Shámshi fenomeni

Iá, búginde Shámshi Qazaq degen ha­lyq­qa, halyq Shámshi degen alypqa aınaldy! Alyp qashanda anyq! Kózge anadaıdan kórinip turady. Kórinip qana qoımaıdy, kóp ótpeı-aq ózińizge aınalyp júre beredi. Buǵan tańqalmasqa sharańyz joq. Tutas halyqqa aınalǵan adamdy jaqsy kórmeýge bola ma?! Jatyrqaý jattyń isi, jaqyndaý Haqtyń isi. О́ıtkeni Rýh Haq tarapynan adam balasyna jiberiletin uly sharapat, shafqat! Ol ekiniń basyna qona beretin Baqtan da aıaýly hám áziz. Baq qonbaly, Rýh ushpaly. Tutas halyqtyń baqytty hám baıandy bolýy baqtyń ózine ǵana emes, rýhqa baılanysty. Bul ázelgi aqıqat. Bizdiń О́ner dep júrgenimizdiń tiregi de, júregi de osy Rýh. О́nerin, onyń ishinde, óner adamyn kókke kótergen eldiń árqashanda óresi bıik, órisi keń. Kóbelek te qonarǵa gúl tańdaıdy. Áýedegi qus ta ushyp-qonarǵa tal tańdaıdy. Haq tarapynan adam balasyna jiberiletin Rýhtyń da dál osyndaı qadir-qasıeti bar. Sol rýhtyń patshaǵa emes, basqaǵa emes, Shámshige, ıá, biz biletin Shámshige adaspaı, aınymaı kelip qonǵanyn, mine, endi shamalaǵan bolarsyz. Uly kompozıtordyń, áıgili án padıshasynyń sonshalyqty ataqty hám qarapaıym, kishipeıil hám kirpııaz, kópshil hám kónekóz, sergek bolmaǵynyń qyr-syry da osy aradan qylań berse kerek. Halyq ánderin ne úshin jaqsy kóre­tinimiz beseneden belgili, al Shámshi ánderi she? Estigen saıyn emeshegimizdiń úzilip turatyny nelikten? Náshi kelsin, kelmesin aıtqymyz kep turatyny nesi eken? Sonan soń estigen saıyn júregimizge enip, aıtqan saıyn jan-dúnıemizdi aıalaı, aımalaı, áldıleı túsetin áýeninde nendeı syr, sı­qyr jatyr? “Alty aılyq ánderdi” bylaı qoıǵannyń ózinde, nebir aıshyqty ánder, neshe jerden áýezdi, sazdy bolǵanymen, ýa­qyt óte kele kóńilden kóship, sanadan óship qalyp jatqanyn da kórip, bilip júrmiz. Al Shámshi ánderiniń, qaı-qaısysy bolsyn, aıtqan saıyn jańǵyra, jańara túsetini nelikten? Osyǵan az-kem bolsa da oı jiberip kórgen jerińiz bar ma? Bar bolsa, bul jóninde nendeı ýáj, dálel, dáıek aıta alar edińiz? Mýzyka álemine, saz sıqyryna kóz maıyn taýysyp, sóz máıegin saryp etip júrgen sarabdal ónertanýshylar buǵan ne deıdi? Aıtpaqshy, sol sabazdaryńyz bú­ginde bar ma eken ózi? Bar bolsa, nege boı kór­setpeıdi? Basqa basqa, Shámshi shyǵar­ma­shylyǵynyń sońyna nege shyraq alyp túspeıdi? Shynyn aıtsaq, táýelsizdikke qol jetkizgen az ǵana jyldyń ishinde jol-jónekeı joǵaltyp, ne tonaltyp úlgergen rýhanı ıgilikterimiz ben izgilikterimiz az emes sııaqty. О́ner deıtin álemniń basqa salasyn aýyzǵa almaǵannyń ózinde, ádebıet synshysynan aıryldy, mýzyka zertteý­shi­sinen qol úzdi. Synshysy ólgen ádebıettiń ońdyryp oqyrmany bolmaıtynyna da soń­ǵy kezde kózimiz jetip júr. Al “óner­taný­shy” degen sózdiń qoǵamdyq qolda­nystan, adamdyq araqatynastan shyǵyp qalǵanyn nemen túsindirýge bolady? Bul neniń sal­dary? Keshegi bar búgin nege joq? Áýeli eko­nomıkamyzdy epke keltirip, turmy­sy­myzdy túzep alaıyq degenge qulaq assaq, shal­qyp shattanyp, balqyp bap­ta­nyp júr­genimiz taǵy shamaly. Esti el ma­terıaldyq ıgilik pen rýhanı qundylyqty egiz qatar alyp júrse bolar edi... Barqadar jurt jol-jónekeı baryn joǵaltpaıdy, jo­­ǵyn tabady. Kerýen kóshten birde ýyq, birde bas­­qur... jolaı joǵala berse, keler kezek bir kúni Shańyraqqa kelip jetpesine kim ke­pil? Áıtpegende, kúni keshegi Shámshi, Nur­ǵısa, Ásetterdiń taǵdyr, talanty, anaý Sadyq, Sydyq, Muqandardyń máńgilik mý­za­sy qaı halyqtyń taıqy mańdaıyna tar kelipti?! Aıtýly óner adamynyń ómirinde týǵan kúni, ólgen jyly degen bolmaıdy. Ol shenge de, shekpenge de, shekke de, sheńberge de syımaıdy! Ulylyqty tanyp bilem deseńiz, áýeli ózińizdiń zerdeńizge zeıin salyńyz. Al zerde jeke adamǵa da, jámı jamaǵatqa da birdeı qatysty. Ulttyń uly bolmaǵy esiktegi men besikteginiń belgi, nyshanynan kórinis tabady. Tórdeginiń bári ulyq emes, tósenishti