«Ustaz uly qyzmet emes, ulyq qyzmet», dep Baýkeń, Baýyrjan Momyshuly qansha dáriptese de, shendilder men shekpendiler bizge pysqyryp ta qaramaıdy, kózge ilmeıdi», dep renish bildirgeni bar bir muǵalim aǵamyzdyń. Kózge qorashtaý kórinetin osy kisiniń sózi mirdiń oǵyndaı. Sóıletseń tildiń maıyn aǵyzyp, ózińdi baýrap alady, aýzyńdy ashyp qalasyń. Kópshilik bas qosqan jerde kezinde el aǵasy atanyp, búginde qaltalylar sanatyndaǵyny qolpashtap, dastarqannyń tórine ozdyryp jatsa, álgi bir kisi sııaqtylardyń tómennen tabylatyny da ras.
Qazaqy ádet-ǵuryp, salt-dástúrdi búginde kópshilik jurt ustana bermeıdi. Aǵaıyn-týma, dos-jaran, qudandaly kisiler, naǵashy-jıender arasynda qarym-qatynas sýyp barady. Qazirde týma-týys, dám-tuzyńdy bólisip júrgen joldas-joralardyń qýanyshyńa ortaqtasyp, qutty bolsyn aıtyp kelip-ketip jatqany shamaly. Telefon shalýǵa jaramaıtyndary da bar, shaqyrsań ǵana kelip, emeýrin bildiredi. Kóship kelip jatqan aǵaıyn-týys, quda-jegjatqa bosaǵa kórsetip, «erýlik» berý sııaqty ata salty umytylyp barady. Ras, qyzmet basynda bolsań, aǵa-inileriń, balalaryń laýazymdy qyzmette júrse, tanysyp-biliseıik, dep jik-japar bolyp jatatyndar tabylady, ondaılardyń kózdeıtinderi baqaı esep.
Muny aıtasyz, baýyrlas, jaqyn adamdardyń arasynda da qarym-qatynas máz emes. Kempiri kópten naýqas Dármenbaı degen aǵamyz baldyzy men bajasyna apalarynyń kóńilin surap, jaǵdaıyn bilýge jaramaǵanyna renjip: «Bularǵa ne deýge bolady, jaraıdy, bajany qoıaıyn, sińlisine ne bolǵan, kárip bolyp jatqan apasynyń jaǵdaıyn bilýge jaramaǵany ma?» – degeni bar. Mine, bizdiń qazaqshylyq sıqymyzdyń túri osy, úlkender jaǵy osyndaı bolyp jatsa, keıingige ne aıtpaq kerek.
Búginde úlkeni kishisin baýyryna tartyp, kishileri úlkenderin mártebelep, aǵalap jatqandar da sırep barady. Týys izdep barý, aýnap-qýnap qonaqta jatý umyt bola bastady. Aǵaıyn-týmadan jyraqta ósken qala balasy «baýyr», «týys», «elim», «jerim» degen uǵymnyń mán-maǵynasyna zeıin qoıyp jatqan joq. Eldegi ata-ájeler ondaılar úshin qaımana qazaqtyń biri sııaqty bolýy da múmkin. «Aralaspaı tek jatsań, alystaısyń jegjattan», degen ataly sózdi este ustaǵan abzal sııaqty. Aınala tolǵan kóp adam, japadan-jalǵyz men qalam degendeı, búginde ekiniń biri júrekjardy syr aıtyp, jan dúnıesin túsiner, oı-pikir bóliser, dos-jar kóńilge zárý.
