Jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý jónindegi Jarlyqqa qol qoıdy. Osy Jarlyqta «Ulttyq ádebı murany el ishinde jáne shetelde nasıhattaý» degen tarmaq bar. Ádebıetimizdi shetel oqyrmandaryna tanytýdyń tıimdi joldaryn talqylaý, aýdarma isiniń ózekti máselelerin saralaý, halyqaralyq ádebı baılanystardy nyǵaıtý týraly oılanatyn sát jetti. Osyǵan oraı uıymdastyrylǵan dóńgelek ústelge qazaq tilindegi kóptegen shyǵarmany túrik tiline aýdaryp, nasıhattap júrgen aýdarmashy Ashýr О́ZDEMIR, Ispanııadaǵy «University of Valencia» janyndaǵy zamanaýı tarıh mamandyǵy boıynsha PhD Tınka GARDENGI, qytaılyq aqyn, aýdarmashy Saý ShÚI qatysyp, óz tájirıbesimen bólisti.
Aýdarma neǵurlym kóp bolsa
Ashýr О́ZDEMIR:
– Qazaq ádebıeti, aýyz ádebıetimen birge túrki áleminiń eń baı ádebıeti dep oılaımyn. О́kinishke qaraı, júzdegen jyldyq dástúri bar bul baı ádebıet dúnıejúzinde, tipti túrki áleminde laıyqty deńgeıde tanylmady, oqylmady. Álbette istelip jatqan jumys barshylyq, biraq áli de jetkiliksiz. Ádebıetti nasıxattaýdyń birinshi qadamy aýdarma ekeni daýsyz. Olaı bolsa, bul turǵyda ne isteýge bolady? Birinshiden, qazaqtyń sonaý jyraýlar poezııasynan bastap mańdaıaldy shyǵarmalary álemniń basty tilderine aýdarylýy kerek. Týyndyny eki tildi de jetik meńgergen kásibı aýdarmashy aýdarǵany jón. Til biledi eken dep kóldeneń kókattylar shala aýdarma jasasa, ádebıetke de, mádenıetke de, jazýshyǵa da, shyǵarmaǵa da qııanat.
«Qazaq ádebıetinen qaı shyǵarmalardy aýdarý kerek?» degen saýal aldymyzdan shyǵady. Negizinen ár shyǵarmany shet tiline aýdarýǵa bolady, buǵan eshqandaı kedergi bolmaýǵa tıis. Alaıda memleket tarapynan qarjylandyrylatyn jobalarda, árıne, memlekettiń mádenıet saıasaty sheshýshi ról atqarady. О́ıtkeni xalyqtyń aqshasyn xalyqtyń ıgiligine ǵana jumsaý qajet. Al jeke adamdar men mekemeler kez kelgen shyǵarmany shet tiline aýdarta alady. Bunyń eshqandaı zııany joq. Sebebi keıde óz elinde elenbegen keıbir shyǵarmalar basqa bir elde baǵalanýy ábden múmkin. Qysqasy, aýdarma neǵurlym kóp bolsa, ádebıettiń tanylýy da soǵurlym jaqsy dep aıtýǵa bolady.
Aýdarylǵan kitaptyń taratylýy – basty másele. Qomaqty qarjyǵa aýdarylǵan shyǵarma oqyrmannyń qolyna jetpese, eńbektiń zaıa ketkeni. Sol sebepti aýdarylǵan shyǵarma bedeldi bir baspadan shyqpasa, kóbine oqyrman qolyna jetpeıdi. Buǵan asa mán berý qajet. Taǵy bir másele – shyǵarmanyń nasıxattalýy. Qazir jarnama jasaý qıyn emes. Jarnamanyń áleýmettik jeliden bastap kóptegen joly bar. Onyń ústine otandyq baspalar, ádebıet uıymdary, agentter xalyqaralyq kitap kórmelerine qatyspasa, qazaq ádebıetiniń dúnıejúzilik naryqqa shyǵýy ekitalaı. Otandyq baspalar men ádebıet uıymdary bedeldi xalyqaralyq kórmelerde boı kórsetken saıyn álem jurtshylyǵynyń qazaq ádebıetine degen qyzyǵýshylyǵy arta túsedi.
