PANA ulttyq rıeltorlar palatasy usynǵan zertteý elimizdegi jyljymaıtyn múlik naryǵyn túbegeıli ózgertý keregin kórsetti. 2025 jyldyń qorytyndysy da bul máseleni anyq baıqatty. Tek jeltoqsan aıynyń ózinde el ishinde 53 myń alyp-satý mámilesi tirkelse, bir jyl ishinde onyń sany 448 myńnan asyp ketken. Inflıasııa men turǵyn úı baǵasy qymbattaǵanyna qaramastan, bul kórsetkish keıingi jyldardaǵy eń joǵary deńgeıdiń biri bolyp otyr.
Syrttaı qaraǵanda jyljymaıtyn múlik naryǵy turaqty ári belsendi kórinedi. Alaıda osy kórsetkishterdiń artynda sheshilmeı turǵan kúrdeli qurylymdyq másele bar. Kásibı qaýymdastyqtyń baǵalaýynsha, búginde rıeltorlyq qyzmettiń shamamen 70 paıyzy kóleńkeli segmentte jumys isteıdi. Aınalymy júzdegen mlrd teńgege jetetin úlken naryq áli kúnge deıin biryńǵaı erejesiz, naqty standarttarsyz, jaýapkershilik tetikterinsiz qalyp otyr.
PANA derekterine súıensek, elimizde rıeltorlyq qyzmetpen aınalysatyn 25–30 myńǵa jýyq adam bar. Biraq olardyń tek jartysyna jýyǵy ǵana resmı tirkelgen. Qalǵandary lısenzııasyz jumys isteıtin, klıent aldynda naqty mindetteme almaıtyn jeke deldaldar. Naryqtyń jyldyq kólemi shamamen 170 mlrd teńge dep baǵalanady. Sonyń ózinde kóleńkeli aınalym saldarynan memleket bıýdjeti jyl saıyn 22 mlrd teńgeden astam qarjydan qaǵylyp otyr.
Ulttyq rıeltorlar palatasynyń vıse-prezıdenti Áset Aıtbaev bul máseleni kezdeısoq qubylys emes, júıeli túıtkil dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, «rıeltor» mamandyǵy zań júzinde naqty bekitilmegen. Mindetti sertıfıkattaý joq, biryńǵaı jumys standarttary men biliktilik talaptary qalyptaspaǵan. Sonyń saldarynan kez kelgen adam bul salaǵa ońaı kirip, mámile jasap, keıin esh jaýapkershilik almaı joǵalyp ketýi múmkin. 2024–2025 jyldary mámileler sanynyń kúrt ósýi táýekeldi odan ári kúsheıtti. Naryq qyzǵan saıyn daýly jaǵdaılar da kóbeıedi. Qatelik, túsinbestik, janjal jıileıdi. Onyń ústine turǵyn úı baǵasynyń qymbattaýy, ıpotekalyq júktemeniń artýy jáne halyq tabysynyń tómendeýi bul máseleni qarapaıym azamattar úshin óte sezimtal taqyrypqa aınaldyrdy.
«Jyljymaıtyn múlik naryǵy qazir reformasyz ári qaraı damı almaıtyn mejege jetken. Sondyqtan Májiliste rıeltorlyq qyzmetke ózin-ózi retteý tetigin engizý týraly bastama kóterildi. Bul usynysty depýtat Oljas Quspekov usynyp, jaýapkershilikti kásibı qaýymdastyqtyń ózine júkteý modelin qarastyrýdy alǵa tartty. Bul jerde qatań memlekettik baqylaý engizý týraly sóz joq. Negizgi maqsat – aıqyn ári ortaq erejeler qalyptastyrý. Iаǵnı mamandyqqa kirý talaptary, jumys standarttary, jaýapkershilik deńgeıi men klıent quqyǵyn qorǵaý júıesi anyqtalýǵa tıis», deıdi Á.Aıtbaev.
Sarapshylardyń pikirinshe, jyljymaıtyn múlik naryǵy kezinde aýdıtorlar, baǵalaýshylar men notarıýstar ótken kásibılený jolynan ótýi kerek. Mamandar qysqa merzimde ózgerister ońaı bolmaıtynyn aıtady. Naryqtan keıbir oıynshylar ketýi múmkin, qyzmet baǵasy da ósýi yqtımal. Biraq orta merzimde bul ózgerister ashyqtyqty arttyryp, naryqqa senim qalyptastyryp, tolyqqandy kásibı orta qurýǵa múmkindik beredi.
«Búginde biz naqty erejeleri joq úlken naryqty kórip otyrmyz. Bul sur shemalardyń kóbeıýine, mamandyqqa degen senimniń álsireýine ákeledi. О́zin-ózi retteý tyıym salý emes, bul súzgi. Sonyń nátıjesinde erejemen jumys isteýge jáne óz isine jaýap berýge daıyn mamandar ǵana qalady. Jyljymaıtyn múlik salasy buryn ekonomıkalyq ósim kezinde baıqalmaǵan máselelerdi endi anyq sezine bastady. Ekonomıka baıaýlap, halyq tabysy qysqarǵan saıyn qurylymdyq teńsizdikter aıqynyraq kórinedi. Eger reforma 2026 jyly qabyldansa, naryq sapaly jańarý kezeńine qadam basýy múmkin. Kóleńkeli shemalar azaıyp, azamattardyń senimi artyp, rıeltor mamandyǵy tolyqqandy kásibı deńgeıge kóteriledi», deıdi Ulttyq rıeltorlar palatasynyń vıse-prezıdenti.
Al ózgeris keıinge qalsa, naryq burynǵydaı belgisizdik pen táýekelge toly kúıinde qalyp, bul jaǵdaı ári adamdarǵa, ári ekonomıkaǵa qosymsha salmaq túsire beredi.