Álibek Asqarov: Qazyǵurt

Aýyldaǵy anasyn Almatyǵa aldyra almaı, amaly taýsylǵanda Jumeken aqynnyń: «Týǵan jer dep, átteń-aı, týǵan jer dep ket­pediń, týǵan jerdi sen jalǵyz Boshalaqqum dep pe ediń?!» – dep qınalatyny eske túsedi osyndaıda. Árı­ne, árbir qazaq úshin án sap turǵan búkil qazaq saharasy onyń týǵan jeri ekeni jáne ras.

Biz de Altaı týraly sha­ma­myzdyń kelgeninshe, óremizdiń jetkeninshe jazý­daı-aq jaz­ǵan ekenbiz. Osy «Ege­men Qazaq­stannyń» betine «Kókkól», «Shyn­dyǵataı», «Muztaý», «Shabanbaı», «Mar­qakól» atty esselerimiz jarııa­landy. Olardyń báriniń basy qosylyp «Munar taýdy, muzart shyńdy ańsaı­myn», «Altaı – altyn besik, atajurt» atty kitaptar men albomdar da jaryq kórdi. Biraq báribir Oralhan aǵamyzdyń álgi bir sózi kókeıden ketpeı-aq qoı­ǵan… Elimizdiń ózge óńirleriniń ǵaja­ıyp tabıǵaty, taǵylymdy tarıhy týraly nege kósilip bir jazbasqa dep qııaldaı­tyn­myn. О́ıtkeni, qazaq jeriniń qadir-qasıetin ár qalamger ózinshe tanıdy, ózinshe kóredi, ózinshe qalam terbeıdi ǵoı!

«Baıqa, dosym, Altaıdan bas­qaǵa qalamyń shabandap qalyp júrmesin?» dep Májilis depýtaty, ádebıetshi ǵalym Saýytbek Abdrahmanovtyń anaý bir jyldary ázildegeni bar. Sóıt­ti de As­tanadan arnaıy kelip, meni Han Táńi­riniń baýraıyna alyp barǵan. Tikushaqpen shyrqaý bıikke kóterdi, Alataý men Tıan-Shannyń ózen-kól­derin, saı-salasyn aralatyp, Jer jánnaty Jetisýdy kókten tamashalatty. Táńir taýdyń alqymyn ıisketip, etegin­degi kókshalǵyn jaı­laýynda demaldyrdy. Sol sapardyń umytylmas áserinen «As­pantaý» degen kólemdi esse jazyl­dy. Ol da «Egemende» jarııalanyp, oqyr­­mannyń jyly lebizine ıe boldy.

О́tken jyldyń jazynda: «Se­niń aýylyńa 7-8 ret bardym. Endi sen de meniń aýylyma júr. Qasıetti Qazyǵurtqa birge shy­ǵaıyq. Qazyǵurt týraly jazý da, jazbaý da ózińniń adamgershiligińe baılanysty. Biraq ol jaqtan janyń jadyrap, kóńiliń marqaıyp qaıtaryńa men kepildik berem», dep ejelgi ádetinshe qaljyń-shyny aralas qolqa salǵan. Artyn­sha, sol jyldyń shóp býyny bekigen qaraózek bir shaǵynda jolymyz túsip, Qazyǵurtty armansyz aralaýdyń jóni kelgen.

Ońtústik sapary

Biz ońtústik óńirine kelgende tamyz­dyń shaǵyrmaq kúni jer dúnıege shapaǵyn molynan shashyp, meıirimin eljireı tógip tur­dy. Shymkent qalasynan jolǵa shydamdy eki «vnedoroj­nık­pen» tańsáriden saparǵa shyq­qanbyz. Aldyńǵy mashınada to­bymyzdyń jolbasshysy, osy óńir­diń týmasy, senator, «Aýyl» par­tııasynyń tóraǵasy Álı Bek­taev. Kelesi jolaýshy – alys Altaı­­dan at arytyp arnaıy kelgen, bu­­rynyraqta Qatonqaraǵaı ult­tyq tabıǵı parkiniń, keıinderi «Berel» qoryq-murajaıynyń dırek­tory qyzmetterin atqarǵan Eren Jumaǵulov. Oǵan ıyqtasyp artqy oryndyqta men otyrmyn. Sońy­myzdaǵy mashınada Saýytbek Abdrah­manov, onyń kórshisi – til­ýar saıa­satshy inimiz Erlan Saı­rov.

Birer saǵattan soń jorǵadaı taı­palt­qan asfalt ta taýsyl­ǵan, qııa­nyń shańy borap, shoqy­raqtaǵan qara jolyna tústik. Qurǵyry, qara jo­lyń da taýsylyp bermes uzaq eken, sharshap-shaldyǵyp, yrǵatylyp kóp júr­dik. Jibekteı jelkildegen josaly jazyqtardy, boz jýsany ańqyǵan qobyz jondardy basyp óttik. Sodan, О́gem asýynyń tekshesine jete tizgin tejegenbiz. Osy arada aıaq sýytyp, boı jazyp jarym saǵattaı dem aldyq. Asýdyń eń bıik, órkeshti tusy osy eken, betimizge janyńdy jadyratqan salqyn samal lekidi. Onyń arǵy eteginde ertek sıpatty kógildir ańǵar munartady. Salqyn samalmen rahattana tynystap, qarsydan ashylyp salǵan mol panoramany qumarta qyzyqtaımyz.

– Myna ańǵardyń kórinisi Altaıdyń taıgasyna uqsaıdy eken! – deıdi Qaton­qaraǵaıdan kelgen Eren dosymyz.

Ras aıtady, ondaı uqsastyqty men de baıqap turǵam. Biraq, Altaıdyń sesi basym, túsi sýyq, aıdy­ny yzǵarly. Qııa basyp qate­likke urynsań, jutyp qoıar­daı noıys. Ońtústiktiń taýlary kóńilge qýanysh uıalatyp, kózge jyly ushyraıdy eken. Desek te, myna О́gem ańǵarynan tek Altaıdyń ǵana belgisi emes, Baıan­aýyldyń qyz júgindeı tekshelengen maıda tastaryn, Qarqaralynyń qońyr jon qa­raǵaıly qyrqalaryn, Býra­baıdyń tolqyn shapattaǵan kógil­dir kólderi men samaladaı syńsyǵan jasyl ormandaryn, Tıan-Shannyń mańqıǵan asqaq pańdyǵyn kórgendeımin. Jer bederiniń mundaı uqsastyǵyn Altaıdan da tabar ediń, Alataý men Arqadan da kezdestiresiń. Qazaq jerin tutastyryp turǵan da tegi osyndaı kózge tanys, úıren­shikti kórinister, júrekke jaqyn sýretter bolar!

