Dúnıege Aıaz bıdiń kózimen qaraıyq

Adam balasy jaratylǵaly beri soǵystan kóz ashpaı keledi desek, kúnáhar bola qoımaspyz. Kúná­har – sol soǵysqa túrtki bol­ǵandar. Al qasirettiń aldyn alý – parasattylardyń, beıbitshilikti asqaqtata biletin tulǵalardyń enshisine tıedi desek qatelespespiz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt aıasyndaǵy «Álem. HHI ǵasyr» manıfesinde aıtylǵanyndaı, «Jer órkenıeti, ǵalymdardyń esebi boıynsha, 15 myńnan astam soǵysty, ıaǵnı ár jyl saıyn 3 soǵysty basynan ótkergen. Olarda júzdegen mıllıon adam qaza taýyp, jer betinen qalalar men elder joǵalǵan, mádenıetter men órkenıetter joıylǵan». Osylaısha, beıbit kezeńnen góri adamzattyń soǵys jaǵdaıyna alańdaýly kezi kóp. Qazaqtyń Aıaz bıi álemge óne­­ge bolarlyq tulǵa ǵoı, shek­peni­­ne qarap táýbesine túsip, halqynyń yntymaǵy men bere­kesine bas qatyratyn. Al Baty­syń­­da shekpen túgili ótken kezeń­niń qasiretti eskertkishteri de keıbireýlerge oı sala ber­meıtin sııaqty. Áıtpese, Berlınniń qaq ortasyndaǵy Kaızer Vılgelm shirkeýi (bıiktigi 113 metr bolatyn) soǵystyń azaly áýeniniń aıqyn kó­rinisi emes pe?! 1943 jyly 23 qarashadaǵy túngi bombalaý kezinde shirkeý túgeldeı qırap, eń bas­ty jáne búıirdegi bir munarasy ǵana zaqymdanbaǵan. Keıin shirkeý birtindep búline bastaǵan. Sosyn onyń ushar bóligin alyp tastap, qal­ǵan bóligi bekitilip, shegendeldi. Báribir qıraǵan shirkeýden soǵys­tyń ta­by sonadaıdan kózge uryp tur. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalysymen AQSh óziniń aıbaryn tanytý maqsatynda 1945 jyldyń 6 tamyzynda Hırosımaǵa atom bombasyn tastaǵan sáti adamzat tarıhyndaǵy qasiretti kúnge aınaldy. Sol qasirettiń nyshanyndaı Hırosımada «Atom bombasynyń úıi», «Atom kúmbezi» atty ǵımarat (soǵysqa deıin Hırosımanyń Saý­da-ónerkásip palatasynyń kórme ortalyǵy) áli tur. Áý basynda «Atom kúmbezine» qatysty qala turǵyndarynyń kópshiligi bombalaýdyń jan shoshytarlyq sátin eske túsiretin bolǵandyqtan, ony múldem súrip tastaý jóninde uıǵarym jasaǵan edi. Alaıda, eń aqyrynda qalalyq jıyn «Atom kúmbezin» birjola qaldyrýǵa sheshim qabyldady. Kúmbez ári qaraı qıraýdan saqtaý úshin beki­tilip, atom jarylysyna baılanysty eń tanymal eksponatqa aınaldy. 1996 jyly qytaılyq jáne amerıkalyq bıliktiń qarsylyǵyna qaramastan, kúmbez IýNESKO-nyń búkilálemdik muralar tizimine engizildi. «Atom kúmbezi» – adamzat zulymdyǵynyń taǵy bir qaraly qoltańbasy?! Osydan shırek ǵasyr buryn «dúnıeden ótken» KSRO da kú­ná­­har­lyqtan kende emes. Aý­ǵans­­tan jerinde qandy qoltań­basyn qaldyrdy. 1979 jyly 27 jeltoqsanda KSRO MHK men Keńes armııasynyń arnaıy qurylymdary Aýǵanstan basshysynyń rezıdensııasyna – Kabýldaǵy Ámın saraıyna tutqıyldan shabýyl jasap, sonyń saldarynan záýlim saraıdyń byt-shyty shyǵyp, qa­byrǵalar shurq-shurq tesilip, on jylǵa sozylatyn soǵystyń alǵashqy soqqysyn sol qabyldady. Sheksiz bılik, óktemdikke um­tylý­dyń aqyry qaıyrly bolmaıtyny álimsaqtan málim. Áıtse de, adamnyń keýdemsoqtyqqa urynǵan peıil-nıeti ózgermek emes, tutas álem aıtqanyna kónip, aıdaýyna júrse dep turady. Degenine jetý úshin soıyl-shoqpar men jebeden bastalǵan qarýdyń aıaǵy ıadrolyq qarýǵa ulasty bú­ginde. Soǵys ataýlynyń túbi qasi­ret ekendigin bile tursa da, menmensigen memleketter raıynan qaıtyp, mámilege keler túri joq. «HHI ǵasyrda adamzatqa ózin-ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna qaraı sheshimdi qadam jasaý qajet. Bizde mundaı basqa múmkindik bolmaıdy. Bulaı jasalmaǵan jaǵdaıda planeta radıoaktıvti materıaldardyń orasan zor tirshiliksiz úıindisine aınalady», dep Elbasynyń saqtandyrýy  da sondyqtan. Álemdegi jetekshi derjava­lar­dyń jelikpeligi, bir-birine qyrǵı-qabaq qatynasy qaýip-qaterdiń aýylyn jaqyndatyp tur. Al bizge de jahan jurtshylyǵynyń amandyǵy, yntymaǵy kerek. Mem­leket basshysynyń manıfesinen osyndaı oı túıdik. Tórtkil dúnıede tynyshtyq bolsa, Qazaq elinde de beıbitshilik bolady. «Meniń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesim HHI ǵasyrda ómir sú­rip, jumys isteý kerek bolatyn ós­keleń urpaqtyń taǵdyryna shy­naıy alańdaýshylyqtan týyndap otyr», degen edi Qazaqstan Pre­zıdenti. Endeshe, eldiń erteńgi urpaǵy alańsyz ómir súrýi úshin búgingi saıasatkerler keshegi tarıhta qalǵan qasiretti eskertkishterge Aıaz bıdiń kózimen qaraýy kerek-aq. Ǵabıt ISKENDERULY, Aıdarbek ǴAZIZULY (sýret), «Egemen Qazaqstan»