Beıbitjan TUIаQPAEV: Turǵyn úı azamattardyń turmys sapasynyń aınasy

Mine, barys beıneli bolashaǵyna nyq qadam basyp kele jatqan Qazaqstan óz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn qarsy alǵaly otyr. Tarıh úshin qas-qaǵym sátteı bolyp sanalatyn osynaý jyldary Qazaq eli ǵasyrlarǵa para-par áleýmettik-ekonomıkalyq damý kezeńin ót­kerdi. Jas egemen elimizdiń berik ekonomıkalyq tuǵyryn jasaý maq­satynda birqatar tarıhı memlekettik baǵdarlamalar qabyldanyp, júzege asyryldy jáne asyrylyp ta jatyr. Osy oraıda el ekonomıkasynyń jańa sıpatyn jasaıtyn 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn (TKSh) jańǵyrtý baǵ­dar­la­malaryn erekshe atap ótken jón. Sońǵy jyldary elimizde turǵyn úı qory buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen ósti. Astana qalasynyń ózinde sońǵy kezeńde jylyna 1 mıllıon 300 myń sharshy metrge jýyq turǵyn úı paıdalanýǵa berilip kele­d­i. Azamattardy qoljetimdi turǵyn úımen qamtamasyz etýde Astana qala­syn­da keń óris alǵan páterlerdi memlekettik jalǵa berý úrdisi de astana­lyq­tardyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýdyń utymdy tetigi bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty Astana qalasyndaǵy tabysy tómen azamattardyń arendalyq páterlermen qamtamasyz etilý jaǵdaıyn, TKSh-ny jańǵyrtý baǵdarlamasy men jyljymaıtyn múlik rynogyndaǵy ahýaldy bilý maqsatynda «Qalalyq jyljymaıtyn múlik» MKK dırektory Beıbitjan TUIаQPAEVTY áńgimege tartqan edik. – Beıbitjan Shıpataıuly, Memleket basshysynyń tikeleı bastamasymen elimizde qurylys ındýstrııasy, onyń ishinde turǵyn úı qurylysy qarqyndy damý satysyna shyqty. Osy oraıda, turǵyn úı qurylysy salasyndaǵy ahýaldy qalaı baǵalaısyz? – Adamnyń turmys deńgeıiniń sapasyn aıqyndaıtyn negizgi jetistikterdiń biri – qolaıly baspana bolyp tabylady. El Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty bıylǵy Jol­daýynda «Azamattardyń ómir sapasynyń ozyq kórsetkishi – turǵyn úı jaıly­ly­ǵy­nyń deńgeıi» dep atap kórsetken bolatyn. Sonymen birge, Memleket basshysy el Úkimetiniń aldyna turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn modernızasııalaý, sýmen, jylýmen, elektr jáne gazben qamtamasyz etý júıelerin jańǵyrtý, jalpy, turǵyn úı qatynasynyń ońtaıly modelin qurý mindetin qoıdy. Elimizde áleýmettik-ekonomıkalyq qaı­ta qurýlar barysynda jan-jaqty damyǵan turǵyn úı rynogy qalyptasty. Turǵyn­dar­dyń ekonomıkalyq belsendiligi artýda. Tek sońǵy on jyl ishinde ǵana turǵyn úı qory 30 mıllıon sharshy metrge ósti. 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy sheńberinde tek Astana qa­la­synyń ózinde ǵana 5612 adam qol­jetimdi páterlermen qamtamasyz etildi. Ústimizdegi jyldyń ótken 7 aıynda elordada barlyq qarjylandyrý kózderi boıynsha jalpy aýdany 844 369 sharshy metr turǵyn úı nemese 7713 páter paıdalanýǵa berildi. Memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy bıylǵy jyly da qarqyndy jalǵasyn tabatyn bo­la­dy. