11 naýryz alǵashqy ult baspasóziniń biri – «Qazaqstan» gazetiniń shyqqanyna –115 jyl. Dál osy kúni Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde «Ǵumar Qarash – ult rýhanııatynyń jetekshisi» atty kórme zaly ashyldy.
Kórmede HH ǵasyr basyndaǵy qazaq zııalylarynyń aǵartýshylyq qozǵalysy, Ǵumar Qarashtyń qaıratkerlik ómiri barynsha tolyq qamtylǵan. Sonaý 1911 jyly «uıqyda jatqan qazaqqa» biri – qanat, biri – quıryq bolyp áýeli «Aıqap» jýrnaly, ile shala «Qazaqstan» gazeti jaryqqa shyqqan edi. Bul oqyǵan qazaq zııalylarynyń talaı jyl qajyr-qaıratyn sarp etken jospar-jobasynyń naqty nátıjesi boldy.
Sonyń ishinde áýeli Ordadan, keıin Oral qalasynan basylyp, elimizdiń ár túkpirine taraǵan «Qazaqstan» gazeti irkilip-toqtap – eki jarym jyldaı shyǵyp turdy. Ol jerde jarııalanǵan maqalalardyń kóbiniń mán-maǵynasy áli kúnge deıin ózekti.
«Ǵumar Qarash – HH ǵasyrdyń basynda ult bolashaǵy jolynda kúresken zııalylardyń aldyńǵy qatarynda turatyn tulǵa. Ol óz zamanynda aınalasynda ábden moıyndalǵan aqyn-aǵartýshy edi. Biraq bolshevıkter bıligi ultyn súıgen ulylardy keshirmedi. Ǵumar Qarashtyń ózi joq bolsa da, onyń eńbegi kitap betinen joıyldy. 1947 jyly 21 qańtarda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti «Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń jumysyndaǵy óreskel qatelikter týraly» qaýly shyǵaryp, Ǵumardyń óleńderin mektep baǵdarlamasynan, barlyq qoldanystan shyǵardy. 1953 jyly Stalın ólgenge deıin de bul taqyrypqa qaıta-qaıta soǵyp, qatarynda Ǵumar da bar ult zııalylarynyń esimin ataýǵa, el jadynda jańǵyrtýǵa tyıym salyp otyrdy», deıdi mýzeı dırektory Jantas Safýllın. Bul kórmeniń maqsaty da osy ádiletsizdiktiń ornyn toltyrý, kórnekti aqyn, oıshyl-fılosof, aǵartýshy, ǵulama-ahýn Ǵumar Qarashtyń (1874–1921) esimin keńinen ulyqtap, nasıhattaý maqsatynda uıymdastyrylǵan edi.
Kórme 18 posterden – Ǵumar Qarashtyń ata-teginen, týyp-ósken ortasynan bastap, ómiriniń barlyq kezeńin qamtyǵan bólikterden quralǵan. Munda Ǵumardyń bilim alǵan ustazdary, ósken ortasy, Bókeıliktegi zııalylar barynsha tolyq qamtylǵan. Ásirese ulttyq baspasóz tarıhyndaǵy eleýli kezeń – «Qazaqstan» gazetiniń shyǵýy týraly keńinen baıandalǵan.
Jantas Safýllınniń jetekshiligimen 2013 jyly túsirilgen «Qazaqstan» 1911–1913» atty derekti fılm kórsetildi. Jınalǵan jurt ásirese Ǵumardyń týǵan nemeresi Nádııa Burhanqyzynyń beınesuhbatynan erekshe áser aldy. 2018 jyly jaryqqa shyqqan «Ǵumar Qarash» úshtomdyq kitabynyń tarıhyna qanyqty.
Árıne, Ǵumar alasapyran zamanda ómir súrdi, esimi jarty ǵasyrdan astam ýaqyt tarıh tozańynyń astynda qaldy. Mýzeı kórmesine qoıatyn, el nazaryna usynatyn qomaqty dúnıe, qolǵa ustar jádiger az edi. Soǵan qaramastan mýzeı ujymy birneshe aıǵa sozylǵan zertteý, izdenis jumysynyń arqasynda Ǵumar Qarashtyń qaıratkerlik ǵumyryn, kúreske toly ómirin tolyq qamtıtyn ekspozısııany shyǵara alǵan.
Otarshyldyq pen otanshyldyqtyń aıqasqan kezeńinde halqy úshin aıanbaı eńbek etýdi azamattyq paryzy sanaǵan, qazaqtyń ádebı murasy jáne shyǵarmashylyq qyrlaryn tereń zertteýge zor úles qosqan kórnekti tulǵanyń tolyqqandy ómirbaıany áli jazylǵan joq. Bul kórmede ásirese Ǵumardyń buryn kóp aıtyla bermeıtin dinı-aǵartýshylyq qyzmetine de barynsha nazar aýdarylǵan. Ǵumardyń Ýfa múftıliginde Qazaq isin júrgizetin qazı qyzmetinde júrip áriptesi, Oral oblysynyń qazıy Qaıyrshah Ahmetjanovpen birge 1918 jyly shyǵarǵan «Jolbasshy» kitaby týraly da aıtyldy.
Sondaı-aq Ǵumardyń «Ǵalııa» medresesiniń shákirtterimen qarym-qatynasy, baspasóz salasyndaǵy qyzmeti, «Qazaqstan», «Durystyq joly» gazetteri men «Muǵalim» jýrnalyn shyǵarýy, ómiriniń sońǵy kezeńindegi aǵartýshylyq isteri, keńse isinde, ǵylym salasynda qazaq tilin qosý sekildi bastamalary týraly aqparat qamtylǵan.
Kórmede Ǵumar Qarashtyń kózi tirisinde jaryq kórgen 11 eńbeginiń ekeýi – 1911 jyly Ýfada shyqqan «О́rnek» kitabynyń, 1918 jyly Ýfanyń «Sharq» baspasynda basylǵan «Turymtaı» kitabynyń túpnusqasy qoıylǵan. Munyń alǵashqysy – Nádııa Qarashevanyń jeke qorynan alynsa, ekinshi kitapty Kókterek aýylynda turatyn Temirjan Qajyǵalıev aqsaqal tapsyrǵan eken.
Shyn máninde kórme Ǵumar Qarashtyń atynda bolǵanymen, bul jerde HH ǵasyrdyń basynda jasaǵan Bókeılik zııalylar shoǵyry – Sháńgereı Bókeev, Baqytjan Qarataev, Ishanǵalı Meńdihanov, Eleýsin Buırın, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Sálimgereı Nuralyhanov, Mustafa Kókebaev, Seıitqalı Meńdeshov, Alma Orazbaeva, Nuǵman Manaev, Shafhat Bekmuhamedov t.b. kóptegen tarıhı tulǵanyń qyzmetinen habar beredi. Sonysymen de bıyl atalyp jatqan Bókeı handyǵynyń 225 jyldyq mereıtoıymen astasyp, mán-mańyzy óse túsken.
Batys Qazaqstan oblysy