jerge de salýǵa bolady. Jerdeginiń bári qulyń emes, qadirińe máziri saı, qurmetińe quzyry qup. Ulylyq uǵymyn asa asqaqtata berýdiń qajeti joq. Onyń Táńiri kókte, tamyry jerde. Aralyqta ómir bar. Ol bireýge uzaq, bireýge qysqa. Shámshiniń ólerdegi ja­syn qaıdam, ónerdegi jasy uzaq, tym, tym uzaq!.. Qazaqtyń búginge deıingi jáne bú­gin­nen keıingi ǵumyry qanshaǵa uzarsa, Shám­shiniń aty da, zaty da sonshaǵa sozyl­maq! Aqıqı shyndyq osy. Atalyp otyrǵan seksen jyldyǵyńyz sol uzaqsonar ómirdiń kóz­mon­shaq­taı bir úzigi ǵana! Ańyzǵa aınalǵan adam­nyń aqıqaty da ańyz. О́z basym Shámshi týraly ne aıtsam da, ne jazsam da aldymen osy qaǵıdaǵa arqa súı­eı­min. Árkim ár saqqa júgirtip júrgen “Sy­ǵan serenadasy” da áý bastan osy us­tanymǵa negizdelip jazylǵan. Kim ne dese o desin, kórkem shyǵarmanyń raıy da, shy­raıy da aldymen Shyndyqqa júginedi. Ar­ǵy­sy tolyǵymen qalamgerdiń qa­laý­ynda. Al biz aıtyp otyrǵan Shyn­dyqtyń kózi Shám­shiniń ózi! Tómendegi móltek dúnıeler de tutastaı alǵandaǵy “Shámshi ǵumyrdyń” tańdaı jibiter ashyly-tushyly tamshylary. Buıymtaı Shámshi aǵa kútpegen, oılamaǵan jerden telefon shaldy. Túngi on bir shamasynda, Tarazdan. Ánin ári tyńdap, ári aıtyp júrgenimiz bolmasa ol kisimen bulaı aýyzba-aýyz sóılesip otyrǵanym alǵashqy márte. Tún ishinde sonaý Tarazdan izdeý salǵanyna sál-pál tańdanǵanymdy qalaı bilip qoıǵanyn qaıdam: – Áı, Israıl, keshtetip habarlasyp otyrǵanymdy keshir, aınalaıyn, nemene, kelinniń qasyna jatyp qap pa ediń? – dedi salǵan jerden, – gáp bylaı, bir buıymtaı bop tur...aǵańnyń buıymtaıy. Ekeýmiz bir án jazýymyz kerek. Súıegi seniki, súıinishi meniki. Tez arada. Solaı bolyp qaldy. Tyńdap turmysyń? – Tyńdaýyn tyńdap turmyn ǵoı, biraq...buryn-sońdy...Sizbenen... Onsyz da úzik-sozyq sózimdi ortasynan short kesip tastady: – Sózdi qoı da, iske kiris. Qashanǵy Sabyrhan men Álimqulovtyń sózine án shyǵara beremin. Olardy qoıa turyp sender­­ge aýysamyn endi. Áńgime bylaı: erteń dál osy ýaqytta Shymkentten habarlasamyn. Búgin oılan, erteń jaz. Ekeýmiz eki birdeı qoıandy bir oqpen atyp alaıyq dep turmyz. Men mundaǵy bireýlerge ýáde berip qoıyp edim... Al ýáde qudaıdyń isi. Jazatyn sózińniń ishinde “sharf” jáne “týflı” degen sózder bolsyn, ne shýmaǵynda, ne qaıyrmasynda... – Apyr-aı, áýeli ánin, bylaı...onyń ústine álgi aıtqan sózderińiz ánge kelińkiremeıdi ǵoı, – deı bergenimde: – Áı, sen...aınalaıyn-aý, aqyn emessiń be?! Nesi bar, esebin taýyp engiz de jiber, kiltin taýyp, kirgiz de jiber! Ánmen birge aıtylǵanda kez kelgen sózdiń kedir-budyry baıqalmaı ketedi. Boldy, men erteń dál osy ýaqytta Shymkentten bir haba­rymdy beremin. Telefonmen aýyzba-aýyz oqyp beresiń. Men jazyp alamyn. Ánniń shyǵýy seniń sózińe baılanysty... – Degenmen, aǵa...Shámshi aǵa... Álgi “sharf” pen “týflıdi”... Baılanys úzilip ketti. Ań-tań qalpy, ári - sári kúıde men qaldym. Anaý-mynaý kisi emes, Shámshi aǵanyń ózi quda túsip otyr! Maǵan. Birinshi ret. Erteń el aýzynda...ánmen qosa... Qýanyp ta turmyn, qup alyp ta turmyn, biraq, qobaljýym odan da kúshti. Aǵanyń alýan túrli ánderi qulaǵymnan ketpeı, túni boıy uıyqtaı alsamshy... Tań atqan soń da taǵat tapqanym sha­maly. Áni belgisiz mátinniń birneshe túrin qaǵazǵa túsirip ıt áýrem shyqty. Qalaıda jazýym kerek, búgin, keshke deıin! “Shar­f­­­qa” asa qınalǵan joqpyn, uıqasqa bol­m­a­sa da, sóz arasyna salyp jibersem qaıda barady? Onyń ústine Muqaǵalıda, álgi, “Sen maǵan sharfyńdy ber, sharfyńdy ber...” degen tirkes bar emes pe? “Týflıi” qur­ǵyrdy qaıtsem eken? Qudaı qup kór­gende ol da tabyla ketti! Taǵy da sol Mu­qa­ǵalıdan. Jerden jeti qoıan tapqandaı qýan­dym. Kún batty. Ymyrt úıirildi. Qa­rań­ǵylyq qoıýlandy. Mátin ázir-mázir. Shámshi aǵany kútip otyrmyn. Aıtqandaı-aq, dál túngi on bir kezinde aǵamyz telefon soqty, Shym­kent­ten. Qyraǵatpen