Shyǵys kókjıekte tóbesin qy­raý shal­ǵan shyń-shoqylar aǵa­rady. Aǵaryp qana turǵan joq, shekesinen shekshıgendeı. Áıgili Aqsý-Jabaǵylynyń seńgiri sol desti. Ańǵardyń biz turǵan kúngeı bet­­keıi jartasty, aǵashy sırek, alaqat. Degen­men, ár tusta shoq-shoq bo­zarsha, dolana men qalyń buta qaraýytady.

Etekke qular joldyń aınalmasy kóp, burylysy odan da mol, keıbir tusy tómenge tik shan­shylǵan qulama eken. Qazir kún ashyq, jol shańytqan qurǵaq, sonyń ózinde myna jol saıtan sıra­ǵyn syndyrǵandaı qaýipti kórindi.

– Jańbyrly kúnderi bul joldan mashına túse de, shyǵa da almaı qalady. Tek shynjyr taban traktor ǵana júredi, – dedi Qazyǵurt aýda­nynyń ákimi Tólegen Tel­ǵaraev. – Al qys aılarynda, onyń ózin­de kún ashyq kúnderi traktormen bolmasa, etektegi О́gem aýylyna qa­tynas múl­dem jabylyp qalady.

– Sonda qys boıy olar qalaı kún kórip júr?

– «Severnyı zavoz» degendi estigen shyǵarsyzdar? О́gemdikter qystyń qoryn jazda jasap alady da, qorasynda malyn baǵyp, úıinde bala-shaǵasyn asyrap, tóbege qarap jata beredi. О́gemge túse beriste tabıǵattyń taǵy bir keremetine kezdeskenbiz. Eńkeıistegi ózektiń buralań bir múıisinde fantas­tıkalyq beınedegi qalyń jartas kózge shalynǵan. Asqar bıiktegi sándi músinder ke­sheni sııaqty. О́zderi kúıdirilgen kirpishteı qyp-qyzyl. Kókke naızadaı shanshylyp, samaladaı sap túzeı qapty. О́zimizdiń Qazyǵurt emes, quddy bir sýy joq, nýy joq Qyzyl planetanyń bede­rine uqsap ketken. «Qyryq qyz deıtin tabıǵat eskertkishi osy bolady! – dep tanys­tyrdy top basshymyz Álı Bektaev. – Týra osyǵan uqsas tabıǵattyń kıeli eskert­kishteri Qazyǵurt baýraıynda úsheý».

Estýimizshe, sol úsheýine de baılanys­ty úsh túrli ańyz bar eken. Solardyń birin Álı bylaı­sha áńgimelep bergen: «Baıaǵy bir jaýgershilik zamandarda el shetin­degi Qarabaý sýyna shomylyp, alańsyz serýen quryp, aýylǵa qaı­typ kele jatqan qyryq qyzdy jaý shap­qynshylary baıqap qalady. Qyzdardy kórip kózderi qyzarǵan jaý aıǵaıǵa basyp, sońdarynan qýa jóneledi. Taǵdyrlary tyǵyryqqa tirelgen qyzdar Qudaıǵa: «Ýa, Jaratqan Iem, jaýdyń qolyna túsirip, ómirimizdi qor qylǵansha, myna qýǵynshylardy da, bizdi de tasqa aınaldyr!» dep tize búgip jalbaryna ketedi. Qyzdardyń tilegi sol arada qabyl bolyp, bók­terdi boılaı dalaqtap shaýyp kele jatqan jaý áskeri jaqpar-jaqpar qara tas bop qata qalady. Ol jer sodan beri «Qaratas» ata­lyp­ty. Al arý qyzdar ary-beri ót­ken jolaýshylardyń kózin qy­­zyq­tyryp, ásemdene tizilgen qaı­talanbas myna eskertkishterge aınal­ǵan eken».

Biz tómendeı bergende, sa­mala­daı sap túzegen osy naıza­tas­tar­dyń etek ja­ǵynda seltıgen taǵy bir tas kózimizge túsken. Saqshydaı shaqshıǵan onyń túsi tipti erekshe – appaq. Ákpen ádeıi sylap qoıǵan ba dersiń. Jurt ony «Kúıeý tas» dep ataıdy eken.

Aıtary joq, jaılaýdaı jazıraly jazyqtar, sylańdap sa­ǵym oınaǵan bozalań belder, sal­qyn sabat ózen ańǵar­lary kóz sýar­ǵandaı ásem. Salqar sozylǵan ańǵar­dyń tabanynda burańdaı aqqan О́gem – has sulýdyń moı­nyn­daǵy kúmis monshaqtaı. Taý qoınaýynda móldiregen Sýsińgen men Maqpal kólderi Qazyǵurt pen Qarjantaýdyń jasaýraǵan janaryna uqsaǵan. Soltústiginde – aǵysy qatty, shaıpaý minez Badam. Oń­tústik eteginen áıgili Kelestiń bir salasy bastaý alady. Áıteýir, kópirip aq­qan kókpeńbek ózender, bulqyna aqqan bura­tart bulaqtar bul jaqta jetkilikti tárizdi. Qa­zyǵurt pen Qarjantaýdy tórt qu­by­lasyna bulaqtan sút aǵyzǵan abzal anadaı elestettik. Qalaı desek te, ásem dúnıe áýezi bizdiń kóńilde de án bop terbelgeni ras edi.

