Belgili qalamger, qaıratker, akademık Darhan Qydyráliniń shyǵarmalary ózine tán áserimen oqyrmanǵa keńinen tanys. Ol biraz jyl respýblıkanyń bas basylymy – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tizginin ustap, baspasózdegi rýhanııatty nyǵaıtýǵa eleýli úles qosty. Biz sóz etkeli otyrǵan «Núkte fılosofııasy» kitaby – sonyń bir dáleli.
Kitaptyń aty da, álqıssasy da «Núkte fılosofııasy» dep atalady. Avtor núkte degen uǵym arqyly neni meńzegenin keń aýqymda jan-jaqty saralaǵan. Arǵy-bergi ǵulamalardyń dáıekterine júgingen. Ondaǵy tujyrymdardyń syryn ózindik paıymmen túsindirýge tyrysqan. Maqalany oqyǵan kezde núkteniń jaı ǵana noqat emes, jumbaqqa toly túıin ekenin sezine bastaısyz. Kúlli álemniń kishkentaı núkteden bastalyp, alyp ǵalamsharǵa aınalǵanyn uǵynasyz. Eger adam sanasyna túısiktiń dáni núkte bolyp qonsa, ol da erteń dúnıege jańalyqtar ákeletin qubylysqa ulasatynyna senesiz. Tipti árbir tirshiliktiń jaratylysy núkteden bastalatyn zańdylyqqa baǵynatynyn ańǵarasyz. Núkte – bastalý men kemeldenýdiń ózindik tańbasy sekildi.
Ǵalymnyń: «Núkte – adamzat móri, bolat qorǵasyndaı aýyr, qaqqan shegedeı myqty. Qalamdy aq qaǵazǵa qoısańyz, aldymen núkte paıda bolady. Adamnyń ǵumyry sekildi sóılem núktemen bastalyp, núktemen támamdalady», deýinde san qatpar fılosofııalyq tujyrym jatqanyn ańǵarasyz.
Eńbektegi «Ar aldyndaǵy arylý» tolǵamynyń da máni zor. Adam oń men solyn barlap, jan-jaǵyn baqylap, qaıdan keldim, qaıda baramyn degen sekildi suraqtarǵa jaýap izdese, izgi murattaryna jaqyndaı túsedi. Bul – ómir qıyndyqtaryn jeńýdiń basty joly.
Osynda avtor Lev Tolstoıdyń «Táýba» atty áńgimesiniń ıdeıalyq mazmunyn alǵa tartady. Myna qyzyqqa qarańyz, adam basqalarǵa aqyl aıtyp, jol nusqaýǵa qumar bolsa da, ózine kelgende olaı etpeıdi. Oryndaýǵa tıisti talaptarǵa atústi qaraıdy. Ony júzege asyrýǵa qulyqsyzdyq tanytady. Iаǵnı basqaǵa janashyr, al ózine kelgende, janashyrlyǵy jalań. Mundaı qylyqtar ómirde de az emes eken. Máselen, áleýmettik jeliniń minbesinen túspeıtinder óz aýlasynda bolyp jatqan oqıǵalardy tarazylap, odan sabaq alýǵa sarań. Maqalada osy tektes qylyqtar jaqsy saraptalǵan.
Adamdy ar aldyna ákeletin – basqa emes, ózi! Solaı bolýǵa tıis. «Bul rette arylý, táýba etý – keshirim surap, aqıqatpen bettesý ǵana emes, sol qatelikti ekinshi ret qaıtalamaýǵa serttesý ekenin de qaperde ustaǵan jón», dep túıindeıdi avtor.
Kitaptaǵy «Kásip pen násip» týraly tolǵanys ta oqyrmandy beıjaı qaldyrmaıdy. Avtor qoǵamdaǵy kóp qıyndyq neden týatynyn taldap kórsetedi. Ekonomıkasy álsiz jurt jaltaq, ózgege alaqan jaıyp qalatyn halge urynady. Múmkindikterdi ıgere almaı, kiriptarlyqqa tap keledi. Kásipti dóńgeletýdiń adam túsinbeıtin pálendeı qupııasy joq. «Adam istegendi – adam isteıdi». Oqý men toqý, izdenis pen qulshynys óris alǵan kezde aıdaryńyzdan jel esetini anyq.