emes, kádimgi, qyryldaǵan daýysymen: – Israıl, aınalaıyn, uıyqtap qalǵan joqsyń ba? Men, álgi, keshegi ýáde boıynsha... – Mátinińiz daıyn, aǵasy, oqyp bereıin be? – Á, solaı deısiń be? Oı, aınalaıyn, men qazir, tura tur...al aıta ber, qulaǵym sende... Úsh shýmaq, bir qaıyrma. Álgi myń bolǵyr eki sózdiń birin ekinshi shýmaqqa, ekinshisin qaıyrmanyń ishine ytqytyp jibergem. Demimdi áreń alyp kútip turmyn. Aǵamnyń bir aýyz sózin. Arada únsiz­dik. Uzaqqa sozylyp ba­ra­dy. Menen sabyr qa­shaı­yn dedi. Joq, qy­ryl­daǵany qyraǵattan da artyq sol daýys...Arǵy jaqtan anyq-qanyq estilip tur: – Aınalaıyn-aý, mynaýyń qatyp ketipti ǵoı?! Bárinen de buryn “Bóke­baıyń” unap tur, al “Topylıdy” qaıdan tapqansyń? Sony aıtshy? – E, ol degenińiz ózińizdiń dosyńyz Muqańda, Muqaǵalıda bar emes pe? – Iá, ıá, durys aıtasyń. Káne, oqyp jibershi? Tópep turǵan nóserge qaramaı-aq, Bir qyz ketip barady jalańaıaq. Jaltyraǵan ádemi topylıyn Kim biledi, jaýynnan barady aıap... – Topylı...Onyń da tappaıtyny joq eken. Myq­tynyń aty myqty ǵoı... – Men ony azdap óz­­gert­tim, án mátinine beı­im­dep... – Qalaı dep? – Topylaı dep... – Bul da durys eken. Báse, Sabyrhan aıtyp edi, osy balaǵa suraý sal dep... Jańylmaǵan eken­­biz, jaqsy boldy. Rahmet, aınalaıyn, ánin uzamaı estısiń... – Saý bolyńyz... Biraq, ókinishke qaraı, estı alǵam joq. Qolmen jazylǵan sózin de taba almaı qoıdym. Án týdy ma, týmady ma, ol jaǵyn da bile almadym. Kóbine el aralap júretin Shákeńniń jaǵdaıy o bastan belgili... Araǵa ýaqyt túsip ketti. О́zindeı bolmasa da, kózindeı bolyp sońynda qalǵan qaǵaz, qalamynyń arasynan tabylyp qalar ma, bálkim, kim biledi... “Syǵan serenadasy” qalaı jazyldy? Shákeńniń Shymkentke kelýi sońǵy kezde jıiledi. Kóbinese ne Tarazdan, ne “Mankent” shıpajaıynan Orazbek Bodyqov ekeýi samaýyr-sháınekteı tizilisip kep turǵany. Onyń sebebi bar. Birinshiden, kútip alatyn, basy-qasynda bolatyn, shyǵaryp salatyn, qasynda júretin inileri munda kóp. Qalanyń ózinde beldi qyzmette isteıtin inileri Muhamedjan Rústemov, Qýanysh Tólemetov, Rystaı Artyqbaev bar. Sonaý Myrzashóldiń ortalyǵy Gagarınde turatyn Kóbeıdi týys-týǵanynan da artyq kóredi. Jetisaıdyń mýzykalyq drama teatrynda biri kúıshi, biri ánshi Bóri Isaev, Jeńis Qarǵabaev jáne aqyn Álibek Meıirbekov taǵy bar. Ekinshi bir sebebi, sońǵy kezde densaýlyǵy ájeptáýir syr berip júr. “Mankentti” aıtpaǵanda, Jetisaıda da, Myrzashólde de Shákeńniń denine daýa mıneraldy jyly sý bar. Ara- arasynda aýrýhanaǵa da jatyp shyǵady. Osyndaı bir kúnderi qalada emdelip jatqan aǵamyzdyń hal-ahýalyn suraı bardym. Eki ıyǵynan dem alyp jatyr eken. Kókiregi syr-syr etedi. Mańdaıy shyp-shyp terge bókken. Palata ishi qapyryq. Ábden ál­jýaz­danyp qalǵan aǵamyzdyń janyna jel­detkish qoıýǵa da bolmaıdy eken. Kirerin kirsem de, kóńilin nemen aýlarymdy bilmeı dalmyn. “Keshe Muhtar kelip ketti... Búgin sen... Almatyǵa alyp ketemin deıdi, ol ja­ǵyńda bir ońyp turǵandaı...” Kókiregi syr-syr etken aǵamyz alyp kelgen ony-munyma kóz salmady. Bet-júzi júdeý bolǵan soń ba, qos qulaǵy odan saıyn qalqaıa túsipti. “Ne em qabyldap jatsyz?” – dedim degbirim ketip. “Dárisi darymaı jatyr...dári basqa, daýa basqa bilem...” Medbıke kelip tershigen mańdaıyn maqtamen súrtip, em-dom jasady. “Aǵa, – dedim entigi saıabyrsyǵan bir sátte – aıyp kórmeseńiz, kókeıde kópten júrgen bir saýalym bar edi...” “Anaý áıneksheni ashshy áýeli”, dep ózi de ornynan qozǵalyp, otyrýǵa árekettene berdi. Besin aýyp qalǵan mezgil ǵoı, áıneksheniń arjaǵynan eptep jelemik ishke engendeı boldy. – Al, aıta ber, aınalaıyn... – Aıtsam...keshirińiz, Sizdiń basqa ánderińiz bir tóbedaǵy, “Syǵan sere­na­da­ńyz” bir tóbe. О́lerdeı jaqsy kóremin. Sy­ry bólek, sıqyry erek bir dúnıe. Qalaı shyq­ty? Qashan? Sony bil­­sem dep edim... – Suraǵanyń jaq­sy. Biraq, qazir men aıta alar ma ekenmin... Uzaqtaý