Qazyǵurttyń basynda

Qazaqy salt-dástúrimizdiń máıegin ýyzdaı uıytyp, ulty­myz­dyń yrym-joralǵysyn kóz­­diń qarashyǵyndaı saqtap otyr­ǵan ońtústiktegi aǵaıynnyń qonaq­jaılyǵy el ishinde ańyz bolyp taraǵan. Áýlıe taýdy izdep kelgen bizdiń topty qaı jerge barsaq ta arýaqty óńirdiń azamattary qyryq jyl kórmegen týysyndaı qarsy alysyp, shynaıy yqylas bildirisip jatty. Ár jerge bir aıaldap, aýyl aqsaqaldarymen, jergilikti azamattarmen, ormanshy-egerlermen kóńil jazyp áńgime-dúken qura­myz. Artynsha taǵy da shańy burqyraǵan qııa-jartasty, jotaly-taýly saparymyzǵa shyǵamyz.

Úshinshi kúni maqsat etip alys­tan izdep kelgen áýlıe taýdy betke alǵan edik. Qalyptasqan dástúr boıynsha Qazyǵurttyń bıigine shyǵar aldynda, aldymen Aqbýra áýlıeniń basyna baryp, qurmaldyq shalyp, taýap qylý kerek eken. Biz de eldik dástúrden aýyt­qymaı, bárin muqııat saqtaýǵa tyrystyq. Taıpaq saıdyń tuıy­ǵyndaǵy áýlıeniń kókjasyl jy­lankóz ja­lat­qan kúmbezdi kesenesi alys­tan kórinis bergen. Saı ishi jemis aǵash­tarynyń alýan túrine malynyp turdy. «Jemisi kóp, jeri kóp, jer tóresi munda eken», dep Asan qaıǵy babamyz aıtqandaı, bul óńirdiń baılyǵyna tańdanbasqa lajyń qalmaǵandaı.

Aqbýra áýlıeniń basynan shyq­qan boıda mashınamen yr­ǵatylyp taǵy biraz jer shaldyq. Áldebir úńireıgen shattyń etegine jete sozalańdap mashınadan túsip edik, ertteýli daıyn túrǵan bir top án­diger attar kóldeneń tartyldy. Sodan, jalǵyz aıaq jetim súrleýdi boılap, taý bıigine salt attarmen tartyp kettik.

Taý tóbesinde úı ornyndaı jazań bar eken. Qııa joldyń qıyndyǵy qalalyq­tarǵa aýyrlaý tıdi me, attardan túsken boıda tizemizdi basa almaı qappyz. Amalsyz jerge domalaı quladyq. Qu­la­dyq ta, oıpańnyń kók shalǵy­nyna bel jazyp, aıaq sozyp aýnaı kettik. Biz shalǵynyna aýnap jatqan oı­pańnyń aty «Keme qalǵan» atalady eken. Rasynda da, oıpań­nyń eki qap­taly arýaqtaı aspanǵa shanshylǵan aqsóńke jartas­tar. Nuh paı­ǵambardyń alyp kemesi osy sekıgen súń­gi tastardyń arasyna tum­syǵymen suǵy­na kirip, keptele baryp toqtaǵan desedi.

Bul tustan tóńirek alaqan­daǵydaı ap-aıqyn, kúnshilikke deıin kókpeńbek bolyp jarqyrap jatty. Tústik jaqta tuń­ǵıyq kó­silgen salqar kósh, boz dala. Te­ris­tikte uly-jińgir buırat bel, quı­qaly adyr. Buırat belderdiń ústi shahmattyń taqtasyna uqsaǵan shaqpaq-shaqpaq egistik alqaptar. Qaltarystaǵy saı-saladan úl­kendi-kishili aýyldar, etekti el nobaılanady. Áne, keshegi qandy soǵystyń ataqty Batyry, general Sabyr Rahımovtyń aýyly. Batyrdyń aýyly saı boıyna sozyla qonys teýipti. Onyń eteginde Álı dosymyzdyń aýyl­y aǵarady. Anaý Qarjantaýdyń teriskeıinde Saýytbektiń kindik kesip, kir jýǵan Uıa atty uıadaı uıyǵan aýyl­y. Osy­dan bes jyl buryn Uıaǵa bar­ǵan sapa­rymyz eske túsip edi, júrekti álde­bir muń shymshylap ótken… Ol saparda Ábish Kekilbaev aǵamyz, Farıza Ońǵarsynova apamyz da bar edi ǵoı! Darıǵa-aı deseńshi, ómir degen osy da, ótedi de ketedi! Ábish­teı zańǵarmen biz bir zamanda ómir súrip edik degenge keler urpaq sener me eken, senbes pe eken?

Baıaý soqqan jelmen qosylyp Qar­jantaý jaqtan qulaǵymyzǵa áldebir muńly saryn jetkendeı. Taýdyń jazyqtaý túsken shyǵys arqasy «Orda qonǵan» dep atalatynyn bildik. Pildiń jonyndaı jaıqala sozylǵan osy tepseń bizdiń dáýirimizge deıin Qańly memleketi handarynyń jazǵy ordasy sanalypty.

Jazýshy aǵamyz Qalaýbek Tur­syn­qulov syrqattanyp júrip «Qazyǵurt» atty tamasha kitap-albom jazyp ketkeni jurtqa málim. Alýan sýrettermen baıy­tylyp, jan-jaqty mazmundalǵan tarı­hı-tanymdyq osy kitapta ertede Qazyǵurttyń baýraıyna Kóktúriktiń Istemı hany, odan beride Táýke sııaqty qazaq handary jaz aılarynda ordalaryn tikkeni jazylǵan. Halqymyzdyń ot aýyzdy, oraq tildi aqylgóıi Tóle bıdiń jaılaýy da osy jer eken. Arqadan arnaıy kelgen Qaz daýysty Qazybek bı de sol jerge at basyn tirep, ala jazdaı meı­mandap ketipti. Sabalaq bala – jas Abylaıdyń Tóle bıdiń túıesin baǵatyn jeri de osy mańaı desedi. Qysqasy, elim dep eńiregen, halqym dep qaıysqan talaı batyrlar men bahadúrlerdiń tý tikken jeri, aqyndar men abyzdardyń, han men qaranyń bas qosqan kıeli ordasynyń biri myna Qazyǵurt bolypty.

