....Jýalyǵa kelgende jyl qustary qanatyn qomdaǵanymen ósken, óngen jerin qımaı, tómendep ushyp, aımalap, Shaqpaq asýy arqyly qysqy mekenine jol tartady. Bul kórinis jer betinde tirshilik paıda bolǵan kezden beri jalǵasyp keledi. Sondyqtan da juldyzy da, jeri de bıik Jýalyny ornıtologtar Qus joly dep te ataıdy.
Jýaly-Myńbulaq aty orta ǵasyr tarıhynda, saıahatshylar men jıhangerlerdiń jazbalarynda jıi aıtylady. Uly Jibek jolynyń altyn arqaýynda jatqan Jýaly jeri talaı tarıhshylar men saıahatshylardy da qyzyqtyrǵan. Máselen, 846-847 jyldary Jýalyda bolǵan arab saıahatshysy Ýbeıdallah ıbn Hordabek kúndeliginde óńir týraly bylaı jazypty: «Ispıdjabtan (Saıram) Býdýhketke keldik, odan Tamtadjǵa (Túlkibas), odan Abardjadjǵa (Munarly tóbe) 4 farsah jol júrip Jývıket arqyly Tarazǵa jettik» dese, 1246 jyly Shyńǵys hannyń shapqynshylyǵynan keıin Uly Jibek jolynyń súrleýimen júrgen rımdik Plano Karpını degen saıahatshy mynandaı jazba qaldyrǵan: «Bul jerde biz qıraǵan, talan-tarajǵa túsken kóp qaqpaly saraılary bar sansyz qalalar men qańyraǵan bos kóptegen eldi mekenderdi taptyq». Osy derekterden-aq osy óńirdiń mádenıeti men ekonomıkasynyń shamshyraǵy bolǵan bekinister men qala-qorǵandar kóp oryn tepkenin, halqyn Shyńǵys han aıaýsyz qyrǵanyn ańǵarýǵa bolady. Tek Jýaly jerinde Jýakent, Barkýbas, Abardjadj, Aqsaraı, Shaqpaqata, Baqaata, taǵy basqa qamaldar men bekinister, qalalar men qorǵandar bolǵan. Tabıǵaty ǵajap óńirde qala salmaý, handar jaz jaılaý etpeý múmkin emes.
Alataý men Qarataýdyń Qulan, Boraldaı, Bókeı, Aqshoqy, Arqarly, Qoshqarata, Aqsý-Jabaǵyly, Berikqara silemderi qorshaǵan kók maısaly ańǵar men shalqyp jatqan Bılikól kimniń bolsa da kóziniń qurtyna aınalǵan. Jýaly jeri shapqynshylyq kezinde jaýdan qorǵanar berik qalqan bolǵan. Jerine qaraı ony qorǵaıtyn dańqty uldary da shashaqty naızany qolǵa alyp, qoramsaqqa qol salyp, týǵan jerin, elin qorǵaǵan. Osy óńirdi Qoıkeldi, Aqsha, Qulan, Rysbek, Tileýke, Qojyq, Quttyq, Onbaı, Berdiqoja, Baıdáýlet, Esirkep, Toǵanas, Barmaq, Sadybaı, Shoqan, taǵy da basqa batyrlar men dýaly aýyz babalar meken etken, tabandary tıgen. Kúni keshe ǵana Baızaq, Batyrbek datqalar, olardyń urpaqtary – Aqmolda men Maqulbek qazaq halqynyń birligi úshin shaıqasqan, kúresken. Qolbasshy Baýyrjan Momyshulynyń inileri, generaldar – Táttibaı Dúısebaev, Esen Demesinov, Tilepaldy Ibraev, Baqytjan Ertaev, Seıitjan Qoıbaqov, Dıqanbek Satylǵanov, Vladımır Tegýbenko, Dımıtrıı Kaveshnıkov, Aleksandr Trombachev syndy azamattar Jýalydan ushqan suńqarlar. Aıta berse taǵylym bolar tarıh, úlgi bolar el azamaty kóp.