áńgime ǵoı ol...Anaý Alma­tyńdaǵy Qadyr aǵańnan surasań qaıtedi? – Ol kisi qaıda qashar deısiz, erteń Almatyǵa qaıtam ǵoı, sonda... Degenmen, ózińizden estisem dep edim... – Suramaıtyn kezde suradyń-aý... Bilgeniń de durys. Qadyr aıtar-aıtpas... Qaıdaǵyny eske túsirdiń-aý, qaraǵym... ...Arǵysy qalyń jurtqa belgili. Qaıtalaýdyń qajeti joq. Qazir muny ekiniń biri biledi. “Syǵan serenadasy” oıdan shyǵarylǵan dúnıe emes. Aǵanyń alqyna, demige, qınala otyryp aıtqan bes-alty aýyz aqıqatynyń aına-qatesiz aıǵaǵy. Ushtyǵy ushan-teńiz bir úzik móltek syr ǵana. Jalt etpe jas­­tyq dáýreniniń eń bir eleýli de, qalaýly tusy bolar bálkim... Az kún bolsa da ar­mandaı azat álemniń ishine enip úlgergen elgezek jigittiń ǵajaıyp tús kórgendeı osy­naý bir qas qaǵym sáttik alaı-dúleı se­zim tóńkerisin sol jigittiń ózine nege qı­maımyz? Tipti, qyzǵana­ty­nymyz qalaı? Onyń ústine ol jigittiń tula boıynda bo­la­shaq uly kompozıtordyń búkil bolmys-bitimi menmundalap tursa she?! Máselen, siz, ıá, myna siz sol Shámshi sııaqty kez kelgen kóshede kez kelgen álgi syǵan qyz-kelinshekterimen kezdese qal­sańyz, olar sizge “bal ashamyn, bar-joǵy­ńyzdy boljap beremin...” dep qıylyp, qıylǵanymen qoımaı qylmyńdap qylyq kórsetip tursa, qaıter edińiz? “Ket ári!” dep qabaqtan qar jaýdyryp óte shyǵý op-ońaı. Kóbimiz sóıtip te júrmiz. Al Shámshi óıtken joq. Erkinen góri elp etpe elikpeligi basym. Ony az deseńiz,ojdany azat oı men sergek sezimniń serisi. Bul úrdis keshegi biregeı Birjannan, aqıyq Aqannan qalǵan sarqyt. Sol sarqytty sarqyp emes, saqtaı alǵannyń ózi óner emes pe?! Ony aıtasyz, sizge ótirik, maǵan shyn, sol Aqanyńyz Shámshi Qaldaıaqovtyń túsine eki ret engen. “Bul júrisińdi qoı, anaý aıkápir ashy ýyńnan tyıyl!” degen. Sýyńnan emes, ýyńnan dep otyr. Qabaǵyn shytyp, qatqyl únmen. Úshinshisinde Shákeńniń ózi Aqań­nyń basyna barǵan. Qurannan aıat qaıyryp, alaqan jaıyp, kesh bolsa da keshirim ótingen. Buǵan da dálel kerek pe? Kúdik, kúmánińiz bolsa, anaý Arystanbab babamyzdyń qasy men qabaǵynyń aıasynda baıyz taýyp jatqan О́zaǵańnyń rýhynan surańyz! Kúnáli adam kúdikshil keledi, zııaly adam úmitshil keledi. Bárimiz de kúnádan ada-kúde emespiz, áıtkenmen kókirek qýysyńyzda sol kúnádan arylmaq nıettiń jumyrtqa basyp, balapan ushyryp jatqanynan artyq ne bar deısiz?! Jasyratyn nesi bar, biz kóbine Shákeń­di qur maqtannyń qurbanyna aınaldyryp júrmiz. Quldyǵyna jarasaq bir sári... Ári ketkende birer estelik kitap qana jaryqqa shyǵardyq. Ana bir jyldary “Keńsaıdaǵy” jataǵan qabyrynyń qaraýsyz qalyp, shóp-shalamnan kóriner kórinbes bop jatqa­ny­nyń da kýási bolǵanbyz. “Eshten kesh jaq­sy” dep ózimizdi ózimiz jubatqanymyz bol­masa, Shámshi ómiri men ónerine qatysty sharalar edáýir keshigip baryp qolǵa alyn­dy. Bul oraıda aqyn-jazýshylar, baspasóz qyzmetkerleri az dabyl qaqqan joq. Nátıjesinde Shámshi Qaldaıaqov ánderiniń festıvali dúnıege keldi. Myń bolǵyr atpal azamat Amalbek Tshanovtyń arqasynda ol festıval tuńǵysh ret Shymkent shaha­rynda tusaýyn kesti. Shynyn aıtý kerek, alǵash respýblıkalyq, keıin kele halyq­aralyq mártebege ıe bolǵan bul ıgilikti is keıingi kezde aqaba sýdaı tartylýǵa aınalyp bara jatqan syńaı tanytady. Olaı deıtinimiz, ánqumar jurt arasynda alǵashqy kezdegideı quba-qup qulshynys, ámbege ortaq áser ádepkidegideı emes. Ras, “Shámshi” jýrnaly shyǵyp jatyr. Ras, jyl saıyn Almatyda eki ret, Astanada eki ret Shámshi ánderine arnalǵan dástúrli konsertter ótkizilip júr. Jýrnaldyń kór­kemdik sapasy men maz­munyna kósh júre túzeledi degen baǵa berýge bolar. Al jyl saıyn eń keminde úsh-tórt ret biri ekinshisin qaıtalaýdan aspaıtyn konsert ótkizýdiń aıa­ǵy nemen tyn­baqshy? Kúnderdiń kúninde “Shámshiden de zeriktik” dep júrmeımiz be? Jańa ánderin nege estimeımiz? Saýatty, bilimdi, mandolınony aıtpaǵanda, kúısan­dyqtyń