Bergidegi tarıhty aıtpaǵannyń ózinde, bizdiń jyl sanaýymyzdan buryn Gerodot ta, Strabon da, Ptolemeı de bul óńirdi bilgen, bilip qana qoımaı, sarań da bolsa óz eńbekterinde atap ótken.

Osyndaıdy es­kerip, «Qorqyt ata» men «Oǵyznamada» jyrǵa qosylǵan Qazyǵurttyń mańyzyn urpaqtan urpaqqa jetkizý maqsa­tynda 1998 jyldyń 17 qańta­rynda «Egemen Qazaqstan» gaze­tinde ashyq hat jarııalanady. Oǵan akademıkter Ábdýálı Haıdarı, Qıly­baı Medeýbekov, pro­fessor Ábdez Stamqulov, aqyn-jazýshylar Qalıhan Ysqa­qov, Qýandyq Shań­ǵytbaev, Qadyr Myrzalıev, Qalaýbek Tur­synqulov qol qoıyp­ty. Halqymyzdyń tulǵaly azamattaryn alańdatqan bul hatta bylaı delingen: «Qazyǵurt taýy – bizdiń kóne dáýirimizdiń alyp eskertkishiniń biri. Jalpy qazaq dalasynyń tarıhy ushan-teńiz ǵoı. Keńes dáýirinde ony birimiz bilsek, birimiz bilmeı keldik. Abyroı bolǵanda, táýelsizdigimiz qol­ǵa tıip, joǵaltyp ala jazdaǵan sol asyl qazynamyzdy birtindep bolsa da túgendeı bastaǵan sııaq­tymyz… Qazaqtyń Aty­raýdan Altaıǵa, Saryarqadan Jeti­sýǵa jaıylyp jatqan keń dalasynda talaı-talaı tarıhı jerler bar. Tek qana Ulytaý men Qarataýdaǵy, Qozybasy men Ańyraqaıdaǵy, Ereımentaý men Mańǵystaýdaǵy tarıhı oryndardyń ózi nege turady! Osylardyń báriniń tarıhyn bir izge túsirip, júıeleı bilsek, búkil qazaq dalasynyń da, qazaq halqynyń da tól tarıhy jarqyrap shyǵa keleri daýsyz. Osyndaı qasıetti oryn, kıeli mekenniń biri – Qazyǵurt taýy!».

Ashyq hattyń avtorlary, sondaı-aq, Qazyǵurttyń Uly Ji­bek jolynyń boıynda jat­qandyǵyn eskerip, taýdyń basyna memorıal eskertkish ornatý jóninde úndeý tastaıdy. Taý baýraıyn­da jyl saıyn Naýryz meıramyn atap, aqyndar aıtysy, báıge, kókpar sııaqty ulttyq oıyndar, Qyrǵyzstan men О́zbekstan jastaryn tarta otyryp, túrli sport saıystaryn ótkizip tursa degen usynystar jasaıdy. Osy úndeýden keıin, Nuq paıǵambardyń kemesin sımvolıkalyq túrde beınelegen alyp memorıal eskertkish Qazyǵurttyń eteginen ótetin Shymkent-Tashkent tas jolynyń boıyna, shoqynyń bıigindegi kórneki tusqa 2004 jyly ornatylady. Keıinirek Qazyǵurt taýynyń bıigine jalt-jult etken aınasy kúnshilikten shuǵyla shashqan obelısk boı kóteredi.

Asqaq memorıaldyń da, obelıs­kiniń de boı kóterýine mu­ryn­dyq bolǵan – sol kezde Qazyǵurt aýdanyn basqarǵan qaıratker azamat, qazir bizdiń qasymyzda júrgen Álı Bektaev bolatyn.

Babalar mekeni

Mamandar Qazyǵurt silemi este joq eski zamandarda janar­taý­dyń atqylaýynan paıda bol­ǵan desedi. Zertteý­ler taý tóńi­regindegi tuma bulaq­tarda túrli hımııalyq qosyndylardyń, mı­neraldyq qospalardyń moldyǵyn dáleldepti. Basqa jermen salys­tyrǵanda, Qazyǵurttyń baýyrynda ósetin je­misterdiń dámi de ózgeshe, qýaty da erekshe, densaýlyqqa áseri de bólekshe sııaqty. Túrik áleminiń HVI ǵa­syr­daǵy ǵulamasy ál-Buharı: «Qazyǵurt baýraıy – gúl jaı­naǵan baý-baqshaly, kók maısaly jer», dep, anaý zamannyń ózinde maqtap ketipti. Endeshe, jaısań jurty bar, jazıraly jaılaýy bar, topyraǵy qunarly, shóbi shúıgin jeruıyq mekenge kim qyzyqpasyn? Sol sebepti de bul óńirde qandy soǵystar kóp bolypty, neler bir qylyshty qylılar, naızaly nar batyrlar kóptep shyǵypty.

«Qazyǵurt» kitabynda osy aımaqty bizdiń zamanǵa deıingi VI-V ǵasyrlarda saq taıpalary mekendegeni jazylǵan. Akademık Karl Baıpaqov Qazyǵurt mańaıyn saqtar mádenıetiniń izbasary – qańlylar meken etkenin, son­dyqtan bul ólke «Qańly eli» dep atalǵanyn aıtady. H ǵasyrda ómir súrgen Istahrı atty arab saıahatshysy biz sóz etip otyrǵan óńirdi «Oǵyzdar qonysy» dep atapty. Jer tarıhy bizdiń negizgi taqyrybymyz emes, son­­dyqtan maqalamyzda biz ótkenge tym tereńdeýden aýlaq­pyz. Áńgime – áýlıe Qazy­ǵurttyń mańaıy tunǵan tarıh ekenin eske salý, eli úshin, jeri úshin jan qıǵan erlerdiń, eńký-eńký jer shalǵan ereımen batyrlardyń mekeni bolǵanyn maqtan etý.