Túrki tarıhyndaǵy aqylmannyń biri – Ismaıl Gaspyraly. Ol birtýardy Alash arystary ustaz tutqan. 1909 jyly 13 qazanda «Tárjiman» gazetine «Túrkistan temir joldary jáne biz» degen maqalasy shyǵypty. Oıshyldyń aıtýynsha, temirjol saıyn saharanyń alys-berisin tezdetedi. Jańa tolqyndy serpiltedi. Eger bul úrdisti jatyrqamaı qabyldasa, kóshpeli jurt mal baǵýmen birge ony da atakásipke aınaldyra alady. Nátıjesinde, jańa turpatty salalar damıdy. Avtor osy týraly jaza otyryp, ár kezeńniń ózine tán órkenıeti bolatynyn kórsetken. Kásiptiń jańashyl úrdisin bolashaqpen úndestirgen. Sonyń arqasynda jańa qazaq – jasampaz qazaqqa aınalýǵa tıis ekenine toqtalady. Shynaıy kásipkerliktiń jeńisi de, jemisi de mol. Sondyqtan otbasylyq tárbıe, mektepter men kolledjderdegi eńbekke baýlý sabaqtary, jumysshy mamandyǵynyń qasıetin uqtyrý tálimi bir sát tolastamaýǵa tıis. Tereń bilim – kásipkerliktiń ajyramas syńary. Búgingi jasandy ıntellekt qoǵam men adamdy maqsat-murattyń sóresine jetkizetini anyq. Tabystyń adal eńbekpen kelerin, kásibimizdiń násibimizde ekenin avtor tııanaqtap turyp, oqyrmanǵa uqtyra alǵan.
Qazaq «Aýzym bar dep sóıleı berme» degendi sabaq bolsyn dep taýyp aıtqan. Máselen, Záýre Bataeva «Abaı jumbaǵy: Qazaqstannyń belgisiz uly aqyny» dep odaǵaı maqala jazyp, mádenı ortany dúrliktirgeni esimizde. Darhan Qydyráli osyǵan qarsy batyl toıtarys berdi. Ony kitaptaǵy «Abaıǵa abaı bolaıyq, aǵaıyn» atty maqaladan kóresiz.
Abaıdy joqqa shyǵarǵysh Záýre Bataeva beti búlk etpeı uly aqyn óleńderin Alash qaıratkerleri, onyń ishinde Álıhan Bókeıhan jazdy degen dálelsiz, byqsyǵan shalany habary az ortaǵa laqtyryp jiberipti. Ol qyza-qyza aqynnyń «IbraHım» degen atyna kúmán keltiredi. Batys pen shyǵysty meńgergen ǵulamalyq izdenisterin aınalyp ótýge tyrysady. Odan basqa da tunyq sýdy laılaǵan áreketi az emes.
Avtordyń osylarǵa qarsy aıtqan ýáji senimdi. Qolmen qoıǵandaı anyq. Ár tujyrym naqty dáıektermen, bultartpas dáleldermen kómkerilgen. Osy arqyly bilmeıtin «bilgishke» laıyqty soqqy berilgen. Túrkitanýshy jáne abaıtanýshy retinde Dákeń qarsylasynyń aýzyna qum quıa sóılegen.
Qalamger óziniń fılosofııalyq oı túıinderimen qatar, ádebıettegi birqatar aıtýly tulǵanyń sińirgen eńbekterine baǵa beripti. «Tarlanboz Tarazı», «Alashtyń aıboz aqyny», «Aqseleýdiń shaqshasy», «Qarataýdyń qazynaly qaınary», «Qara óleńniń Qabanbaıy» tektes esseler birin-biri tolyqtyryp tur. Osylardy oqyǵanda – Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaıuly, Ákim Tarazı, Aqseleý Seıdimbek, Marhabat Baıǵut, Nesipbek Dáýtaıuly, Nesipbek Aıtuly tulǵasy kóz aldyńyzǵa keledi.
Kitapta 70-ke jýyq maqala toptastyrylǵan. Árbiriniń kótergen taǵylymdyq júgi qomaqty. Árıne ony bilý úshin oqyrman «Núkte fılosofııasyn» qolmen ustap, kózben kórip, zeıin qoıa oqyǵany jón.
Kádirbek QUNYPIIаULY,
aqyn