Búgingi kúni batyrlar urpaǵy – qazaqtyń tólqujatyna aınalǵan atalary – Turar Rysqulovtyń, Baýyrjan Momyshulynyń, Sherhan Murtazanyń máńgilik ósıetterin uran etip, táýelsiz Qazaqstannyń kók baıraǵy bıik jelbireýi úshin eńbek etip, urpaq tárbıeleýde. Kúıik pen Shaqpaq asýlarynyń arasynda, Teris ózeniniń Shaqpaq, Aqsaı, Kóksaı, Baqaty, Boraldaı salasy men batysqa qaraı aǵatyn Qoshqarata ózenderiniń jaǵasynda, taýlardyń baýraıynda egin salyp, mal ósirýde. О́zin jýalylyqpyn dep esepteıtin Shyńǵys Aıtmatov 1969 jyly «Pravda» gazetinde týǵan jeri týraly bylaı tolǵady: «Ańyzǵa aınalǵan Aq bıdaı ólkesi – Jýaly óńiri meniń sanamda máńgilik qalyp qoıdy. О́mirdiń shartarapqa súıregen joly meni Jýalydan birte-birte alystata berdi. Odan alystaǵan saıyn, Aq bıdaı ólkesine degen saǵynyshym kúsheıdi. Oraq naýqanyn saǵynǵan kezde esime sol ólke túsedi. Alys jerler men teńizderdi basyp ótip, bóten elderge sapar shekkende de búkil Ortalyq Azııaǵa áıgili qazaq áni «Aq bıdaı» áýeni erekshe elitip, qýantady. Sol án osy Aq bıdaı ólkesi – Jýalyda týǵan ǵoı dep oılaımyn...». Qalaı aıtsaq ta, jazsaq ta Jýaly aq bıdaıymen de, batyrlarymen de, myń bulaǵymen, sulý tabıǵatymen de, tarıhymen de qazaq eline erteden-aq belgili bolǵan.
Jýalynyń soltústik shyǵys jaǵynda Bılikól bastaǵan kishigirim birneshe kól bar. Eki Aqkólińizge jalǵasqan Jartas, Kúıgen, Ashykól, Taskólińiz ben Qyzylkólińiz osy Bılikólden bastaý alyp jatqandaı kórinedi. Sebebi, úlkeni de, sýynyń tushysy da osy kól.
Alataý men Qarataýdyń myń bulaǵynan nár alyp jatqan Bılikól sýynyń emdik qasıeti týraly erteden-aq aıtatyndar kóp bolǵan. Teńiz deńgeıinen 500 metrdeı bıiktegi kóldiń aınalasy sýy shıpaly bastaýlarǵa toly. Býyryl men Berikqara baýraılarynan atqylap jatqan bulaq sýy shynynda da erekshe ekenin saraptama jasaýshylar jıi aıtady. Bılikóldiń aınalasyndaǵy bastaýlardan shıpaly sý óndirgender de az bolǵan joq. Áýlıebastaý dep atalatyn ortaǵasyrlyq qala ornynyń janyndaǵy qaınar sýy respýblıkaǵa belgili. Al kóldiń jaǵasyndaǵy Qarabastaý aýylynyń nári bolyp otyrǵan bastaý sýyn kópshilik biledi. Munda qysy-jazy sýyn iship, shomylatyndar bir úzilmeıdi. Bir aýylǵa nár berip otyrǵan sýdyń shıpalyq emi týraly saraptaý ortalyqtarynan qorytyndy alǵan kásipker jigitter shıpaly sý óndirmek bolǵanyn da aýyl turǵyndary jaqsy biledi. Tastaı sýyq, tańdaı tamsandyratyn shıpaly sý bir aýyldyń nárine aınalǵan. Osy aýylda sary aýrýǵa ushyrýashylar ilýde bireý bolatyndyǵy – olar tutynatyn Qarabastaý sýynyń tazalyǵynda bolsa kerek. Kezinde aq sazandary men baqadaı shýlaǵan kóp balyǵy bereke basy bolǵanyn da el umyta qoıǵan joq.