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jyl­ǵa deıingi damý strategııasynda tabysy tómen azamattardy qoljetimdi turǵyn úı­men qamtamasyz etý maqsatyndaǵy áleý­met­tik sharalar erekshe kórinis tapqan. – «Qalalyq jyljymaıtyn múlik» MKK-ǵa júktelgen basty mindetterdiń biri memlekettik kommýnaldyq turǵyn úı qorynan bólinetin páterlerdi azamat­tarǵa jalǵa berý tetigin retteý bolyp tabylady. Arendalyq turǵyn úı sek­tory – elimizdegi turǵyn úı qorynyń jańa úlgisi. Qazaqstanda arendalyq tur­ǵyn úı sektory qalaı qalyptasýda? – Bárimizge belgili, Memleket basshysy elimizde arendalyq turǵyn úı salasyn da­my­tý máselesine únemi basymdyq berip keledi. Qazirgi kezde Qazaqstandaǵy aren­da­lyq turǵyn úı sektory bul qyzmet túrin kórsetetin negizgi úsh baǵytta aıqyndalady. Bul – birinshiden, jeke menshik turǵyn úı rynogy. Ol stıhııalyq suranyspen retteledi jáne alypsatarlyq sıpat alǵan. Sebebi, páterge degen suranys óte joǵary. Máse­len, búginde Astana jáne Almaty qala­laryn­da jeke menshik sektor jalǵa beretin páterlerdiń bir aılyq aqysy orta eseppen 70 myń teńgeden aınalady. Arendalyq turǵyn úı sektorynyń ekinshi oıynshysy – negizine­n «Samuryq-Qazyna» UÁQ tarapy­nan kórsetiletin memleket-jeke menshik seriktestigi bolyp tabylady. Bul seriktestik negizinen jumsalǵan qarjyny qaıtarý maqsatynda kommersııalyq baǵytty ustana­dy. Sondyqtan onyń páterlerdi jalǵa berý baǵasy da joǵary. Máselen, bul páterler­diń bir aılyq jalǵa berý quny 90 myń teńgeden aınalady. Arendalyq turǵyn úımen jabdyqtaýdyń bul túri tabysy shekteýli turǵyndardyń basym bóligi úshin tıimsiz. Bul qyzmet túrin kóp rette tabysy joǵary ulttyq kompanııalardyń qyzmet­ker­leri nemese orta qol kásipkerler ǵana paıdalanady. Arendalyq turǵyn úı sek­tory­nyń jalpyǵa tıimdi úshinshi oıyn­shy­sy – kommýnaldyq kásiporyn sıpatynda qyz­met kórsetetin memleket bolyp taby­la­dy. Memleket tarapynan kór­setiletin aren­dalyq tur­ǵyn úı qyzmeti tıimdi ári qol­jetim­di. Máselen, Astana qa­la­synda jalǵa beriletin arendalyq páterlerdiń aqy­sy aıyna 14500 teńgeden aı­na­lady. Ásirese, bıýdjettik sala qyzmetkerleri úshin qol­jetimdi páterge ıe bolý­dyń tıimdi tetigi osy. Shetelderde arendalyq páterler jalpy turǵyn úı qorynyń 40 paıyzyn qamtı­dy. Al Qazaqstanda bul sektor qalalardaǵy jalpy tur­ǵyn úı qorynyń 2-3 paıy­zyn ǵana quraıdy. Mine, ınvestısııa salý­dyń ıgerilmeı jatqan úlken bir salasy. Bul rynok jergilikti dárejedegi mýnısı­pal­dyq organdarmen retteledi. Kez kelgen memlekette tabys kóziniń az bolýyna baıla­nysty jeke menshik páterge ıe bola almaı­tyn adam­dar barshylyq. Bul topqa negizinen jas otbasylar, jas mamandar, bıýdjettik sala qyzmetkerleri jáne taǵy basqalar jatady. – Endi qalamyzdaǵy jalǵa beriletin páterler qory jáne olardyń berilý tártibi týraly aıtyp ótseńiz. – Astana qalasynyń ákimdigi elordanyń erekshelikterin eskere kelip, bas qalanyń bedelin arttyrý, mundaǵy mádenıet, óner salasynyń elıtalaryn qalyptastyrý, den­saý­lyq saqtaý, bilim berý, mádenıet jáne sport