Ájeler-aı!..

– Osy nege ǵulama, uly oı­shyl­dardyń arasynda názik jan­dy­lar joq? – dedi birde qurbym. Sol sát bul sóz keıbir adam­nyń kóńil túkpirinde de jatýy ábden múmkin ǵoı degen oı keldi. Biraq, barlyǵymyz baǵalamaı qoı­maıtyn bir shyndyq bar. Ol – analardyń barlyq tárbıeniń, bar­lyq qundylyqtyń bastaýyn­da tu­ratyndyǵy. Árıne, ejelden qazaq halqynyń názik jan­dylary taqqa otyryp, el bas­qar­maǵan, erden bu­ryn sóz bas­tamaǵan. Alaıda, analar róliniń qandaılyq deń­geıde bolǵanyna tarıh kýá. Qazaq qoǵamynda áýletti týra joldan taıdyrmaı, durys tez­ge salýda, jetkinshikterdi jas­­taı­y­nan adamı kelbet aýanynan alys­tatpaı tárbıeleý úrdisinde aq jaý­lyqty «ájeler mektebiniń» alar orny qashan da bir tóbe bol­ǵan ǵoı. Sebebi, ájeler ónegesi – ur­paq­tan ur­paqqa ulasyp, ǵasyr­dan ǵasyrǵa jalǵasatyn tárbıe­niń taý­sylmas qaınar kózi. Bul – ulttyq bol­my­symyzǵa tán qa­sıet ári qundylyq. «El bolam deseń, besigińdi tú­ze», – deıdi Muhtar Áýezov. Al bul sózdiń óz máninde júzege asýy­nyń túp negizin ájeler ónegesinen alyp qaraýymyz da zańdy sekildi. Bul ulaǵatty sóz kez-kelgen adam­dy, eń aldymen óz eliniń salt-dástúrine degen janashyrlyqqa, ulttyń uly mu­ratyna degen adal­dyqqa, Otanǵa degen shynaıy ta­zalyqqa úıre­teri hám ımanı nur­ǵa jeteleri haq. Osydan-aq, áje­ler mektebi – bul uǵymdy boıǵa tereńnen sińiretin birden bir jol desek, esh qatelespespiz. Besik basyndaǵy ájeler ál­dıi­nen bastalǵan tárbıe sol ur­paq bo­lashaǵynyń bulyńǵyrsyz bolýy­na da altyn arqaý bolmaı qoımaǵan. Besikten tamyr tartqan tár­bıe kele-kele áje men nemere ara­syndaǵy kózge kórinbeıtin názik bir baılanysqa, ekeýi jazbaı tú­sinetin ortaq psıholo­gııa­nyń qa­lyp­tasýyna alyp kelgen. Obal, sa­ýap, ynsap, paryz, amanat, bo­rysh, qanaǵat sekildi uǵ­ymdar ma­ńy­zynyń aıqyndalyp, bala sana­syna tereńnen sińýine de áje yq­palynyń aıryqsha bol­ǵany da aıdan anyq. Iаǵnı, árbir otbasyn­da­ǵy áje tulǵasy – uly ónege bulaǵy. Qazaq qoǵamynyń sút betindegi qaımaǵyndaı bolǵan azamat­tary­nyń, tarıh paraǵyna esimi ósh­pes­teı etip qashalǵan tulǵa­lar­dyń qa­lyptasýynda da áje­lerdiń sińirgen eńbegi zor bolǵan ǵoı. Muhtardyń ájesi Dinásil­diń urpaǵyna bergen tálim-tár­bıesi men rýhanı murasy taý­syl­mas qazyna emes pe edi? Al qazaq halqynyń mań­da­ıy­na bitken asyl uldarynyń biri Sho­qan Ýálıhanovtyń aza­mat­tyq bol­mysynyń óz tustas­tarynyń ara­synan daralanyp shyǵýyna, ishki kúsh-qýaty men asqaq rýhynyń erte jetilýine, kókirek kóziniń ashyq bolýyna onyń ájesi – Aıǵanym­nyń bergen tárbıesi aıryqsha áser etken ǵoı. Aıǵanym ájeniń óne­gesin monshaqtaı etip tizip beretin nebir mysaldar jeterlik. M. Áýezovtyń Abaı jolynda sýretteletin: « – E-e... Buldyr-buldyr kún ótken. Burynǵydan kim ótken?», – dep bastalatyn Abaı ájesi – Zereniń ulaǵatty áń­gimeleriniń bir ózi nege turady?! Sol «Abaı jolynyń» «Qaıt­qanda» deıtin taraýynda: «Abaı bıyl ǵana anyq baǵalady. Bu­nyń ájesi bir túrli sheber áńgi­meshi eken. Qyzyq sóıleıdi. Áń­gime­si­niń barlyq jerin dámdi ǵyp, qy­zyqtyryp aıtady. ...