Týǵan ólkeden syı

Almatyda oqıtyn shyǵysqazaqstandyq tálimgerler men Altaıdan ushqan aqıyqtar alǵash ret basyn qosyp, jerlesterimen qaýyshyp, týǵan jerdiń ystyq yqylasy men iltıpatyna bólendi. Ońtústik astanadaǵy shyǵys zııalylary men jastardyń kezdesýin ótkizý týraly bastamany kótergen Shyǵys óńirdiń ákimi Berdibek Saparbaev. Kók túrkiniń tal besigi О́r Altaı men Alashtyń astanasy bolǵan Semeı jeri ultymyzdyń maqtan tutar talaı uly oı­shyldary men aqyndaryn dúnıege ákel­gen. Elbasy Shyǵys Qazaqstandy «eli­mizdiń – injý-marjany, rýhanı astanasy» – dep beker aıtpasa kerek. О́lkeniń tamyljyǵan tabıǵatynyń kórinisinde shu­ǵylaly shyǵystyń shaıyrlary sha­byt­tanyp jyr jazǵan, eldiń kemel keleshegin oılaǵan ǵalymdar eńbektengen. Búgingi kúni de qalamy qarymdy jazýshy-jýrnalıster, ot aýyzdy, oraq tildi aqyn­dar, kúmis kómeı ánshiler týǵan ólkesine degen qurmetin tól týyndylaryna qosyp, eliniń mereıin ústem etip júr. Bul óskeleń urpaqqa tereń maǵynaly tárbıe beredi. Osy támsildi temirqazyq etken aımaq basshysy elge syıly qalamgerler men sahna sańlaqtaryn, Otanyna rııasyz qyzmet etýge ázir jastardyń basyn qosyp turýdy dástúrge aınaldyrdy. Byltyrdan beri oblys ortalyǵynda «Shyǵys shynary» atty halyqaralyq músháıra ótetin bolǵan. Qytaı, Moń­ǵolııa, Reseı, Qyrǵyzstan jáne О́zbek­stan­nan kelgen aqyndar erke Ertistiń ja­ǵa­syna jyr marjandaryn shashyp, baq sy­na­sady. Saıystyń nátıjesi boıynsha «Shy­ǵys shynary» óleńder jınaǵy ja­ryqqa shyǵýda. Kóktemde «Shyǵys jul­dyz­dary» ensıklopedııasynyń tusýy kesildi. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna oraı «Altaı-Ertis» kitaphanasynyń 20 tomy jaryqqa shyqqaly otyr. Tamyz aıynda «Altaı – túrki álemi­niń altyn besigi» degen aıdarmen alǵash ret halyqaralyq forým jáne «Altaı – altyn besigim» atty túrki ánderiniń festıvali ótti. Alqaly jıynǵa Qazaqstan, Túrkııa, Japonııa, Reseı, Koreıa sııaqty 12 memleketten tanymal túrkitanýshylar, fotosýretshiler, ánshiler, dıplomattar men ǵalymdar qatysty. Astana qalasymen áriptestik jańa deń­geıge kóterildi. Shyǵys Qazaqstan el­ordada alǵashqy bolyp, oblystyń kún­de­rin ótkizgen. Astanalyqtar da aldymen Altaıǵa qurmet kórsetip, mádenı kún­de­rin shyǵystan bastady. Osydan eki apta buryn Túrik eliniń Býrsa aımaǵymen baýyrlastyq qarym-qa­tynas ornatylyp, Osman ımperııasynyń alǵashqy astanasy – Býrsa shaharynda da Shyǵys Qazaqstannyń mádenı kúnderi ótti. Eki óńirdiń kásipkerleri alys-beris jaıyn talqylap, bıznes-forým ótkiz­gen­nen soń, qazaq óneriniń maıtalmandary talǵampaz túrik halqyn tánti etti. Kompozıtorlardyń arasynda «Ánim saǵan týǵan el» atty konkýrs júrip ja­tyr. Sharanyń maqsaty Shyǵys óńirge ar­nalǵan jańa patrıottyq ánder jazǵyzyp, toptastyrý. Abaı aýdanynda Aqylbaı men Kókbaıdyń 150, al Shákir Ábenovtiń 110 jyldyǵy qatar toılanyp, respýb­lı­ka­lyq deńgeıde aqyndar aıtysy uıym­dastyryldy. Qarasha aıynda «О́z elim» degen atpen ózge ult ókilderiniń qazaq tilindegi án baıqaýy ótpek. Jastarmen júzdesý de dástúrge aı­nal­ǵan. Máselen, «Daryn» jastar baı­qaýy­nyń júldegerleri, «Bolashaq» stı­pen­dııasynyń ıegerlerimen kezdesýler ótip turady. Al, mamyr aıynda oblys ákimi ba­s­ta­ǵan delegasııa elimizdiń júregi, eren eń­se­si – elordada bolyp, Astanada bilim alyp jat­qan stýdent jastarmen jáne qa­lam­gerlermen kezdesken. Ulttyq akade­mııa­lyq kitaphanada ótken shyǵarmashylyq keshke aqyn-jazýshylar, jýrnalıster men astanalyq jas aqyndar qatysty. Bas qalada bilim alyp júrgen myńǵa jýyq stýdenttiń ishindegi eń úzdik 220-sy ákimmen Nazarbaev Ýnıversıtetinde kezdesti. Bolashaq jas mamandardyń al­dyn­da qoǵam qaıratkerleri, óńirdiń iri kásip­oryn basshylary sóz sóılep, Shyǵystaǵy sony serpilister týraly baıan qyldy. О́ndiris, aýyl sharýashylyǵy, ǵylym, kásipkerlik salasynda jas mamandar