salalaryn joǵary kásibı bilikti mamandarmen qamtamasyz etý maqsatynda 2005 jyly arnaýly qaýlymen memlekettik kom­mý­naldyq turǵyn úı qoryn basqarý úshin «Astana qalasy turǵyn úı basqarmasy» mem­lekettik mekemesiniń sharýashylyq júr­gizý quqyǵy bar organy retinde «Qalalyq jyljymaıtyn múlik» memlekettik kommý­nal­dyq kásipornyn qurdy. Kásiporyn memlekettik arendalyq turǵyn úıdi basqarýshy sýbekt retinde, Astana qalasynyń memlekettik kommýnaldyq turǵyn úı qoryn bas­qarýdyń tıimdiligin jetildirý maqsatynda memlekettik kommýnaldyq qordan bólinetin páterlerdi jalǵa berý jáne arendalyq aqylardy jınaý qyzmetimen aınalysady. Memleket basshysynyń tikeleı tapsyr­ma­symen arendalyq turǵyn úı sektoryn da­mytý maqsatynda Astana qalasynyń ákim­digi 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik turǵyn úı baǵdarlamasy aıasynda 6083 páter satyp aldy. Bul páterler kezekte turǵan az qamtamasyz etilgen azamat­tar­dy, memlekettik qyzmetkerlerdi, bıýdjettik uıymdardyń eńbekkerlerin sonymen birge, ortalyq memlekettik organdardyń qyzmet­ker­lerin arendalyq páterlermen qamtama­syz etýge arnalǵan. Bul páterler memlekettik kommýnaldyq turǵyn úı qoryn  quraıdy. Qazirgi kezde kásiporynnyń kommýnal­dyq turǵyn úı qorynda 2050 arendalyq pá­ter bar. Onyń ishinde 1006 páter Úkimettiń arnaýly qaýlysymen ortalyq memlekettik organdardyń qyzmetkerlerine, 120 páter buryn mektep jasyna deıingi balalar mekemelerinde turyp kelgen Qorǵanys, Ishki ister mınıstrlikteriniń jáne basqa organ­dar­dyń qyzmetkerlerine berildi. Osy kommý­naldyq turǵyn úı qorynan 105 páter Uly Otan jáne aýǵan soǵysyna qatysýshylarǵa, áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan azamat­tar­ǵa  berilse, kommýnaldyq turǵyn úı qoryna bólingen arendalyq páterler bıýdjettik salada qyzmet isteıtin dárigerlerge, muǵalim­derge, mádenıet jáne sport salasynyń eń­bekkerlerine berildi. Bul turǵyn úı qoryn bólýde áleýmettik ádilettik qaǵıdattary saqtalǵan. Arendalyq turǵyn úı sektoryn qalypty jaǵdaıda ustaý jáne bul salanyń jumysyn odan ári damytý maqsatynda kásiporyn belgilengen tártipke saı júıeli de turaqty jumys júrgizip keledi. – Beıbitjan Shıpataıuly, qalalyq jyl­­jymaıtyn múlik nysandaryna baı­la­nys­ty operasııalar men sarap­tamalar qalaı júr­giziledi? – Memlekettik múlikti basqarý erejelerine sáıkes kásiporyn  óziniń naqty tá­ji­rıbe júzindegi qyzme­tin­de birqatar oń jetistikterge qol jetkizdi. Atap aıtqanda, ká­sip­oryn elordamyzdyń ınf­ra­qurylymyn jaqsartý ju­mystaryna aıtarlyqtaı úles qosty.  Birqatar jyldar bo­ıy kásiporyn memleket múd­de­si úshin jer telimderin bosatý jáne yńǵaılaý mindetimen shuǵyldanyp keledi. Astana qalasynyń mańyzdy qurylys nysan­daryn salýǵa jáne ınjenerlik ınfraqury­lymyn damytý maqsatyndaǵy qurylys ny­sand­aryn júrgizýge qalanyń bas jospary sheńberinde birqatar keshendi jumystar júzege asyryldy. Máselen, «Abý Dabı Plaza» kóp fýnksııaly keshenin, Qorǵal­jyn tas joly boıyndaǵy 300 oryndyq ma­mandandyrylǵan