Bizdi qyzyqtyrǵan bir jaǵdaı – Qazyǵurttyń baýyryn­da jurt­shylyq pir tutatyn, taýap etip sıynatyn qasıetti mekenderdiń kóptigi boldy. Áýlıe jer­diń mol­dyǵy jóninen Qazyǵurt óńiri Mańǵystaýdan keıin ekinshi orynda tárizdi. «Shilter Ata – Imandylyq shyra­ǵy ǵoı, Aqbýra – izgiliktiń bulaǵy ǵoı, Qazyǵurt – áýlıeler turaǵy ǵoı!» degen eskiden qalǵan óleń joldary sonyń bir dáleli bolsa kerek. Osy Qa­zy­ǵurttyń baýyrynda jer asty­nan qaınap shyǵyp jatqan úsh bulaq baryn estidik. Olar «Kózbulaq», «О́ńesh­bulaq», «Qulaqbulaq» dep atalady eken. Áńgimege qaraǵanda, osy bulaq­tardyń sýlary bir-birine áste uqsa­maıdy, dámderi de bólek. Attary kór­setip turǵandaı, emdik qasıeti sol aǵzań­dy emdep jazýǵa septesedi, áseri aıtar­lyqtaı.

Qazyǵurt dese eń aldymen Nuq paı­ǵam­bardyń kemesi, erte zaman­ǵy ańyz-ápsanalar, Jer ústin basqan topansý oıǵa oralatyny zańdy. «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, ol áýlıe bolmasa nege qalǵan» dep bastalatyn dastannyń óleń joldaryn bilmeıtin qazaq joq shyǵar. Sol sebepti de, Qazyǵurt týraly jazǵan qalamgerdiń qaı-qaısysy da topansý taqyrybyn aınalyp óte almasy anyq. Shúkir, osy jazbaǵa kiriser aldynda biz de álemdik topansý jaıynda birshama materıaldar jınastyrǵan edik. Solardyń ishinde joǵaryda sóz etken «Qazyǵurt» kitabynan birshama derekter kezdestirdik. Shymkenttik qalamger Quralbek Ergó­bekov «Qazyǵurt ata áýlıe» kitapshasyna el arasyna aýyzsha tarap ketken birneshe ańyzdardy hatqa túsirip, jınaqtap beripti. Bul kitapsha kólemi shaǵyn bol­ǵanymen, óz basym ony úlken eńbekke baladym. Aýyl-aýyldy aralap júrip, el aýzyndaǵy marjandaı ańyzdar men jyrlardy terip jazyp alǵan. Ony aıtqan kisiler búginde aramyzda joq, áldeqashan ómirden ótip ketipti. Árıne, men úshin bul derekter de azdyq etip, ózim qyzmet jasaıtyn Ulttyq kitaphananyń qorynan da izdeý saldym. Eski gazet-jýrnal tigindilerin aqtardyq, ınternetti qopardyq. Bıblııanyń túsin­dir­melerin, Qurannyń aýdarma sórelerin de paraqtaýǵa týra keldi. Eń qýanyshtysy, Máskeý halyqaralyq kitap jármeńkesine qatysýdyń jóni túsip, sol jerden álemdik topansýǵa qatysty aǵylshyn tilinen jańadan aýda­rylǵan birneshe zertteý kitap alyp keldim. Osy jınaqtar bilim kók­jıegimizdi keńeıtip, kóp nár­sege kóz ashqandaı boldy.

Sondyqtan, bul essege áýlıe Qazy­ǵurt qozǵaý salǵanymen, álemdik topansý jaıyndaǵy biz­diń jıǵan-ter­ge­nimiz toptastyryldy. Olardy jurt­­shy­lyqqa tas­taı qatqan júıede emes, fakto­gra­fııalyq qurylymda jasaqtap, jeke kitapsha retinde jaryqqa shyǵarmaq oıdamyn. «Egemen Qazaqstan» oqyrmandaryna sol uzaq baıannyń yqsham nusqasy usynylyp otyr.

Qysh kitaptyń qısyny

Jalpy, topansý ómirde shyn bolǵan oqıǵa ma? Bul suraq ǵasyrlar boıy talaı-talaı aqyl-oı ıelerin, saqaly sala qulash danyshpandar men qalyń qabaq dindarlardy, arystan tulǵaly ǵalymdardy tyǵyryqqa tiregen. Olardy kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyryp, kóz maıyn taýy­syp tereń zertteýler jasaýyna májbúrlegen. Báribir áli kúnge eshkim onyń jaýabyn naqty aıta almaı keledi. Osylaısha, ǵasyrlar boıǵy izdenistiń arqasynda ǵylym áleminde alýan túrli boljamdar, kereǵar pikirler molynan jınaqtalypty.

Orystyń kórnekti má­de­­­nıet­­­­taný­shysy ári teology, Bıb­lııa men Quranǵa túsin­dirme ja­saýshylardyń biri D.V.She­drovıskıı bylaı dep jazady: «Topansýdyń bolǵan-bolmaǵany týraly ǵylym áleminde talas pen tartys ár zamanda bolyp turǵan. Bul alapat oqıǵanyń saldaryn izdep, kóptegen arheologııalyq zertteýler de jasaldy. Túrli qur­lyqtarda júrgizilgen sol zert­teýler rasynda da eski zamanda jer betin áldebir ǵalamat sý basqanyn aıǵaqtap otyr». Osylaı deı kele, mádenıet bilgiri búgingi teńiz deńgeıinen áldeqaıda bıik qyratty, ústirtti aımaqtarda teńiz tabanynyń belgileri kóptep kez­desetinin alǵa tartady. Sýy joq shóleıtti óńirlerden ejelgi sý jándikteri men teńiz ósimdikteriniń qaldyq­tary tabylýda. Jerdiń qyrtys-qabattarynda laı basqan beldeý­lerdiń bary da sonyń bir aıǵaǵy bolmaq. О́ıtkeni, topy­raqtyń árbir qyrtys qabaty – Jer tarıhynyń ashylmaǵan paraqtary ekeni daýsyz.

Qazba jumystarynda mundaı mysaldar kóp. Sondyqtan, topansý jaıyndaǵy arheologtar tujyrymyn osymen doǵara turaıyq ta mynany baıandaıyq.