Erterekte Áýlıekól dep atalatyn Bılikóldiń aınalasynda tarıhı oryndarmen birge memlekettik qorǵalymǵa ıe bolǵan sulý, qaıtalanbas tabıǵaty bar. Máselen Berikqarada ǵana ósetin terek, alma, piste, qyzǵaldaqtyń ózgeshe túrleri, raýǵash elimizdiń Qyzyl kitabyna engen. Bılikóldiń soltústiginen kelip quıylatyn Asanyń toǵyz taraýy, erterekte boıaý óndirgen Josaly, qupııasyn búgip jatqan saq qorǵandary, sulýlyǵy men berekesi mol Shybyqbel men Aqoı, jerasty joly sııaqty tarıhı oryndardyń syry áli tolyq ashylǵan joq. Syry ashylmaǵan, Bılikól ataýynyń qaıdan shyqqany týraly da tap basyp aıtý qıyn. Ańyz boıynsha erterekte tap osy Bılikóldiń jaǵasynda óńirdiń bıleri bas qosyp, túıindi máselelerdi sheshedi eken. Bul jerde sheshilmeı keıinge qalatyn is bolmapty degendi aıtady. Tipti, bılerdiń basqosýynda bir-birine qarsy turǵan elderdiń máseleleri de talqylanyp, sheshimin taýyp jatady eken. Bılerdiń durys sheshim qabyldaýyna Berikqaradan soqqan samal jel men kóldiń shıpaly sýy áser etipti degen ańyz da bar. Ańyz shyndyqqa negizdeletindigin eske alatyn bolsaq kól kıesi qudiretti ekeni anyq. Sondyqtan da, kóldiń ataýy «Bılikkól» nemese «Bılerkóli» degen sózdiń ózgerýinen paıda bolsa kerek.
Jýalyny qaq bólip shyǵysqa, taý-tasty buzyp, aǵyp jatqan Teris ózeniniń soltústik batysyndaǵy adyr-adyrly, qyry men saıy kóp taýly dalany Qoshqarata nemese Boraldaı óńiri dep ataıdy. Tarıhshylar men jaǵrapııashylar bul ólkedegi Úshasha (Úshqospa, Úshashy), Qostura, Boraldaı, Jolbarysqamal, Ordabasy (nemese Kishi Ordaǵan, Úlken Ordaǵan), Qyztoǵan, Qalmaqqyrǵan, Kúreńbel, Sadyrqamal, Káriqorǵan, Kóltoǵan, Bókeı taýy, Qoǵaly, Aqtasty, Tóńkóris, Qaratas dep atalatyn tarıhı jer ataýlarynyń barlyǵy da Qoshqarata óńirine jatady. Bul jerlerdiń basym kópshiligi Kósegenniń kók jolynyń boıynda jatyr. Qyrǵyzdyń Kúrkireýsýynan jetetin jol Baqaatany, ıaǵnı, Baqaaty qııalap ótip, Araltóbe, Qoshqarata arqyly Shaıanǵa, odan ári Betpaqdalany basyp, Ulytaýdy betke alady.