kásibı-tehnıkalyq lıseı­diń ǵımaratyn, Kúmisbekov atyndaǵy kóshe boıyndaǵy kárizdik nasos stansasynyń qu­rylysyn júrgizý úshin jer telimderin bosatý mindetterin júzege asyrdy. Sonymen birge, Astana qalasynyń mádenı-áleýmettik qurylymyna kórik beretin klassıkalyq opera jáne balet teatry­nyń ǵımaratyn, «Heılıberı-Astana» mek­tebiniń qurylysyn, 350 oryndyq kóp profıldi qalalyq balalar aýrýhanasynyń, bir aýysymda 250 adamǵa qyzmet kórsetetin dıag­nostıkalyq emhanasynyń, Esil ózeni­niń sol jaǵalaýyndaǵy 250 oryndyq juq­pa­ly aýrýlar aýrýhanasynyń jáne basqa áleýmettik nysandar men densaýlyq saqtaý mekemeleriniń qurylysyn júrgizýge jer telimderin daıyndap, olardyń paıdalaný qujattaryn jasady. Sol sııaqty elordanyń ınfraqurylymyn damytý maqsatynda kósheler men kólik joldaryn qaıta qurý jumystaryn júrgizýde ınjenerlik qury­lys jumystaryn atqarý úshin múmkindikter týǵyzdy. Jalpy alǵanda, memleket múddesi úshin mańyzdy qurylys nysandaryn salýǵa jer telimderin bosatý jáne daıyndaýda 2010 jyly 5,7 mıllıard teńgeniń jumysy atqaryldy. Al 2011 jyly memleket múd­de­si úshin jer telimderin bosatý jáne daıyn­daý sheńberinde atqarylatyn jumys 6,5 mıllıard teńgeni quraıdy dep josparlanýda. Astana qalasynyń sáýlet jáne qurylys salasyn odan ári damytý maqsatyndaǵy Memleket basshysy júktegen tapsyrma­lar­dy oryndaý úshin kásiporyn aldynda basqa da úlken mindetter barshylyq. – Elbasynyń bıylǵy Joldaýynan týyndaıtyn mindetterge sáıkes elimizdiń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashy­ly­ǵyn jańǵyrtýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy qabyldandy. Siz basqaryp otyrǵan mekemege de bul rette úlken mindetter júktelgen. Osy mańyz­dy baǵdarlama aıasynda atqaratyn jumystaryńyz qandaı? – Iá, TKSh-ny jańǵyrtý baǵdarlamasy bizdiń kásiporynǵa jańa mindetter men tyń maqsattar júkteıdi. Basty mindet: kóp qabatty úılerge kúrdeli jóndeý júrgizgen kezde jekelegen jumys túrleri boıynsha kondomınımým nysandaryna qyzmet kór­setý, kondomınımým nysandaryn jóndeý ju­mystaryn qaıtarymdy negizde qarjy­lan­dyrý tetikterin jasaý. Kásiporyn bul rette kóp qabatty úılerdegi páter ıelerin ortaq múlikke uqyptylyq kózqarasqa beıimdeı otyryp, olardyń boıynda ózderiniń turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa betburys jasaý ıdeologııasyn qalyptastyrýdy ustanady. Kóp qabatty turǵyn úılerdi kúrdeli jóndeýden ótkizý qarsańynda qalalarda jeke qurylym retinde turǵyn úı ınspek­sııa­laryn qurý kerek. Qazirgi kezde jóndeý jumystaryn júrgizý kezinde birqatar problemalar oryn alýda. Atap aıtqanda, osy jumysty júrgizý mindeti tapsyrylǵan aý­dandyq ákimdikter úılerge kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizýdiń tehnıkalyq alǵy­sharttaryn kásibı negizde uıymdastyra al­maıdy. Bul jergilikti jerlerde kásibı teh­nıkalyq kadrlardyń jetispeýinen týyndap otyr. Sondyqtan kóp qabatty úılerdi kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeýden ótkizý aldynda turǵyn úı ınspeksııalary jan-jaqty tekserýi kerek. 