Ájesi áýelde kóp-kóp ertekter aıtqan. «Edil-Jaıyq», «Jupar qo­ryǵy», «Qula mergen» – bári de aı­tyldy. Onyń áńgimelerin túste de, keshke de, tipti kósh boıy da Abaı aıtqyza beretin boldy. Bertin kele, táýir bolyp alǵan soń, ájesinen taǵy bir áńgimeler tapty. Ol osy el ish­in­de Zereniń jasynan bergi kór­­geni, estigeni jaıyndaǵy áńgi­me­ler. El men eldiń shabysy, ta­lasy jaıynda birtalaı kúnder aıtty. Osydan jıyrma-otyz jyl buryn Naı­man­nyń osy elge, osy aýylǵa shap­qanyn, sonda Bostanbek degen óziniń asyran­dy balasy ólgenin jáne Naıman qolynan osy aýylǵa tutqynǵa túsip, jyl jarymdaı kisende jatqan Qojam­berdi degen aqyn jaıyn aıtady. Sonyń kóp óle­ńin shubyrtady. Bas­qa da «Qa­ra­shor shapqan» sı­ıaqty shabysty, jortýyldy aıta­dy. Taǵy bir kún­der Mamyr, Eń­lik­teı qyz­dar­dyń qaıǵylaryn da aıtyp berdi. Abaı qajymaı, ja­lyq­paı ylǵı ǵana yntyǵa tyńdaıtyn. Zere el shabysyn áńgime etken­de, sol isterdiń bárin el ba­syna álek salǵan, ulardaı shý­lat­qan kesel kúndeı aıtatyn. Kish­kentaı kúninen ertek-áńgi­meni kóp súıe­tin bala osy jazda, tipti kóp esitip, kóp bilip al­ǵan sııaqty», – dep keletin joldar bar ǵoı. Bul bala Abaıdyń dana Abaıǵa aı­nalýyna áser etken detaldardyń biregeıi desek te bolady.. Osy detaldyń ózi-aq, «Áje» tulǵa­sy­nyń qoǵam­da­ǵy rólin aıshyqtap, jerine jetkize beınelep tur. Tek qazaqtyń ǵana emes, bas­qa da halyqtardyń tarıhta aty qal­ǵan tulǵalary boıyndaǵy bar qun­dy­lyqtyń ana-ájele­ri­niń aq súti­nen daryǵandyǵy já­ne ony so­lar­dyń ózi moıyndap ketkeni – shyndyq. Ájeler ónegesi men olardyń tálim-tárbıe uryǵyn sebýshi, ult­tyq salt-dástúrdi keıingi ur­paqqa amanattaýshy retindegi esh­kim qaı­talaı qoımaıtyn, almastyra al­maı­tyn beınesi XVI-XVIII ǵasyr­larda-aq, aıqyndalyp qoıǵan emes pe edi?! Dana ájelerdiń qoǵamdaǵy orny – XX ǵasyrdaǵy qazaq pro­zasynda anyq kórinis tabýyna da eleýli áser etken. Bul mysal­dar­dyń barlyǵy – aq jaýlyqty jan­dardyń ulaǵatyn aına-qatesiz kór­setedi. De­mek, ur­paǵyn jaza basýdan saq­tan­dyryp, qaıta ónege­si­men órisin keńeıtken ájeler bol­ǵan. Bola da beredi. Desek te, dúnıe ǵalamdasý ke­ńis­tigine qaraı oıysyp, jan-dú­nıe­miz batystan jetken «syrt­qy kúshter­men» jadylanyp bara jat­qan myna zamanda biz osy bir rýhanı qun­dy­lyqtan ajyrap, ıaǵnı, ájeler salǵan izgi joldan ja­ńyl­masaq eken deımiz. Bul eń áýeli, búgingi jas bala, er­teńgi el tutqasyn ustar azamat boı­yndaǵy eń izgi qundylyq­tar­dy dóp basyp taýyp, ony nur­lan­dyra túsýdiń ádemi bir úlgisi. Láıla EDILQYZY.