Jýaly jerinde «ata» degen tolyqtaýyshpen aıaqtalatyn úsh jer ataýy bar. Olar – Shaqpaqata, Qoshqarata, Baqaata. Ras «Baqaatany» «Baqaty», «Baqateı» dep te ataıdy. Jýaly jerinen bastaý alatyn «atalar» Áýlıeataǵa, odan soń sonaý Balqash kóliniń jaǵasyndaǵy Bektaýataǵa jalǵasady. Jalpy, til biliminiń keıbir ǵalymdarynyń aıtýynsha «ata» degen sóz bul jerde jasqa nemese áýlıeli jerge qosylǵan anyqtaýysh emes ekenin aıtady. «Ata» sózi «bıik», «asqar» degen maǵynany bildiretin sııaqty. «Qoshqarata» degen ataýmen atalatyn jer Qyrǵyzstanda, Mańǵystaýda bar. Barlyǵy da Qoshqaratany áýlıe sanaıdy. «Qoshqarata» qoı atasy deıtinder de bar. Bul jylqy piri Qambarata, sıyrdyń piri Zeńgibaba sııaqty degendi alǵa tartady. Alaıda, qoıdyń pirin «Shopanata» dep ataıtynyn eske alsaq, bul ataýdy malmen sabaqtastyrýdyń qajeti joq. Bul jerde «Qoshqarata» degen sóz batyrlyqtyń, qasıettiliktiń úlkeni, irisi, bıigi, asqary degen maǵynany bildirse kerek. Túrki, onyń ishinde qazaq batyrlarynyń, qolbasylarynyń dýlyǵalarynda nemese oıý-órnekterinde qoshqar múıizdiń bolýynyń da osy oıymyzben sabaqtasar bir syry bar.
Jýalynyń Shaqpaqata asýyndaǵy qus jolymen qaptaldasa oryn tepken Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy tabıǵattyń taýly óńiriniń bar ǵajaıybyn jınaǵan.
...Seńgir – seńgir taý. Jyldaǵydaı emes bıyl qýańshylyq bolǵan soń Alataýdyń basynda qar da qalmapty. Alystan kózge túsken taý basyndaǵy qar qabyrshyqtanyp qaraýytypty.Taýǵa kóterilgen saıyn jer baýyrlap jatyp alǵan bultqa jaqyndaı tústik. Tereń quzdy jaǵalap, bir aıaq jolmen júrip kelemiz. Tómenge qaraýǵa júregimiz daýalamaıdy. Aqsý ózeni tereń saıdyń tabanynda balqyp, aǵyp bara jatqan qorǵasyndaı kózge túsedi.Munda Ortalyq Azııa taýlarynda kezdesetin ań-qus ta, ósimdik te túgelimen bar. Taý tabıǵatynyń injý-marjany osy jerde. Onyń ústine Ońtústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynda Aqsý jáne Jabaǵyly, Jambyl oblysy óńirinde, Tobyshaqty, Aqsaı men Kóksaı ózenderi qoryq aýmaǵyndaǵy muzattardan bastalady. Bul ózenderdiń tastaı ári móldir sýy janyńyzdy rahatqa bólese, tánińizge qýat beretin saf aýasynyń shıpalyq qasıeti qandaı deseńizshi! Tobyshaqty tabıǵatynyń sulýlyǵyn sózben aıtyp jetkizý qıyn. Jýaly óńirinde osy Tobyshaqtydaı qalyń tobylǵy ósetin jerdi kezdestire almaısyz. Erterekte jylyna bir ret qolónershiler osynda kelip, sabaý, qamshy sap, shoqpar daıyndap, maıda butaqtaryn qymyzdyń kúbisin ystaý úshin alyp ketedi eken.
Biz taǵy tómen qaradyq. Taý men tasty buzǵan sý Aqsý ózenine ulasqan. О́zenge deıingi jarqabaqtarynyń bıiktigi 500 metrden 700 metrge deıin jetetindigin ishteı boljap kelemiz. Tik quzdardy qaq jaryp aǵyp jatqan ózenge barý múmkin emes. «Balyqshynyń aty shóldep óledi» demekshi, biz de tabıǵatty qyzyqtap, sarqyrap aǵyp jatqan ózenniń jaǵasynda kele jatsaq ta shóldep baramyz.