2003 jyly «Astana qalasy turǵyn úı departamenti» mekemesiniń janynan biz osyn­daı turǵyn úı ınspeksııasyn qurdyq. Bul ınspeksııa osy jyldar ishinde qala­daǵy turǵyn úı qoryn tolyq pasporttaýdan ótkizdi. Qazirgi ýaqytta qalamyzdaǵy árbir turǵyn úı nysanynyń paıdalanýǵa berilgen jyly, konstrýksııasy, qurylysqa paı­da­lanylǵan materıaldary, nysannyń aýma­ǵy, onyń paıdalanýǵa jaramdylyǵy anyq­talǵan qujaty bar. О́kinishke oraı, mundaı turǵyn úı qorynyń tolyq jaǵdaıyn kór­setetin qujattar jasaǵan turǵyn úı ıns­peksııasy Astana qalasynan basqa qala­larda qurylmaǵan. Sondyqtan turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasy sheńberinde osyndaı ınspeksııalar qurylsa, nur ústine nur bolmaq. Taǵy bir shuǵyl sheshimdi qajet etip turǵan problema týraly aıtpaı ketýge bol­maı­dy. Bul – tehnıkalyq ınventarızasııa qu­jattaryn, sonymen birge tehnıkalyq mura­ǵat­tardy jergilikti atqarý organ­dary­na qaı­tarý máselesi. Árbir qalanyń óz ákim­shilik aýmaǵyndaǵy barlyq nysan­dar­dyń sany, teh­nıkalyq jaǵdaıy týraly jan-jaqty aqpa­ra­ty bolýy kerek. Bul osy nysandar boıynsha qaısysyna kúrdeli jón­deý júrgizý, qaısysyn jańǵyrtý, qaı­sy­synyń jaramsyz bolyp qalýyna baı­la­nysty buzý jáne basqa aǵym­dyq jumys­tardy josparlaý úshin aýadaı qajet. Mine, osy tehnıkalyq muraǵattardyń barlyǵy elimizde 2007 jyly «Jyljymaı­tyn múlik quqyǵyn jáne olarmen jasalatyn aýys-túıisterdi tirkeý týraly» zań qabyldan­ǵannan keıin Ádilet mınıstrliginiń quzy­ryna ótip ketti. Iаǵnı, jergilikti atqarýshy organ­dardyń kúndelikti jumysyna qajetti muraǵat ádilet vedomstvolarynyń sandy­ǵy­na salyn­dy. Osyndaı vedomstvoaralyq «jilik­tiń maı­ly basyn ózine tartý» áreketi saldarynan Astana qalasynda tehpasporttar daıyndaý isimen bir ǵana aımaqtyq qurylym aınaly­sa­tyn boldy (buryn Astana qalasynda bul qyzmet túrimen 70 shaǵyn bıznes sýbektisi jáne 4 memlekettik kásip­oryn aınalysatyn). Ol is júzinde salyn­ǵan qurylys nysan­dary­nyń tehnıkalyq qujattaryn daıyndap úl­gere almaıdy. Bul óz kezeginde, turǵyn úı, bilim berý, bala­baqsha, densaýlyq salalary qurylysyn­daǵy barlyq memlekettik baǵdar­lamalardy is júzine asyrýda qolbaılaý bolýda. Bul jeke menshik qurylys jáne bıznes nysandaryn salýda kedergiler týyndatyp, «jeń ushynan jalǵasqan» sybaılastyqqa uryndyrýda. Sondyqtan tehnıkalyq ınventarızasııa muraǵattary men tehpasporttar daıarlaý mindetin jergilikti atqarý organdaryna jedel qaıtadan berý qajet. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashyly­ǵyn jańǵyrtý baǵdarlamasy uzaq merzimge arnal­ǵan aýqymdy da keshendi jumys. Bul baǵdar­lama sheńberinde bizdiń kásiporynǵa birqatar jaýapty mindetter júktelip otyr. «Qalalyq jyljymaıtyn múlik» MKK osyǵan laıyq bilimdi de bilikti kadrlarmen jasaqtalǵan. Ká­sip­orynymyzda bul mańyz­dy baǵdarlamany júrgizý maqsatynda kondomınımým nysan­daryna tehnıkalyq jáne ádistemelik kómek kórsetýdiń tolyq múm­kindikteri bar. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.