Búginshe aıtsaq, bıznesi bar, aýqatty azamattar týma-týystaryna qaraılasyp, qol ushyn berip jatsa bir ǵanıbet emes pe! Er jigit – etek-jeńi keń jigitter qatary búginde sırep, usaqtalyp bara jatqan sııaqty. Ana jyly basyna is túsken bir azamat aıaq astynan qarajat qajet bolǵanda, syılasyp, aǵaly-inili bolyp aralasyp júrgen aǵasynan qaryzǵa aqsha surapty, alamyn dep barǵan ǵoı, anaý bolsa anany-mynany syltaýratyp meselin qaıyrypty. Aqshasy bola tura bermedi-aý, dep kóp ýaqyt ókpelep júrdi aǵasyna. Qaıtarmaı ketedi dep qoryqty ma eken, álde?..
Buryn balań seni asyraıtyn, qazir sen balańdy balasymen qosa asyraısyń. Muny ómirde kórip te, estip te júrmiz. Olardyń ata-anasynyń az ǵana zeınetaqysyna, birdi-ekili malyna aýyz ashyp otyrǵandary. Pátshaǵarlar ishýdi unatady, mańdaı terimen eńbek etýge moıyn jar bermeıdi, kezdeısoq tabysty talǵajaý etip júrgenderi. Mundaılar neken-saıaq bolsa bir sári ǵoı, kóbi tepse temir úzetin jigitter. Munymen qalaı el, qalaı jurt bolamyz.
Tórt qabyrǵaǵa qamalyp otyrǵan kempir-shaldyń da kúıi aıanyshty. Bular ash-jalańash emes, qudaıǵa shúkir, zeınetaqylary ózderine jetip jatyr. Aıanyshty deıtinimiz, nemerelerin súıe almaı otyr. Solardy aımalap, qushýǵa zar. Bir qalada tursa da, kelin-bala sırek qatynasady, syltaýlary – baıaǵy jumysbastylyq. Al balasy bolsa, ata-enesin aınalshyqtap, solardyń degenimen júredi. Mundaılarǵa atar tańyń araıly, batar kúniń mereıli bolsyn dep aıtýǵa aýzyń da barmaıdy. Taǵdyr tálkegine túsken jandar muny kelemej dep qabyldaýy múmkin ǵoı.
Búginde sálem de satýly degen qaljyń bar. Qaljyń emes, shyny sol. Úlkendi-kishili laýazymdy qyzmet atqarǵandar kim-kóringenge sálem bere bermeıdi. Sálem berýden kishireıip qalatyndaı kóredi ózderin. О́ziń jalpyldap qońyraý shalyp, amandyq surap, merekemen quttyqtamasań, seni nazaryna almaıdy – shyndyq osy. Ara-tura eki-úsh shaldyń basy qosylyp, Esildiń jaǵalaýynda saıran quratynymyz bar, otyryp ótken-ketkendi eske alamyz. Birde buryn laýazymdy qyzmet atqarǵan, bizden jasy ájeptáýir kishi azamat qasymyzdan ótip bara jatty. Anadaıdan árıne, bizdi ańǵarǵan da shyǵar. Biraq janymyzdan óter tusta basyn tuqyrtyp, tómen salyp, óte berdi. Álgi jigitti toqtatyp: «Munyń qalaı baýyrym, myna úlken aǵalaryńdy elemeı, túk kórmegendeı ótýiń qalaı? Biz seni syrttaı bilemiz, táýir azamat dep júrsek, sálem berýge de jaramaıtyn bolyp shyqtyń ǵoı», dep nazymdy bildirdim. «Bir oı ústinde kele jatyr edim, ańǵarmadym, keshirińizder, aıyp menen», dep kinásin moıyndady. Buǵan da rahmet.
Qazir toı-domalaq kóp, barasyń, biraq óz ornyńa otyra almaısyń. Burynyraq barǵandar menen úlkender bolar-aý dep keıinirek otyrýdy bilmeıdi. Bastyq nemese baı bolsa odan beter shikireıedi. Úlken kisi kelip jatsa, qymsynbaıdy ǵoı bátshaǵar, bezerip otyrǵany. Búginde toı-domalaqta dastarqan basyna otyrýdyń ózindik dástúri qalyptasqan. Ústelińe tizim boıynsha otyrasyń, solaı desek te, osy ústeldiń de óz tóri bar ǵoı. Qazaqy jón boıynsha úlkender joǵary otyrýy kerek.