Shańq-shańq etken daýysqa eleńdep bárimiz kókke kóz tastadyq. Shyńnyń ushar basynda qalyqtap júrgen búrkitke kózimiz tústi. Taǵy da shańq etti. Qanatyn jaıyp, tolǵan aıdyń sýretin salyp, bir syzyqtyń boıymen eki-úsh ret aınaldy da tómen qaraı quıyldy. Beınebir naıza ispettes, qanatyn jınap, tumsyǵyn soza túsip, zýlady. Onyń odan árgi qımylyn bıik jartas qalqalap kórsetpedi. Múmkin jemtigin ilip, toıattaǵan bolar. Munda qustyń túrleri óte kóp ekeninen burynnan habardarmyz. Qoryqtyń batystan bastalar tusy Shaqpaq asýyna jaqyndaǵanda qus tómendep ushyp, taýǵa kóterilgen saıyn aq basty Alataýdyń asýynan asyp, jyly jaqqa qanat qaǵatyn qustyń da kóp ekenin Jabaǵyly aýylyndaǵy qoryqtyń mýzeıin aralaǵanda qanyqqanbyz. Mundaǵy úlken qustarmen birge sýyqqa tózimdi qarqazysy, torǵaı sııaqty qus az emes. Tastan tasqa, quzdan-quzǵa sekiretin aı múıizdi arqar men saqaly jelp-jelp etken taý tekesin, eleńdegen eligin, qorbalańdaǵan qońyr aıýyn, qorsyldaǵan qabanyn kórseńiz – tabıǵattyń tamashasy osynda ekenine kúmánsiz senesiz de, ásemdik pen tabıǵılyqqa qulaı ǵashyq bolasyz.
Tabıǵaty adam áreketimen buzylmaǵan Aqsý-Jabaǵyly qoryǵy 1926 jyly qazaqtyń birtýar uly Turar Rysqulovtyń bastamasymen qurylǵan. Orman mamany Turar Rysqulov tabıǵattyń qasıeti men tańǵajaıyptaryn óte jaqsy bilgen. Tabıǵatty aıalaý, onyń zańdylyqtaryn ómirmen baılanystyra bilý, ǵajaıyptarynan sabaq alý Turardaı suńqardyń ómirlik ustanymy bolǵanyn onyń shyǵarmalarynan baıqaýǵa bolady. Sondyqtan da týǵan jerdiń kerim tabıǵaty men ań-qusyn saqtap qalý úshin sol bir qıyn qystaý kezde qoryqty qurý asa qajet ekendigin dáleldeı bilip, jeńiske jetken.
Qoryqty qurý maqsaty tabıǵattyń bastapqy qalpyn saqtaý jáne ósimdikter men ań-qus dúnıesin zertteý men qorǵaý bolǵan. 8000 myń gektardaı taý alqabyn alyp jatqan qoryqtyń adamnyń aıaǵy kóp basa bermegen óńirinde ań-qus erkin júrip, taý shatqaldaryna uıa salady, ósip, ónedi. Munda jaz aılarynda ǵana muzarttardyń erýinen paıda bolatyn jıyrmaǵa jýyq kól bar. Kólderdiń sýy óte móldir ári sýyq.
Qoryq Jambyl oblysynyń Jýaly jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas, Tóle bı, Báıdibek aýdandarynyń jerin alyp jatyr. Ol 1100 metr bıiktikten bastalyp, 4236 metr bolatyn Saıram shyńyna deıin sozylǵan taý qyrattarynda oryn tepken. Aýa raıy qubylmaly. Qazir qoryqtyń eń bıik shyńy Saıramǵa kóterilgen saıahatshy tabıǵattyń ǵajaıyptarynyń kýási bolatyndyǵy sózsiz. Bir kúnde jyldyń tórt mezgilin basyńyzdan ótkizýińiz ábden múmkin. Naızaǵaıy shatyrlap, quıyndata, seldete jaýyn jaýsa, artynsha jarqyrap kún shyǵady. Kóp ýaqyt ótpeı japalaqtap qar jaýa bastaıdy. Ǵajap! Sonymen birge, ystyǵy men sýyǵy da tez almasyp otyrady. Jaz aılarynda 38 gradýsqa deıin ystyq bolsa, qysta 41 gradýs aıaz bolady. Soǵan qaramastan, álemniń jáne elimizdiń Qyzyl kitabyna engen, taý shatqaldarynan pana tapqan jan-janýar, aýa raıyna beıimdelgen ósimdikter óte kóp. Elimizdiń tájine aınalǵan taý barysy qoryqtyń Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan memleketteriniń jerimen shekteser tustaryn, Táńirtaý – Alataýdyń bıik quzdaryn meken etken. Barys elimizde Aqsý-Jabaǵylyny aıtpaǵanda, bir-eki jerdi ǵana meken etetinin eske alatyn bolsaq qoryqtyń qundylyǵy arta túsedi. Janýarlardyń –52, qustyń 267 túri kezdesedi. Sonymen birge, 1200-den asa ósimdik ósedi. Onyń arasynda dári-dármektik shóp te óte kóp. Aǵashtyń – 25, butaly ósimdiktiń 65 túri bar. Biz alańqaıdaǵy keremet kórinisterdi tamashalap turyp qaldyq. Boıaýy qanyq neshe túrli gúl samal jelmen myń buralady. Ǵajap!