Sondaı-aq qazaqtyń uıalmaı álem jurtshylyǵyna usynatyn Abaı Qunanbaıuly, Maǵjan Jumabaı, Beıimbet Maılın, Muxtar Áýezov, Taxaýı Axtanov, Ábish Kekilbaıuly, Dýlat Isabekov, Muxtar Maǵaýın, Tynymbaı Nurmaǵambetov, Roza Muqanova sııaqty aqyn-jazýshylary barshylyq. Tek olardyń shyǵarmalaryn tanytý máselesi kenje qalyp otyr. Qazaq ádebıeti – aldymen qazaqqa, onan keıin búkil álemge qajet qundylyq. Bul shyndyqty moıyndamaıynsha, istegen jumystyń eshqandaı berekesi bolmaıdy.
Ádebıet kitapta ǵana ómir súrmeıdi
Tınka GARDENGI:
– Birneshe jyldan beri Shyńǵys Aıtmatovtyń ómiri men shyǵarmalaryn zerttep júrmin. Osy oraıda Muhtar Áýezovtiń shyǵarmalarymen, dálirek aıtsam, onyń ıspan tiline aýdarylǵan «Abaı joly» romanymen tanystym. Meniń oıymsha qazaq ádebıetin álemge tanytý bir ǵana baǵytpen júzege asatyn sharýa emes. Bul – júıeli oılastyrylǵan, uzaqmerzimdi mádenı strategııany qajet etetin úlken qozǵalys. Birinshiden, sapaly aýdarma aýadaı qajet. Álem qazaq ádebıetin tek aýdarma arqyly tanıdy. Biraq aýdarma jaı ǵana sóz almastyrý emes, rýhty jetkizý bolǵany jón. Muhtar Áýezovtiń psıhologııalyq tereńdigin, Shyńǵys Aıtmatovtyń fılosofııalyq keńistigin basqa tilde dál jetkize alatyn kásibı aýdarmashylar qajet. Ásirese aǵylshyn, ıspan, fransýz sııaqty álemdik tilderge sapaly aýdarma – basty mindetterdiń biri. Ekinshiden, ortaq adamzattyq taqyryptardy alǵa shyǵarý. Qazaq ádebıeti álem oqyrmanyna tek etnografııalyq qyzyq retinde usynylmaýǵa tıis. Ondaǵy saǵynysh, mahabbat, erkindik, jalǵyzdyq, taǵdyr – búkil adamzatqa ortaq uǵymdar. Mysaly, «Abaı jolyndaǵy» rýhanı izdenis, adam men tabıǵat arasyndaǵy baılanys – kez kelgen oqyrmanǵa túsinikti ámbebap qundylyqtar. Álem oqyrmany qazaq ádebıetin oqyǵanda óz ómirin, óz sezimin taba alýy kerek. Úshinshiden, ádebıettiń jańa formalaryn paıdalanǵan jón. Álemde ádebıet tek kitap betinde ǵana ómir súrmeıdi. Kıno, teatr, anımasııa, podkast, tipti áleýmettik jeliler – bári ádebıettiń jańa alańy. Muhtar Áýezov sııaqty dańqty qazaq qalamgerleri shyǵarmalaryn fılmderge beıimdep, ony úlken tilderge aýdaryp, álemdik aýdıtorııaǵa usynsa, úlken nasıhat bolar edi. Qazir álem ádebıeti osy salada jan-jaqty damyp keledi. Qazaq ádebıetin de osy baǵytta damytý qajet. Romandardy serıalǵa, áńgimelerdi qysqametrli fılmderge, poezııany vızýaldy formattarǵa aınaldyryp, oqyrmanǵa usynǵan durys. Halyqaralyq ádebı baılanystardy kúsheıtý de – kún tártibindegi máseleniń biri. Ádebı festıvaldar, kitap jármeńkeleri, birlesken antologııalar – ádebıettiń eń tıimdi «jumsaq kúshi». Osy baǵytta da qazaq jazýshylary halyqaralyq keńistikke belsendi shyǵýǵa tıis. Ádebıet óner ǵana emes, ol – mádenı dıplomatııa. Taǵy bir aıtarym, bul salaǵa aqparattyq jáne ınstıtýsıonaldyq qoldaý qajet. Memlekettik jáne jeke bastamalar arqyly arnaıy aýdarma qorlaryn qurý, ádebı agentterdi damytý, sheteldik baspalarmen júıeli jumys isteý mańyzdy. Álemdik naryqta ádebıet te – básekege túsetin ónim. Mysaly, Ispanııa sııaqty iri mádenı keńistikte Ortalyq Azııa ádebıeti týraly túsinik óte shekteýli. Kóp jaǵdaıda Shyńǵys Aıtmatov esimi belgili bolǵanymen, Muhtar Áýezov sııaqty alyp tulǵalardyń shyǵarmalary ıspan tiline tolyq aýdarylmaǵan. Ádebıetimizdi júıeli túrde ózimiz tanytpasaq, ony eshkim kelip álemge tanystyrmaıdy. Taǵy bir kókeıkesti jaıt oqyrman qalyptastyrý strategııasy bolmaq. Álemdik aýdıtorııaǵa jetý maqsatynda tek kitap shyǵarý jetkiliksiz, ony oqıtyn orta qalyptastyrý mańyzdy. Ýnıversıtetterdegi kýrstar, ádebı klýbtar, onlaın platformalar arqyly qazaq ádebıetin tanytýǵa bolady.