Birde qadirli qudamyzdyń dúnıeden ótkenine 10 jyl tolýyna oraı balalary as berdi. Tórgi ústelde otyrmyz, jan-jaǵyma kóz tastap qoıamyn. Kenet tómengi jaqtaǵy ústel basyndaǵy úlken kisige kózim tústi. Qasymdaǵy ózin el aǵasy dep biletin qarııadan «Ana aqsaqal osy aýyldyń adamy ma, tómen qaldy-aý», dep surap edim, álgi kórshim «E, osy aýyldyń shaly ǵoı», dep qomsyna sóıledi.
Iá, toı degennen shyǵady, toı toılaý jaqsy ǵoı, eger ony qaltań kóterse. Attylyǵa eremin dep, jaıaýdyń tańy atty deıtin be edi? Keıbireýler namysyna basyp, toıyn dúrildetip ótkizýge baryn salady. Men bálensheden kemmin be dep qaryzdanyp-qaýǵalanyp toı ótkizip jatatyndar da bar. Sońǵy kezde toı degen shashylý emes, qýanyshyńdy bólisý dep júr. Solaıy solaı-aý, alaıda, árkim shama-sharqyna qarap qımyldasa jón ǵoı. Qazaq keıde kim-kóringendi, kóldeneń kók attyny shaqyryp jatady. Aǵaıyn-týma, eń jaqyn baýyrlardy, dos-jarandy shaqyryp qýanyshyńdy bóliskenge ne jetsin. Toıǵa baryp keldik deseń, qansha adam boldy dep surap jatqany.
Kóp jyl Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasy Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Nurtas aǵamyz Ońdasynovtyń áıeli orys bolǵan ǵoı. О́mir boıy syılasyp ótken eken. Sol kisi balalary Eskendir men Gennadııdi «joǵalttym», depti. «Olar qazaqy rýhtan ulttyq túsinik-túısikten, tálim-tárbıeden, salt-dástúrden maqurym qaldy. Osy úshin halqymnan keshirim suraımyn», dep jazypty «Jalyn» jýrnalynyń 2008 jylǵy qyrkúıek, qazan aılaryndaǵy sanynda. Bala tárbıeleýde kemshilik jibergeni úshin halqynan keshirim suraǵan jalǵyz Ońdasynov shyǵar. Al ondaılar elimizde jetip-artylady emes pe.
Búginde bılik basynda júrgen azamattardyń kóbi qaraqan basynyń qamynan ári asa almaı júr. Ondaılar aqshanyń qulyna aınalyp bara jatqanǵa uqsaıdy. Eń jamany, baılyq úshin bárin umytyp, qandaı qylmysqa bolsa da barýǵa ázir. Birazy qylmysqa urynyp, temir tordyń arǵy jaǵynda júr. Baılyq jaqsy ǵoı, bar bolǵanǵa ne jetsin. Tek oǵan adal eńbek, mańdaı terdi tógip jetse degimiz keledi. О́kinishke qaraı, kóbi oǵan jan qınamaı jetkisi keledi. Osylaı kete berse jaǵdaı ne bolady? Bárinen de, «Balyq basynan shirıdi» degendeı, el senip otyrǵan azamattardyń qylmysqa boı urýy ókinishti-aq.
Elimizdiń jarqyn bolashaǵy yntymaqty eńbekte, aýyzbirlikte ekeni belgili. Talanttysy basshy, talaptysy qosshy bolyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, uıysyp eńbek etsek qut-bereke daryǵan qýatty da, irgeli el bolarymyz haq. Yntymaǵy jarasqan eldiń yrysy da mol bolmaq.
Qanapııa MYRZAQOJA,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
ASTANA