qulaǵynda qulynshaqtaı oınaıtyn aǵamyz ár jańa shyqqan ánin notaǵa túsirip, múmkindiginshe muqııattap júretinin kim bilmeıdi? Olar, ózi aıtqan­daı, úsh júzden ári asyp jyǵylmaıtyn ba edi? Ras, bárin jaýhar demesek te, tiske basary men iske asary az emes ekeni ap-anyq. Shyn janashyrlyq jasaıdy ekenbiz, sol ánderdi birtindep nege jaryq dúnıege shyǵarmasqa? Ánsheıindegi elp etpe elgezek ánshileri­mizdiń osy oraıdaǵy eńbegi men izdenisi qaıda? Tipti, Shámshi aǵamyzdyń sý jańa ánderinen ar­naıy kesh, konsert­­terdi nege uıymdas­tyr­masqa? Kórermen men tyńdar­manda aı­yp joq. Barǵa mázir, azǵa shúkir­shi­lik qara­paıym halyqtyń qa­shanǵy qa­sıeti. Meıli, shyǵyp jatsyn, meıli buǵyp jatsyn, ár ánniń óz taǵ­dyr-ta­laıy bar. Áıtkenmen, sahnaǵa shyǵýyn san jyldar saǵyna, zaryǵa kútip jatqan án muńlyqtyń kózaıym súıinishin kóppen birge erterek kórgenge ne jetsin?! Ásirese, Shámshideı uly rýh ıesiniń yrzalyǵy úshin! Shámshini “Vals koroli” deýge ábden daǵdylanyp ketkenbiz. Maǵan odan góri “Án padıshasy” degen aıshýaq at kóbirek unaıdy. Sebebi, onda kóńil toǵaıtatyn tolyqqandy aıdarly álem, ásire laqaptan ada-kúde án ıesine laıyqty rýhanı laýazym bar. Baıqaǵan kisige Shámshi ánderiniń aýqym-aıasy, ólshem-mólsheri biryńǵaı valstiń aıasynda tusalyp qalatyndaı asa tar emes. Qudaıǵa shúkir, aıtýshysynan shendessiz sheberlikti talap etetin sheńbersiz, sheksiz dúrdana dúnıeleri az emes. Áli kúnge bizge tańsyq shyǵar­malaryn aıtpaǵanda, “Teriskeı”, “О́mir ózen”, “Otyrardaǵy toı”, “Dúngen qyzy”, t.b. shoqtyǵy bıik bir shoǵyr ánderin qaıda qoıasyz?! Adamzat balasynyń álimsaqtan bergi arman-arzýyndaı azat dúnıeni, botaqannyń kózindeı barynsha bekzat baǵy – bostan álemdi kóz aldyńyzǵa aına- qate­siz ákeletin “Syǵan serenadasy” she? Bizdiń ǵashyq ta mashyq párýana kóńilimiz osy ánge nege sonsha aıyryqsha yntyq, ińkár, yntyzar? Bul ándi kim aıtpady deısiz?! Bári de óz shama-sharqynsha árledi, áspet­tedi, áýeletti... Kezinde Shámshi aǵamyz: “Sy­ǵan serenadasyn” Záýre Esbergenova­dan asyp eshkim de aıta alǵan joq” dep aǵynan jarylǵan bolatyn. Odan beri biraz jyl araǵa at shaldyrdy. Jarylqaýshysyn kútip jambastap jatyp alǵan án qaıta dúnıege keldi. Altynbek, Maqpaldar dom­byra sazymen náshtep, naqyshtady. Shym­kenttik ánshi qyzymyz Qadısha Seıi­to­vanyń keń tynysty, áýezdi daýysymen edáýir bıikke sharyqtady. Aqyr sońynda ánshi-sazger Luqpan Joldasovtyń biregeı, tamasha árleýi nátıjesinde lırıkalyq maqam sazy máıin, jumsaq ánshimiz Toqtar Serikov atalmysh ándi óziniń qutty ornyna birjolata qondyrdy. Án jámı jurtshy­lyq­tyń júregine uıalady. О́z qupııasyn, óz syr-symbatyn alǵash ret betin ashqan arýdaıyn ámbege jarııa etti. Álemi tylsym, áseri gúlsim aıyryqsha án tóresi dep tanydyq. Mundaı ánder, aq jarylyp moı­yn­daýymyz kerek, aıynda, jylynda emes, myńnan bir mezette bir-aq týady! Jáne mundaı án tóresiniń ilkialdy ishki ıirim, úıirim, úılesimimen qosa, sóz joq, suńǵyla kóz suqtanatyndaı taǵdyry bolady! Qyzyǵasyń da, qyzǵanasyń! Qyzǵanasyń da qyzyǵasyń! Bul án, men sizderge aıtaıyn, qazaqy qaýym qaryndastyqtyń qaımana hareketinen, tozaqy turmys-tirshiliktiń aıadaı ǵana aıasynan áldeqashan shyǵyp ketken! Jigit Shámshiniń judyryqtaı júregine syımaı, alasura alqynyp, býlyǵa bulqynyp aspan aıasyna ushyp shyqqaly beri! Bálkim, juldyzy jamyraǵan, aıy aq sháli jamylǵan tún jarymynda, bálkim, shashaqty shapaǵy shartarapqa shashyraı tógilgen tań shaǵynda... Ony, taǵy da aıtaı­yq, qalaqtaı qazaq balasy Shámshi men jamaly jánnattaı syǵan qyzy ǵana biledi! “Shámshi shyntýaıtynda syǵandar taborynda bolǵan ba, bolmaǵan ba?” degen álde bireýlerdiń qıturqy, qysyr, qyrsyq suraǵy, “Shámshi syǵandar arasynda bol­­maǵan, bul oıdan shyǵarylǵan, qııaldan tý­ǵan” degen sııaqty beıshara, beıbaq túsinik­ter men usaq-túıek uǵymdar, shynyn aıt­sam, meni eleń