Maqsat, nıet jáne áreket
Saý ShÚI:
– Qazaq ádebıetimen jaqyn jyldary tanystym. Menińshe, bir ulttyń ádebıetin álemge tanytýdyń bastaýy – onyń ulttyq tamyryn durys túsinýde. Ádebıet – belgili bir halyqtyń tarıhı jady, dúnıetanymy, tabıǵatpen baılanysy, rýhanı bolmysynyń kórinisi. Zerdelep kórsek, qazaq aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalarynda keń dala, kóshpeli ómir salty, tabıǵatpen etene tirshilik erekshe kórinedi. Osy erekshelikti joǵaltpaı, kerisinshe, sony aıqyn kórsete bilý – halyqaralyq deńgeıde tanylýdyń alǵashqy sharty. Álem oqyrmanyna qyzyq nárse – dál osy ózgeshelik pen shynaıylyq. Sapaly aýdarma – ádebıettiń shekara asýyndaǵy eń mańyzdy kópir. Ádebı týyndylardy aǵylshyn, ıspan, arab, fransýz, orys tili sııaqty iri tilderge kásibı deńgeıde aýdarý qajet. Aýdarma jasaǵanda túpnusqanyń rýhyn saqtaı otyryp, ony basqa tilde qaıta «tiriltý» asa mańyzdy. Sondaı-aq qazaq ádebıetindegi búkil adamzatqa ortaq taqyryptardy aıqyndaı bilý mańyzdy. Mahabbat, ýaqyt, erkindik, taǵdyr, týǵan jerge degen saǵynysh – bul uǵymdar barlyq halyqqa túsinikti. Eger ulttyq boıaýdy saqtaı otyryp, osy ámbebap qundylyqtardy kórsete alsaq, qazaq ádebıeti álemdik ádebı úderistiń tolyqqandy bóligine aınalady.
Men aýdarǵan aqyn Ulyqbek Esdáýlettiń «Dala jyrlary» shyǵarmasy «Boao» halyqaralyq poezııa syılyǵyn aldy. 2024 jyldyń sońynda Qytaıdyń Boao qalasynda aqynmen kezdesip, birge marapat alyp, teńiz jaǵasynda óleń oqydyq. Bul sát maǵan aýdarmanyń tek sóz emes, eki mádenıettiń úndestigi ekenin taǵy dáleldedi. Qazir Ulyqbek aqynnyń «Kıiz úıdegi án» atty jınaǵyn qytaı tiline aýdaryp jatyrmyn. Bolashaqta onyń shyǵarmalaryn aǵylshyn, orys, arab, ıspan, fransýz tilderine aýdarý josparda bar. Sapaly aýdarma men tereń shyǵarmashylyq baılanys arqyly ǵana qazaq poezııasy álemge tanylady. О́tken jyly Sıan qalasynda birge bolyp, oqyrmandarmen kezdesý ótkizdik. Aqyn Ulyqbek óleńderin oqydy, tyńdaýshylar tilin túsinbese de, sezim arqyly qabyldady. Beıjińdegi halyqaralyq poezııa kınofestıvalinde onyń óleńderi beınejobaǵa aınalyp, úlken aýdıtorııaǵa jetti. Bul – poezııany jańa deńgeıde taratý joly. Qysqasha aıtqanda, ádebıetti álemge tanytý úshin eń aldymen maqsat, nıet jáne áreket kerek.
Ázirlegen –
Dúısenáli ÁLIMAQYN,
«Egemen Qazaqstan»