Bizdiń memleket óziniń eń qymbat qazynasy retinde adamnyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn taný arqyly sotpen qorǵalýdyń konstıtýsııalyq prınsıpin júzege asyrý tásilderiniń qaǵıdatty joldaryn aıqyndaıdy. Sóıtip, Ata Zań arqyly kelisimge keltirý úrdisterin belsendi qoldaný arqyly daýlardy joıýǵa, naqty mán-jaılardy anyqtaýǵa, aýyrǵa soqpaıtyn ister boıynsha sot óndirisin jeńildetýge baǵyttalǵan áreketter jasalýda.
Bul týrasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev «qylmystyq ister boıynsha sotqa deıingi óndiristi jeńildetýdiń mańyzdy baǵyty retinde taraptardy bitimgershilikke keltirýge kóp yqpal etetin medıasııa ınstıtýtyn damytýdy» atap ótken bolatyn.
Qazaqstan Respýblıkasynda medıasııany uıymdastyrý salasynda qoǵamdyq qatynastardy retteýge baǵyttalǵan, onyń prınsıpteri men júrgizý prosedýrasy men medıatordyń mártebesin aıqyndaǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń «Medıasııa týraly» Zańy qabyldandy. Daýlardy sheshýdiń balama tásili retinde medıasııa ınstıtýty shetel memleketteriniń kóbinde keńinen belgili jáne belsendi túrde qoldanylady. Alǵashqy ret medıasııany AQSh qoldandy. Keıin kele medıasııa ınstıtýty Eýropa, Kanada, Avstralııa, Ulybrıtanııa men ózge de elderde keńinen qoldanysqa engen.
Zań týraly ádebıetterde medıasııa ınstıtýtynyń jekelegen tustary ásirese, ony qylmystyq quqyqta paıdalaný máseleleri túgel zerttele bastaldy. Medıasııanyń mańyzdylyǵy halyqaralyq deńgeıde 1966 jyly BUU Bas Assambleıasymen qurylǵan Halyqaralyq saýda quqyǵy (IýNSITRAL) jónindegi komıssııamen 2002 jyldyń 24 maýsymynda qabyldanǵan Halyqaralyq kommersııalyq kelisim prosedýralary týraly shartynda eskerildi.
Mundaǵy zertteýlerde medıasııany «qylmys jasaý arqyly paıda bolǵan janjaldy sheshýde ol nátıjeli amal retinde alǵyshart bola tura, qoǵam men memlekettiń búkil damý evolıýsııasynda qandaı da bolsyn nysandaǵy tatýlasý ınstıtýtymen tyǵyz baılanystaǵy deldaldyq ınstıtýt» retinde kórsetilgen. Medıasııa (latynsha mediation – deldaldyq) kópshilik jáne jeke adamdar arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtardy dıalektıkalyq sheshý ádisi retindegi deldaldyq, ıaǵnı daýdy tikeleı úshinshi tulǵanyń qatysýymen sheshýdiń beıbit tásili bolyp tabylady. Al, Medıasııa týraly zańnyń 2-babynda «Medıasııa – taraptardyń erikti kelisimi boıynsha júzege asyrylatyn, olardyń ózara qolaıly sheshimge qol jetkizýi maqsatynda medıatordyń (medıatorlardyń) járdemdesýimen taraptar arasyndaǵy daýdy (daý-shardy) retteý rásimi» delingen. Demek, jeke jáne zańdy tulǵalar arasyndaǵy, sondaı-aq onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystar men qylmystyq teris qylyq isteri boıynsha qylmystyq sot isin júrgizýdi oryndaý kezinde týyndaıtyn qatynastar medıasııanyń qoldanylý salasy bolyp tabylady.
Árıne, zańmen medıasııa rásimi qoldanylmaıtyn negizdi jaǵdaılar da bolady. Bul daýlar medıasııa rásimine qatyspaıtyn úshinshi tulǵalardyń jáne sot áreketke qabiletsiz ne áreket qabileti shekteýli dep tanyǵan adamnyń múddelerin qozǵaýy múmkin. Ekinshiden, bul daýlar taraptardyń biri memlekettik organ bolyp tabylsa jáne bul daýlar sybaılas jemqorlyqqa qatysty jáne memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddelerine qarsy qylmystar týraly qylmystyq ister bolsa, medıasııa qoldanylmaıdy.
Medıasııa sot aıtystaryna ketetin ýaqytty únemdeıdi jáne qosymsha shyǵynnan qorǵaıdy. Medıasııa prosesi jeke jáne qupııa bolyp tabylady. Medıator eki jaqtyń araqatynasyn jeńildetedi, daýdy sheshýde eki tarapty da qanaǵattandyratyn joldardy izdeıdi.
Medıatordyń quqyqtyq mártebesine «Medıasııa týraly» Zańda: «Medıasııa – osy zańnyń taraptaryna sáıkes kásibı jáne kásibı emes negizinde medıasııa júrgizetin táýelsiz jeke tulǵa» dep anyqtama berilgen. Demek, zań medıatordyń eki túrin kórsetedi: kásipqoı jáne kásibı emes.
Qazirgi ýaqytta qoǵamda medıatorǵa baılanysty ártúrli pikirtalastar bar, ıaǵnı medıasııa áreketin júzege asyrýda notarıýsterge barynsha múmkindik berý kerek degen oı aıtylady. Árıne, bul pikirdi oryndy dep esepteýge bolady. О́ıtkeni, azamattar arasyndaǵy alıment, muragerlik, nekelik qarym-qatynasqa baılanysty kóptegen daýlar bolatyny belgili. Olardyń kólemin azaıtýǵa notarıýstyń da yqpaly bolýy múmkin degen oıdamyz.
Al qylmystyq sot isi barysynda júrgiziletin medıasııanyń ózindik erekshelikteri bar. Birinshiden, taraptardyń medıasııa týraly shart jasasýy qylmystyq is boıynsha is júrgizýdi toqtatpaıdy. Ekinshiden, medıasııaǵa qatysý kináni moıyndaýdyń dáleli bola almaıdy. Úshinshiden, eger medıasııany júrgizý kezinde taraptardyń biri kámeletke tolmaǵan adam bolsa, pedagogtiń nemese psıhologtiń nemese kámeletke tolmaǵan adamnyń zańdy ókilderiniń qatysýy mindetti. Tórtinshiden, qylmystyq sot isin júrgizý barysyndaǵy medıasııa qylmystyq prosessýaldyq zańynda belgilengen sotqa deıin jáne sotta is júrgizý merzimderinde júzege asyrylýǵa tıis. Besinshiden, daýdy retteý týraly kelisimge qol qoıýdan bas tartý medıasııa tarapy bolyp tabylatyn tarapqa áser ete almaıdy.
Sonymen qatar, medıasııanyń otbasylyq qatynastar salasyndaǵy erekshelikteri de bar.
Qoryta kele, Ata Zańymyzǵa saı bizdiń elde medıasııa sııaqty, kelispeýshilikterdi qarastyrýdyń balamaly quralynyń damýy, órkenıetti quqyqtyq keńistiktiń ári joǵary satyly demokratııaly qoǵamnyń kórsetkishi bolyp tabylady dep túıindeımiz.
Erbol QARJAÝBAEV,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ qylmystyq-quqyqtyq pánder kafedrasynyń meńgerýshisi.