etkizbeıdi. Áńgime ánniń tý­ǵa­nynda! Onyń basqanyki emes, Shámshiniki ekeninde! Shámshiniń ánin Shámshige qımaı­tyn aǵaıyndar aramyzdan tabylyp jatsa, oǵan da tańqalýǵa bolmas, amalyń qansha?.. ...Ogınskııdiń “Polonezin” alyńyz. Qandaı ǵajaıyp sazdy dúnıe! Sózi joq bolǵanymen, ózi bar! Bárimizge ortaq, bárimizge etene. Birtýar dúnıe, týasy, ult tańdamaıtyn bolsa kerek. Ol adamzat qaýymynyń ortaq ıgiligi. Atalmysh án, ózderińiz bilesizder, “Týǵan jermen qosh­tasý” dep atalady. Áskerı shendegi graf Klefas Ogınskııdiń týǵan jeri Polshany tastap shyǵar aldyndaǵy ókinishi men óksigi...Ogınskıı budan buryn da jıyrma shaqty polonezdi dúnıege keltirgen. Biraq... atyn shyǵarǵan, artynda qalǵan máńgilik mýzasy men murasy osy. Árıne, Ogınskıı men Shámshi jáne ol ekeýiniń qoǵamy men zamany ózara salystyrýǵa kelmeıdi. Ogınskıı ult-azattyq kúresiniń kósemi, Shámshi qazaq án óneriniń qaıtalanbas has ókili. Ekeýin tabystyryp otyrǵan altyn arqaý, jibek jeli án-áýen álemi. “Qazaq án óneriniń...” degen sózimizge qaıtara bir úńilseńiz, aıtpaǵymyzdy aldyn ala ańǵara qoıar edińiz. Biz, búgingi urpaq Shámshi rýhynyń aldynda áli kóp-kóp qaryzdarmyz. О́zimiz ǵana qyzyqtap, ózimiz ǵana ardaqtaý, keshirersiz, azdyq etedi. Ásirese, kesheden búginge kelip, kemeldikke aıaq basqan kezimizde. Shámshini, ári ket­kende, anaý Shtraýstardyń qataryna sózben qoıamyz da, ony ispen dáleldeı, dánekerleı almaımyz. Qazaqy uǵymǵa saısaq, Shám­shi­niń basqanyki emes, tek ózimizdiki bolǵany ózimiz úshin jetip artylatyn sııaqty. Qaıtersiń, tar aıa, tapshy túsinik. Buǵan etimizdiń úırengeni qa-sh-an... Eger ózeginde óksiginen góri órti basym halyq myna biz bolsaq, Abaıdy áldeqashan alty álemge, Shámshini tym bolmaǵanda TMD elderine áıgileı alar edik. Al meniń túı­si­gim men túsinigimdegi Shámshi ózine qonymdy kıimimen bolsyn, ózine jara­symdy júris-tu­rysymen bolsyn, ózine laıyqty taǵdyr-talaıymen bolsyn, eń aıaǵynda bir ǵana “Syǵan sere­nadasymen” bolsyn (ómir bolsa, ózge dú­nıesin de ózekten tebe qoımaspyz) Shtraýs­­tyń ǵana emes, anaý Shopen, Mo­sart, Bethovenderdiń qatarynda turýǵa áb­den laıyqty! Shámshi aǵadan “Syǵan sere­nadasyn” attaı qalap alǵanymnyń mánisi men túp tórkini, mine, osynda jatyr. Men ony eki jyldaı kókeıime saqtap, kóki­re­gimde hattap júrdim. Jýrnalıstıkaǵa jý­yq­taý janr essege de, tipti poezııanyń qara­ nary poemaǵa da qıǵym kelmedi. Nege deı­siz be, Shámshi aǵanyń aýrýhana tóse­gin­de jatsa da meniń kóńilimdi qımaı jan syryn qınala otyryp aıtqany úshin!.. Men suramaı, ol aıtpaı, ishinde ketse qaıter edim? Qudaıdyń bul da bolsa ıigeni de... Oılana, tolǵana júrip dramalyq shyǵarmaǵa toqtadym. Munyń aldynda “Aýyldan kelgen arý”, “Ámir Temir” atty sahnalyq dúnıeler Almaty men Shymkent teatrlarynda jú­­­rip jatqan. “Syǵan sere­nadasy” poetıkalyq drama úlgisinde ja­zyldy. Árıne, munyń aldynda syǵandar ómiri týraly jazylǵan shyǵarmalardy, ekrandyq dúnıelerdi izdep júrip oqýǵa, kórýge týra keldi. Sonyń ishinde, ásirese unaǵany Pýshkınniń “Syǵandar” poemasy. Sodan bolar, Pýshkınniń Alekosyn sol kúıinshe aldym. Onda jaǵymdy bolsa, munda jaǵymsyz keıipker. Shámshini Izol­daǵa birjola basybaıly bermes úshin Saǵynysh lınııasyn qosa tańdadym. О́ıt­keni, qansha degenmen bizdiń mentalıtetimiz basqashalaý ǵoı. Shyntýaıtynda, ol da ómirde bar adam, jasandy, jalǵan keıipker emes. Shákeńniń “Saǵynyshym meniń” áni qazaqtyń osy bir aıaýly qyzyna arnalǵan. Qazirgi kúnde bul pesa jeti, segiz teatrda birdeı júrip jatyr. Shámshi arýaǵynyń ázizdigin, Shámshi rýhynyń máńgi ólmes ómirsheńdigin osydan-aq paıymdaı berińiz! Izdeımin, tabamyn degen adamǵa kórin­beı jatqan kómbe, ashylmaı jatqan bulaq kózi az emes. Álimsaqtan ári, bolymsaqtan beri shartarapty sharlap ketken syǵan­dardyń ómir taǵdyry da osy taqylettes. Jyl qustary sekildi olar da jyly