…1872 jyly moneta saraıy­nyń burynǵy graveri, keıin Brıtan mýzeıi­niń qatardaǵy qyzmetkeri Djordj Smıt (1840-1876) dúnıeni dúr silkindir­gen jańalyq ashady. Ol oǵan deıin osy mýzeıde saqtaýly qysh taqtaıshalardaǵy syna jazýlardy jyldar boıy oqýmen shuǵyl­danǵan bolatyn. Sol taqtaıshalardyń ishinen on eki órim óleńnen turatyn «Gıl­gamesh das­tanyn» da ejiktep taldap, oqyp shyǵady. Eń ǵajaby, osy epıkalyq shyǵarmanyń on birinshi taraýy oǵan deıin Bıblııanyń Taýratynda tastaı bolyp jazyl­ǵan, el-jurtqa burynnan jaqsy málim topansý apaty týraly eken. Ol bul álemdik mańyzǵa ıe ja­ńalyqty sol jyldyń 3 jeltoqsanynda Londonnyń ar­heo­logııalyq qoǵamynyń jalpy jınalysynda jarııa etedi. Sol-aq eken, onyń jańalyǵy álemge áıgilenip, eleýsiz klerktiń ataǵy birden aspanǵa sharyqtaıdy.

Arheologtar sodan birer jyl buryn Mesopotamııanyń qıyr soltústigindegi eski Nıne­vııa qalasynyń ornynda qazba jumystaryn júrgizgen bolatyn. Sonda olar b.z.d. 669-633 jyldary patshalyq qurǵan Ashshýrbanıpaldyń orasan zor kitaphanasyn tabady. Bul patsha óz qalasyn ǵımarattarmen ǵana ásemdep qoımaı, jaýlap al­ǵan elderden kóptegen tarıhı, tabıǵı bilimderdi, grammatıka men dinı turǵydaǵy mátinderdi jınastyrǵan jan eken. Iаǵnı, óziniń halqyn saýattandyrýǵa umtylǵan oıy óristi, nıeti kelisti patsha bolsa kerek. Jı­nalǵan mátinderdiń barshasy jumsaq qysh taqtaıshalarǵa syna jazý túrinde jazylyp, sońynan olar ystyq peshte kúıdirilip, bolashaqqa saqtaý maqsatynda kitaphanada qattalyp otyrǵan. Ǵajaby sol, álgi myńdaǵan qysh kitaptarda jáne onyń ár kezderi synǵan bólikterinde Bıblııadaǵy topansý jaıyndaǵy baıannan aınymaıtyn mátinder kezdesken.

Súlkıip tańnan keshke deıin qysh taqtaıshalarǵa úńil­gen eleýsiz bir qyzmetker ǵy­lym ále­min osynshalyq tańǵal­dy­rady, resmı shirkeýdi dúr sil­­kin­dirip, aıaqtarynan tik tur­ǵyzady dep kim oılaǵan? Ol óz jańalyǵymen aǵylshyn úkimetin de ábigerge salady. Ol kezde kózi ashyq azamattardy by­laı qoıǵanda, álipti taıaq dep bil­meıtin qarańǵy jurtqa sheıin Bıblııadan habary bolýshy edi. Kópshilik jurt onyń mazmuny men ol jerdegi ańyz-áńgimelerdi jatqa bilisetin. Sóıtse, qaıdaǵy bir qazbadan tabylǵan eleýsiz qyshtyń synyǵynda «kókten tústi», Qudaıdyń áýezi deıtin Qasıet­ti Kitaptaǵy kanondyq mátin qaı­talanǵan? Bul ne sum­dyq! Úıde de, túzde de, kó­she men shir­keýde de bul jańa­lyq nelikten jurt­shylyqty osyn­shalyq ábigerge túsirdi? Ásirese, resmı shirkeýdiń bedeline zor nuqsan keltirip otyr­ǵan máse­leniń tórkini nede edi?

Noıdyń ómiri men topansý jaıyn jan-jaqty baıandaǵan bul syna jazýlar hrıstıan áleminiń sıynatyn, táý etetin Qasıetti Kitabynan myń jyldan astam bu­ryn jazylypty! Al, kerek bolsa! Qalyptasqan nanym-senimdi kúl-talqan etken mundaı áńgimege resmı shirkeý aldymen jaǵalaryn ustap tańdanǵan. Artynsha jatyp kep shamdanǵan, erin baýyryna alyp týlaǵan! Evreılerdiń de, hrıstıandardyń da, arabtardyń da Qasıetti kitaptarynda Qudaı adamdardyń qamsyz tirligine, júgensiz is-áreketine narazy. Azǵyndyǵy úshin olardy Qudaı qatal jazaǵa buıyrady. Bylaısha aıtqanda, jer betinde qybyrlaǵan, jy­byrlaǵan dúnıeniń bárin sypy­ryp tastap, appaq qaǵazdan Jańa, jasampaz ómir bastaýdy, Jerde Jańa dáýirdiń betin ashýdy nıet etedi. Jáne ol Jańa dáýir meıirimge, jaqsylyqqa, izgilikke, ıman­dylyqqa toly bolaryna senedi.

Sodan, Jaratýshynyń jar­lyǵymen jerge qyryq kún, qy­ryq tún tolassyz jańbyr tógedi. Jańbyrdan soń 110 kún boıy jer ústinde ushy-qıyry joq kók muhıt terbelip-tolqyp turyp alady. Noıdyń kemesi osylaısha 150 kún kók muhıttyń ústinde salyndydaı qalqyp júre beredi.

Bıblııa boıynsha, topansý Adamata, Haýanadan bastalǵan jyl sanaýmen eseptegende, 1656 jyly jer betin basqan. Bul – qazirgi zamannyń esebi boıyn­sha bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy 2369 jyly bolǵan oqıǵa. Iаǵnı, shamamen budan 4400 jyl ertedegi alapat… Desek te, topansýdyń ómirde bolǵanyn dúnıe júzi halyqtary men taı­palarynyń etnografııalyq de­rek­teri, sondaı-aq qazbadan tabylǵan kóne jazýlar aıǵaqtap otyrǵanyn aıtý paryz. Osynaý alýan mıfter men kóne jazýlardan basqa, topansý oqıǵasy ejelgi tarıhshylardyń da eńbekterinde baıandalǵanyn eskergen jón.