Tabıǵat jáne onyń barlyq baılyǵy adam balasyna ortaq emes pe?!. Sondyqtan da Aqsý-Jabaǵylyda ushtasar úsh memlekettiń qoryq qorǵaýshylary tabıǵat baılyǵyn birlese qorǵaıdy. Ol úshin arnaýly baqylaý-shekaralyq turaqtar ornalasqan.
Jýalynyń shyǵysynda da, batysynda da asý bar. Onyń batysyndaǵy Shaqpaq aty qosarlana atalatyn asý, jel, ózen, aýyl, stansa, orta ǵasyr qalasy, áýlıe úńgiri bar. Kıeli jerdiń minezi de erekshe. Kóktem men jazda aragidik bolmasa salqyn samal soǵyp tursa, kúz ben qysta bul samalyńyz atqulaǵy kórinbeıtin alaı-túleı boranǵa ulasady. Aptalap soǵatyn boran asý bermeı yshqyna soǵa beretini bar. Aýa raıynyń osyndaı kúnderinde jeruıyǵyn izdep júrgen Asan qaıǵy atamyz Shaqpaqtyń boranyna tap kelip, Túlkibasqa kóterile almaı jatyp qalsa kerek. Sonda atamyz; «Aspanyń qaıqy, jeriń dóń, mineziń ór eken» dese kerek. Temirjol men tas joldyń bir-birine jaqyndasar jerinde qus joly da toǵysady. Teńiz deńgeıinen bir jarym shaqyrym bıik Shaqpaqata asýynan poıyzyńyz da, mashınańyz da qınala, kúshene kóterilse, aspandaǵy qusyńyz da osy tusta jer baýyrlaı ushady.
...Jýalyǵa kelgende jyl qustary qanatyn qomdaǵanymen ósken, óngen jerin qımaı, tómendep ushyp, aımalap, Shaqpaq asýy arqyly qysqy mekenine jol tartady. Bul kórinis Jer betinde tirshilik paıda bolǵan kezden beri jalǵasyp keledi. Sondyqtan da juldyzy da, jeri de bıik Jýalyny ornıtologtar Qus joly dep te ataıdy.
...Qus joly... osy jerde ormannyń shetinde oryn tepken ornıtologtar stansasynyń qyzmetkerleri tómendep ushyp, torǵa túsken qanattylarǵa saqına salady.
...Saqınaly bolǵan aqtamaq qarlyǵash birden kókke kóterildi. Bostandyq degen qandaı ǵajap! Qarańyzshy, qarańyzshy, qanatyn talmaı qaǵady... Áýelegen qusty ózine tabyndyrǵan, saıasyna aıaldatqan, alys sapar aldynda qýat bergen Jýaly jeriniń tartylys kúshi ǵajap!!!
Maqulbek RYSDÁÝLET,
jýrnalıst,
Jýaly aýdanynyń
qurmetti azamaty
Jambyl oblysy