jaqqa, áldeqaıdaǵy áldebir Jumaqstan álemine áýesek. Qustar ushpaly, syǵandar kóshpeli. Mıfke, romantıkaǵa, qııal-ǵajaıyp ále­mine jany jaqyn serishatys adam, álde­qalaı kezige qalsa, syǵandardyń syńsyǵan skrıpkasyna, alpys eki tamyryńdy eritip, balqytyp áketetin án bıine, gıtara sazyna, qyzýqandy qyzdyń qylyqty qımyly men nazyna lezde arbalyp júre beretini aıdan anyq. Orys aqsúıekteriniń qaı-qaısysy da osy halden ada-kúde aryla almaǵan, kerisinshe, kerek bolsa, syǵan qyzynyń bir sáttik ystyq janary men bir keshtik ottaı qushaǵy úshin bar dúnıe múlkin, úı jaıyn, jar qosaǵyn tárk etýge deıin barǵan! Bálkim, bizdiń Shámshimiz de áýeıilikpen emes, áýesektikpen, erikkendikten emes, elitkendikten “Tastaqtaǵy” tabordan bir-aq shyqqan bolar ma!.. Ábden múmkin-aý. Ári-beriden soń, ol da, myna biz de keshegi kóshpeli jurttyń búgingi bir tutam jurnaǵy emespiz pe?! Kúndelikti mezi tirlikten meımana en jaılaýǵa, pesheneli pende­likten perishtelik dúnıesine ketkisi kelip turatyn qubaqan qulyn qudaıym ózi keshire kórgeı deımiz daǵy... “Syǵandardyń dýly, shýly dabyry Bessarabııany kezip júr...” (“Sy­ǵan­dar” poemasynan). Sol dabyr, sol tobyr, sol tabordyń sha­dy­man shaǵy Pýshkınniń de basyn shyr aınaldyryp, shabytyn sharpyp ótpese naǵylsyn!.. ...О́zekti qyzyl shoqtaı órtep júrgen bir ókinish bar. Ol Shámshi ómirine kesh, óte kesh úńilgendigim. Jazylǵan bir ǵana pesa kóńilge jubanysh, armanǵa aldanysh bola almaıdy. “Ulyq bolsań, kishik boldyń” qarapaıym ǵana bir úlgisindeı Shámshi Qaldaıaqov ǵumyry bireýge ańyz, bireýge án, bireýge aqıqat...Úsheýi de, báribir, uly tulǵanyń tolyqqandy taǵdyrynyń kesimdi pishimdi úlgisin somdaı almaq emes. Shámshiǵumyr kúrdeli de qarapaıym, áserli de qyzyqty... Biz áli onyń bárimiz bolyp bar bolǵany alǵyshartynda ǵana júrmiz. Shámshi berdi, biz aldyq. “Bergenniń berekesi, alǵannyń merekesi” dep júre berýge de bolady. Biraq... “Almaqtyń da salmaǵy bar” degen sóz balaǵa emes, aldymen sanaǵa qarap aıtylsa kerek... RS: keshe bir áriptesim “Shámshiniń qasynda bir emes, birneshe jyl júrdim, biraq “Shámshi syǵandar taboryna qonypty, syǵan qyzǵa ǵashyq bolypty” degen sózdi estigen emespin” d-e-p otyr. Durys aıtady, ishine kire almaǵan adamǵa, qyryq jyl birge júrse de, syrtyn bermese, kim ishin aqtara qoısyn... “Qubylaǵa jyǵylmaı...” Shámshi aǵa aqyn dostaryn, inilerin aıyryqsha jaqsy kórgen. Sabyrhan men Nursultandy keıde qýaqy qýnaq ázilimen, keıde ótkir de utqyr ájýasymen oılamaǵan jerden qaǵyp-silkip tastaıtyn bolǵan. Birde Tólegen sonadaıdan qýanyshyn ja­­­­­syra almaı: “Shámshi aǵa, súıinshi berińiz, kitabym shyqty, kitabym!” dep qasyna al­qyn-julqyn jetip kelipti. “Arman sapary” dep aıqaılap turǵan juqaltań kitapty qolyna alyp qomsyna qarap shyqqan Shákeń aqyn inisine: “Súıinshiń qasha qoımas, Aǵań sasa qoımas” dep ar­tyn­sha: “Kóbeıip tur búginde Aqyndardyń qatary. Bes-aq tıyn turatyn Ne degen arman sapary?” dep sýyryp salypty. Tó­legen ki­tap­ty qaıta qolyna alyp, syrtqy mu­qa­basyna kóz júgirtse, shynynda da, “Arman saparynyń” baǵasy bes-aq tıyn eken. *  *  * Nursultan men Sabyrhanǵa Shámshi: “Men án shyǵaryp, sender óleńin jazyp, ájeptáýir abyroıly bolyp júrsińder ǵoı, áıtpegende, men aqyn bolsam, sender óleń jazý túgili qolyma sý quıa almas edińder” dep ázildeıdi eken. Shynynda da, Shákeń­niń taban astynda taýyp aıtatyn tapqyr­lyǵymen qosa sýyryp salmalyǵy bylaıǵy jurtty tańqaldyryp, tamsandyratyn bolǵan. Ádettegi qaǵilez qaljyńyna basyp áýeli myna bir anekdotty (buralqysóz) aıtyp alyp, artynsha osyǵan qaraılas, oraılas óleńin saqal murtyn tańerteń kúzep, túzep turǵanda aıtqan eken. Buralqysózi: “Saqalymdy alǵan saıyn ózimdi on jasqa jasarǵandaı sezinemin” depti kúıeýi. Sonda janynan árli - berli ótip júrgen áıeli toqtaı qalyp: “sol sa­qaldy  erteńgisin emes, kúnde keshkisin alyp