Álemdik mıfter

Jalpy topansý jaıyndaǵy mıfter álemniń kóp halqynyń mádenıetinde kezdesedi. Mundaı mıfterdiń negizgi arqaýy – adam­­zattyń jaryq jalǵandaǵy baqyty men baryn kótere almaýy, qyzyl-jasyl dúnıeniń parqyn baǵalaı almaýy, sonyń saldarynan azǵyndyq jolǵa túsýi, qudaı men táýbesin umy­týy. «Asqanǵa – tosqan», jaman istiń túbinde bir suraýy bolady, adam­zat ózi jasaǵan kúnási úshin túbinde bir jaýap berýi tıis.

Topansý týraly taqyrypty qozǵaıtyn úsh júzden astam ańyzdar men mıfter bar eken. Olardyń keı­bireýi bi­rer fraza­dan ǵana tur­sa, endi bireýleri kádimgi ádebı jádigerler, alýan úlgidegi óleńder bolǵan. Solar­dyń ishinde Qazyǵurt jaıyndaǵy eki qazaq das­tany da bar. Qaıtalap aıtaıyn, taqpaq emes, óleń emes – eki dastan! Álemdik folklordan dál mundaı kórneki mysaldy tabý qıyn shyǵar!

Júzdesken keıbir azamattar­dan bizdiń estigenimiz, Qazy­ǵurt­tyń tarıhyn da, qasıetin de bir kisideı biletin jan – ǵy­lym doktory Amanbek qajy Aqaı­uly desti. Sapar barysynda ol kisimen kezdesýdiń reti kel­medi de, Almatyǵa jet­ken boıda izdestirip, qajy­nyń kitaptarymen tanysyp shyq­tyq. «Kóne ańyzdar boıyn­sha jer betin topansý qapta­ǵanda Nuq paıǵambardyń ke­mesi toqtaǵan oryn dep Qazy­ǵurttan basqa Ara­bııadaǵy – ál-Jýdı, Kavkazdaǵy – Ararat, Pales­tınadaǵy – Sınaı taý­laryn aıtyp júr. Biraq olar­dan Qazyǵurttyń bir erek­she­ligi – munda ańyzdarda aıtyl­ǵan belgilerdiń saqtalyp qalǵan­dyǵy», – deıdi Aman­bek qajy kitabynda. Sosyn ózi aıtqan álgindeı bel­gilerge bylaısha toq­talyp ótedi: «Atap aıt­qanda, Qazy­ǵurt­tyń 1720 metr bıi­ginde Nuq paı­ǵambardyń ke­me­siniń izi, sol jerdi meken­degen adam­dar­­dyń úńgiri, sý ishken bula­ǵy osy kúnge deıin bar… Qa­­­zyǵurt taý­yna keme toq­tap, tir­­shilik qaıta jalǵasqanda Nuq paıǵam­bar­dyń Ham, Sam, Ia­fes atty ul­dary osy arada tórt túlik mal órgizipti. Mine, sol tórt túliktiń tasqa túsken iz­deri, Paı­ǵambardyń tamaq pisir­gen oshaǵy, dastarqany, jaınamazy tas kúıinde adamzattyń alǵashqy turmys-tirshiliginen syr shertkendeı bolady. Tipti, «das­tar­qannyń» janyndaǵy tasta jas balanyń izine deıin saq­­ta­lyp qalǵan… Minekı, osy my­­sal­­dardyń ózinen-aq Qazy­ǵurt taýynyń adamzat úshin qan­­shalyq­ty qasıetti ekendigin baı­qaımyz».

Ararat aqıqaty

«Nuqtyń kemesi qaıda toq­tady?» degende, kópshilik jurt­tyń oıyna aldymen Ararat taýy túsedi. О́ıtkeni, «Bıblııada solaı jazylǵan» dep olar dálel keltirip, boı bermes edi. О́zge áńgimeni tyńdaǵysy jáne joq. Tereńdeı úńilsek, Bıblııada solaı jazylǵany ras, biraq týra sol maǵynada emes eken! Ol jaǵyn eshkim aıtqysy kelmeıdi, ańǵarmaǵansıdy. Minekı, qarap kórińiz: «I voda stala medlenno ýhodıt s zemlı. Na sto pıatıdesıatyı den voda nachala spadat: v semnadsatyı den sedmogo mesıasa kovcheg ostanovılsıa na Araratskıh gorah. Voda medlenno otstýpala; nastal desıatyı mesıas goda. V pervyı den desıatogo mesıasa pokazalıs vershıny gor».

Baıqasańyz, evreıler jazǵan bul mátinde taý týraly kópshe túrde aıtylǵan – «na Araratskıh gorah» deıdi, «pokazalıs vershıny gor» dep taǵy da kópshe túrde baıan etedi. Qazir biz «Altaı taý­lary», «Tıan-Shan taýlary» jalpylama aıta salatynymyz sııaqty, bul jerde de Araratty jal­pylama túrde sıpaı ketken. Ararat – shoshaıǵan jalǵyz shoqy, irgesinde eleýsiz toqal jotasy bar. Sondyqtan taýdyń aty kópshe túrde aıtylmaıdy. Iаǵnı, «ol naqty Ararat shoqysy emes, odan ári irkes-tirkes jalǵasyp ketken Kavkaz taýlary da bolýy ábden múmkin», deıdi aýzy dýaly Irvıng Fınkel. Ol kisiniń sózine ılanbasqa shara joq. О́ıtkeni, ol – brıtanııalyq atyshýly assırıolog, shýmerolog, Brıtan mýzeıiniń Taıaý Shyǵys bólimi «Syna jazýlar kolleksııasynyń» meńgerýshisi. Brıtan mýzeıiniń Taıaý Shyǵys bóliminde qazirgi kezde 130 myńdaı syna jazýly qysh taqtaıshalar bar. Syna jazýlardy zertteýde búgingi tańda ol kisimen teńdeser mamandy tappaısyz. Fınkeldiń «Kovcheg do Noıa» atty irgeli zertteýleri aǵylshyn tilinen orysshaǵa aýdarylyp, 2016 jyly Máskeýde kirpishteı qalyń folıant túrinde jaryq kórdi. Biz birshama jańa derekterdi Reseıden ákelgen Fınkeldiń osy kitabynan alyp otyrmyz.

