bar úsh aýdannyń bir-birimen baılanysy jeńildeıdi. Memleket basshysynyń jeke tapsyrmasy boıynsha oblysta ınnovasııalyq ádisterdi qoldaný arqyly avtomobıl joldaryn jóndeıtin ushqyr joba engizildi. Respýblıkalyq, jergilikti joldarǵa salqyndatylǵan resaı­klırendirý jáne topyraqty turaqtandyrý arqyly jańa tehnologııa qoldanylyp, sapa barynsha jaqsartyldy. «Qazaqstan Respýblıkasynyń kólik júıesiniń ınfraqurylymyn 2020 jylǵa deıin yqpaldastyrý jáne damytý» memlekettik baǵ­darlamasyna sáıkes Shýchınsk – Kókshetaý – Petropavl – RF shekarasy tranzıttik dáliziniń jalpy uzyndyǵy 132 shaqyrymdy quraıtyn Astana – Petropavl avtomobıl jolyn jań­ǵyrtý qyzý júrgizilýde. Tutastaı alǵanda, joldardy qalpyna keltirý jobalaryn júzege asyrýǵa 11,3 mıllıard teńge bólinip otyr. Eldi mekenderge taza aýyz sý jetkizý máselesi kún tártibinen túsip kórgen emes. Byltyr 5,9 mıllıard teńgeniń jumystary atqaryldy. Atap aıtqanda, 354 shaqyrym sý qubyrlary tartyldy. «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda 37 joba qolǵa alyndy, onyń 34-i aýyldyq jerlerde. Atqarylǵan sharalardyń arqasynda aýyldardy bir ortalyqtan sýmen jabdyqtaý 54,1 paıyzǵa kóterildi. Bıyl osy maqsatqa 5,3 mıllıard teńge bólinip, 264 shaqyrym sý qubyrlary tartylady. Budan tysqary Ulttyq qordan 2 mıllıard teńge qarastyrylǵan. – Endi syrtqy ekonomıkalyq qyz­metke qysqasha toqtala ketseńiz? – Elbasy Ult Josparyn tabysty oryndaý qolaıly halyq­aralyq ahýaldy qajet etetinin atap kórsetken bolatyn. Elimizdiń kópvektorly syrtqy saıasaty strategııalyq qadamdarymyzǵa keń jol ashyp otyr. Oblys búginde alys-jaqyn 70-ten astam eldermen qarym-qatynas ornatqan. Bes reformany júzege asyratyn júz qadamnyń arasyndaǵy kedendik jáne salyq júıesin ońtaılandyrý, bir tereze qyzmeti syndy bastamalar kásipkerlerdiń ishki, syrtqy naryqtaǵy básekelestigin kúsheıteri sózsiz. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq eldermen saýda aınalymyn báseńdetpeý mańyzdy. Ne­gizgi saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq, gýmanı­tarlyq seriktestigimiz sanalatyn Reseımen baılanystar yntymaqtastyq jóninde jasalǵan kelisimder aıasynda júzege asyrylyp keledi. Bul elmen taýar aınalymynyń jalpy kólemi 70 paıyzǵa jýyq. Shekaralas aımaqtarmen resmı delegasııalar almasý úrdisi ornyqqan. 2016 jyly Petropavl qala­synda eki Memleket basshy­larynyń qatysýymen ótkiziletin Qazaqstan men Reseı óńiraralyq yntymaqtastyq forýmynyń yqpaly aıryqsha bolary anyq. Beıbitshilik pen kelisim, halyq birligi – elimizdiń jetistigi men turaqtylyǵynyń basty ólshemi. Qazaqstandy jańǵyrtý – bárimizdiń ortaq paryzymyz. О́rshil maqsat óreli isterge jeteleıtinin Elbasy «100  naqty qadam» Ult Josparynda naqty belgilep berdi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken О́mir ESQALI,  «Egemen Qazaqstan». PETROPAVL.