tursańshy?!” degen eken. Al endi óleńi mynaý: “Kúnara saıyn qyrynbaı, Murttyń sáni keler me? Kóringenge urynbaı, Qyrttyń sáni keler me? Qubylaǵa jyǵylmaı, Jurttyń sáni keler me?! *  *  * Aýylǵa at basyn burǵan bir sátinde Ar­ys­tan ári asyp, Syr anasyna barǵan Shá­keń onyń jaǵasyna atshaldyra muńaıyp turyp: “Esimnen shyqpas sirá da, Aınalaıyn, Syr ana. Mendegi ándi aıtsań da, Mendegi haldi surama. Isheıin desem tuzdaısyń, Túseıin desem muzdaısyń. Syńsı da syńsı jat elge Baratqan uzap qyzdaısyń...” degen eken. Birinshi shýmaqta sary japyraq saǵynyshty búrkengen mináıim muń bar. О́z aýjaıynan aıaýly anasyna alǵaýsyz syr aǵytqan balanyń syńaıyn baıqatady. Odan keıingi shýmaq óziniń emes, kerisinshe, Syr ananyń syrly, muńly syńaıynan habar bergendeı áser qaldyrady. Taza da tekti poezııanyń dálme-dál ózi. Olaı deıtinimiz, Shámshi aǵa án mátininiń kórkemdik hám maǵynalyq syr-sıpatyna erekshe mán bergen. Munyń bir mysaly, “Saǵynyshym meniń” ániniń mátinin eń keminde bes-alty ret jazdyrǵanyn Sabyrhan aǵanyń ózi aıtyp edi... Shámshi ánderin ne aıta, ne tyńdaı otyryp, óleń sózine mán berip baıqańyzshy, búgingideı kóz súrinetin olpy-solpy, ne qıqy-jıqy turǵan tustaryn taba alar ma ekensiz?! Joq, atymen joq! Bul da bolsa asa talǵamshyl, barynsha kirpııaz óner ıesiniń sóz ben sazdyń kıesine degen qurmeti men iltıpaty. Endi sol aǵamyzdyń alpysqa at arytyp kelgendegi aıtqanyna qarańyz: “Qyz edi baıaǵyda maqalymyz, Bul kúnde býryl tartty saqalymyz. Dúnıe-aı, ótken kúnniń belgisi joq, Qyz ketip, qatyn boldy qatarymyz...” Qısyny maıdan qyl sýyrǵandaı, uıqasy tastaı emes pe?! “Shá...she...” Jumysta otyrǵam. Shákeń Tarazdan habarlasty. О́z kóligimen ózi beri shyqpaq­shy eken. Kútip alýym kerek. Taraz ben Shymkent arasy jeńil kólikpen júrgende kóp bolsa úsh saǵat jer. Onyń ústine ushyrtyp aıdaıtyndaı aǵamyz asa ábjil júrginshi emes. Gazettiń shuǵyl materıalyn shuqshııa jazyp otyrǵanymda, qudaı uryp Shákeńniń keletin mezgilin bilmeı qalyp­pyn. Bir kezde kóshe jaqtan dabyr-dúbir shý shyqty. Tereze ashyq-tuǵyn. Shákeń esime sap ete qaldy. Qaǵaz, qalamdy tastaı berip, dalaǵa atyp shyqtym. Sóıtsem, úlken kósheniń dál ortasynda bir máshıne, ony qorshalaı eki úsh milısa tur. Kabınaǵa úńilsem...Shákeńniń ózi! Sasqa­nymnan “aǵa, ne boldy?” deppin. Shákeń sol otyrǵan kúıinde: “O...ony analardan sura, Q...Qaldaıaqovqa jete almaı qor boldym ǵoı, Shá...Shá...” – Áne, taǵy boqtady! Má, saǵan shesheńdi! dep eńgezerdeı milısa qolyndaǵy talondy taǵy bir eki márte tesip jiberdi, bul boqtaǵanda, biz nege aıanyp turamyz, kettik pýnktke! Qarasam, álginiń qolyndaǵy talonda saý jer joq, shurq tesik. “Aǵasy-aý, my­­na­lardyń qolyna talondy qurdan qur nege bere saldyńyz, qurtypty ǵoı? Áı, jigitter... Shákeńniń sharasy taýsylǵan bilem, maǵan qosyla ketip: – “Men...men Shámshi Qaldaıaqovpyn” deıin desem...mynalaryń...sonsoń talondy bere saldym qoldaryna... oqysyn dep. Oqýdyń ornyna shoqyp jatyr ǵoı... Aıtshy, mynalarǵa: men Shá...Shá...Sh... – Áne, taǵy boqtap jatyr! Shymkent­shilep! Túsine qoıdym. Shákeńniń eptep kidire, múdire sóıleıtin ádetin mynalar basqasha uǵynsa kerek. – Al endi, jigitter, ýaqtysynda kútip ala almaǵan men de, Shámshi aǵalaryńdy tanymaǵan myna sender de aıyptysyńdar. Qonaqty sonsha áýreleı me eken, ásirese, Shámshi Qaldaıaqovty?! – Oıbaı-aý, aty-jónin aıtpaı ma, boqtaı bergenshe. Sonsoń, shymkent­tik­terdiń biri ǵoı dep...Tanymaı qalǵanymyz ras... – Endeshe, “sh”-dan bastalǵan sharýany “sh”-men aıaqtaıyq. Aǵamyzdy ózi jaqsy kóretin “Shymkent” qonaqúıine aparyp jaıǵastyraıyq. Talonyn tesip tastaǵan­­daryń uıat bolǵan eken... – E, ony jónge keltirý qolymyzda ǵoı... – Endeshe, kettik qonaqúıge! Sháke, qalaı qaraısyz? Sh...Shámshini jaıǵastyrsańdar boldy, Q...Qaldaıaqov qaıda qashar deısiń, q...qaraqtarym... Israıl SAPARBAI.