Al ertede keń maǵynaǵa ıe «Ararat» sózi «Ýrartý» ataýynan shyqqanyn eskersek, taǵy da qalyń suraqtyń astynda qalady ekenbiz. О́ıtkeni, Ýrartý – sho­shaıǵan taý aty emes, «Jer kindigi» atalǵan Mesopotamııanyń soltústigindegi saıası jáne geo­gra­fııalyq darqan aımaqtyń jal­­pylama aty. Fınkel osy derekke de shuqshııa úńilip, muqııat oılanýdy usynady. Bir qyzyǵy, Ararat taýy tektonıkalyq ózge­risterdiń áserinen aradaǵy bes myń jyl ishinde 20 shaqyrym ońtústikke qaraı jyljyǵany anyq­talyp otyr. Ararat turǵan Jerdiń qyrqynshy gradýs endigi qazir Armenııa jerindegi jurtqa belgisiz bir tóbeshikte qalypty.

Irvıng Fınkel keme toqta­ǵan taýlardyń bárin tizbelep, sergek sanamen saralaı kele, mynadaı tujyrym jasaıdy: «Kovcheg prıstal k zemle na chrezvychaıno ýdalennoı gıgantskoı gore, raspolojennoı daleko za stranoı Ýrartý, na protıvopolojennom beregý Okeana, okrýjaıýshego obıtaemýıý zemlıý, ı daleko za predelamı chelovecheskogo znanııa. Inymı slovamı, chtoby naıtı Kovcheg, nado peresech vsıý oblast Ýrartý ı prodoljıt v tom je napravlenıı, v nekotorom smysle v beskonechnýıý dal».

Baıqasańyz, bul jerdegi «Okean» degeni Kaspıı teńizine keledi. Odan arǵy «beskonechnaıa dal» – Turannyń darqan dalasy sııaqty. Ondaı jaǵdaıda «chrezvychaıno ýdalennoı gıgantskoı gore» – bizdiń Qazyǵurt bolýy ábden múmkin! Osy arada eskeretin jaıt, Fınkel qysh jazýlardan da myń jyl ertede syzylǵan «Babyl kartasy» atty taqtaıshany zertteı kele, kartaǵa baılanysty mátin­derdi jan-jaqty taldaı kele, osyndaı tujyrym jasap otyr.

Patsha zamanynda Sankt-Peter­býrgten Imperatorlyq orys geografııa qoǵamynyń bas­tama­symen «Rossııa. Polnoe geografıcheskoe opısanıe nashego Otechestva» atty kóptomdyq anyqtamalyq ensıklopedııa shyqqany málim. Kóptegen saıa­hatshylardyń sapar jazbalarymen, túsiniktermen, kartalarmen, dıagrammalarmen, syzbalarmen tolyqtyrylǵan osy ensıklopedııanyń «Týrkes­tan­skıı kraı» degen 13-tomy 1913 jyly jaryq kóripti. Bul kitapty biz Ulttyq kitaphananyń sırek qoljaz­balar qorynan kóterip, paraq­taǵan edik. Anyq­tama­lyq­ta Qazyǵurt taýy bi­rine-biri qa­tyssyz eki ma­qalada sóz bolady. Alǵashqy maqalada V.I.Masalskıı degen knıaz bylaı deıdi: «Ka­zy­kýrt polzýet­sıa shı­rokoı ızvestnostıý sredı okrestnogo mýsýlmanskogo nase­lenııa ne tolko kak mesto obıtanııa ı pogrebenııa svıatogo Kazy­kýrta, no ı kak pýnkt ostanovkı kovchega Noıa posle potopa ı ıavlıaetsıa takım obrazom týrkestanskım Araratom».

Kelesi derekti anyqtama­lyq­tyń sońǵy jaǵyn­daǵy bir maqaladan ushyrattyq: «Kazy­kýrt, zamechatelnaıa ne stolko svoeı vyshınoı (okolo 5.000 f.), skolko shırokoı ızvestnostıý sredı mýsýlmanskogo naselenııa kraıa, kak mesto pogrebenııa svıatogo Kazykýrta ı ostanovkı Noeva kovchega posle potopa. Ob etom týrkestanskom Ararate slojen rıad legend ı predanıı, ı kırgızskıe pevsy, ıgraıa na kobyze ı dombre, do sıh por perechıslıaıýt v svoıh pesnıah jıvotnyh, spasshıhsıa v kovchege na vershıne Kazykýrta».

Qalaı desek te, Noı-Nuq paı­­ǵambardyń kemesi qazaqtyń Qazyǵurtyna qaıyrlapty degen habardy Reseıdiń ǵylymı aınalymyna alǵash engizgen osy anyqtamalyq bolyp otyr. 2003 jyly «Argýmenty ı fakty» aptalyǵynyń 7, 8 nó­mir­lerinde jýrnalıst V.Pısa­renkonyń «Kos­mopoısk» degen qoǵamdyq-ǵylymı birlestiktiń ashqan ja­ńalyǵy týraly qy­zyqty materıaly jarııalanady. Onda Vadım Chernobrov deıtin azamat basqarǵan birlestik músheleriniń «Ararat qupııasyn» ashý maqsa­tynda 2002-2003 jyldary biraz áreket jasaǵany aıtylady. Olar taýdyń Túrik úki­meti barýǵa tyıym salǵan batys qyrattaryna shyǵypty. Ebin taýyp túrik baqy­­­laý­shylaryn aı­nalyp ótip, taýǵa jasyryn kó­terilgen. Cher­nobrov sońy­nan osy saıahaty týraly mer­zimdi baspasózge suhbat beredi. Suhbatynda ol al­dymen osy «Ararat qupııasy» týraly jarııalanǵan, aıtylǵan maqalalar men qujattardyń bar­­­shasyn jıyp-terip, muqııat oqyp-tanysyp shyqqandaryn baıan­daıdy. Solardy bir-birimen salystyrǵan kezde, olardaǵy tolyp jatqan qaıshylyqtar men sáıkessizdikterdi batyl kór­setedi. Birlestik músheleri taý shyńyna jetý úshin sharshap-shaldyǵyp 3-4 kún sapar shegedi.