qajet ekenin jetkizdi. Endi osy úrdis jalǵasyp, ásem qala, gúl qala – Almatyda kópten kútken kezdesý ótip otyr. Bul jıynnyń túpki maq­saty urpaqtar sabaqtastyǵyn úzbeı jal­ǵastyryp, jas mamandardy týǵan óńirge qyzmet etýge shaqyrý. Kezdesýge Al­ma­ty­da bilim alyp júr­­gen 400 tálimger qatysty. Bul úl­ge­ri­mi jaqsy, belsendi jastar hám ha­lyq­aralyq olım­pıa­da­lardyń je­ńim­paz­da­ry. Jalpy, ońtústik astanada 4 jarym myń shy­ǵys­qazaq­standyq óren oqý oqıdy. Olar­dyń ba­sym kóp­shi­ligi pe­da­gogıkalyq, medı­sı­nalyq, teh­nıkalyq, agrarlyq oqý oryn­dary men Ulttyq konservatorııada shoǵyrlanǵan. Tek Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde myńǵa jýyq stýdent bilim nárimen sýsyndaýda. Jıynda oblys ákimi óńirde júzege asyp jatqan ilkimdi ister týraly ke­ńi­nen áńgimeledi. Berdibek Saparbaev úde­meli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq baǵdarla­ma­nyń aıaq alysy, aımaqtyń óndirisi, aýyl sharýa­shy­lyǵy, ǵylym, óner salasyndaǵy jetistikteri jaıly aıtyp berdi. Oblys eko­no­mıkasyn jaqsartýdaǵy maqsat-múd­de­miz­di, strategııalyq josparlarymyzdy jú­ze­ge asyrý úshin óńirge jas mamandar qajet ekenin de tilge tıek etti. Ásirese, óndiris, medısına, aýyl sha­rýashylyǵy salasy men kólik quras­ty­ra­tyn zaýyttar bilimdi de bilikti maman­dyq­tarǵa muqtaj. Osy rette sóz sóılegen oblystyq perınataldyq ortalyqtyń bas­shysy Raıa Raqymova, «Azııa avto» AQ pre­zıdenti Erjan Mándıev, sharýa qoja­ly­ǵynyń tóraǵasy Vladımır Akýlov bolashaq mamandardy óz salasymen ta­nystyryp, naqty usynystar jasady. Al, «Qazaqmyrysh» JShS ınjeneri – Dıdar esimdi jas maman zamandastaryna óziniń qyzmeti týraly áńgimeledi. KSRO halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova tálimgerlerge aq jol tilep, ónerli jastarǵa aqyl-keńesin aıtty. О́z kezeginde tálimgerler kóńilde júr­gen, kókeıge túıgen saýaldaryn ákimge qoı­yp, pikir almasty. Jastardy aımaq­tyń ekonomıkalyq, áleýmettik áleýeti, densaýlyq, bilim berý salasyndaǵy ja­ńalyqtar qyzyqtyrady. Sońǵy 2 jylda shyǵys oblysta ár salada, sonyń ishinde bilim berý isinde ilgerileýshilik baıqalady. Bilim berý júıesin qarjyldanyrý jyldan-jylǵa artyp keledi. Máselen, byltyr 47,3 mlrd. teńge bó­linse, bıylǵy bıýdjet 57,1 mlrd. teń­ge­ni qurap otyr (9,8 mlrd. teńgege artyq). Sońǵy 15 jyl ishinde óńirde jalpy quny 14 996,6 mln. teńgeni quraıtyn 65 mektep ashyldy. Bıyl taǵy 15 nysannyń qury­ly­syna 5 196,831 mln. teńge bólindi. Onyń 12-si jyl aıaǵyna deıin tapsyrylmaq. Búginde oblysta bala týý kórset­kish­te­ri artyp keledi. Osy rette Prezıdent pen Úkimettiń 2020 jylǵa deıin búldir­shin­derdi balabaqshamen 100% qamtý tý­ra­ly tapsyrmasy óńirde qarqyndy júzege asýda. Qazirdiń ózinde baldyrǵandardyń 80,9%-y mektepke deıingi mekemelermen qamtylǵan. Buǵan «Balapan» baǵdarlama­sy­men qatar, bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda qol jetkizilip otyr. Kezinde jekeniń qolynda ketken kóptegen balabaqshalar qaıtarylyp, aýyldarda balabaqsha ashý jumystary shırady. Jańa oqý oryndarynyń ishinde «Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń» orny bólek. Ereksheligi sol – bilikti, jańa baǵytta oılaıtyn jastardy tárbıelep, Qazaq elin básekege qabiletti adamı kapıtaly bar memleketke aınaldyrýǵa baǵyttalǵan. Shyǵys Qazaqstanda 2 zııatkerlik mektep bar. Semeıdegi bilim ordasy fızıka-matematıkany tereńdetip oqytsa, О́skemendegi mektep hımııa-bıologııa baǵytyn ustanady. Daryndy balalardy anyqtap, qolǵa­bys etý úshin ashylǵan 13 arnaıy mektep jumys atqarýda. Halyqaralyq qarym-qatynas qarqyndy damyp keledi. «Glıýon» halyqaralyq zııatkerlik klýbymen, FIDJIP federasııasymen jáne da­ryndy balalarǵa arnalǵan «Eýrotalant» qaýymdastyǵymen, Lomonosov atyndaǵy MMÝ jáne «Evrıka» Eýropa damý orta­lyǵymen kelisim-sharttar jasalǵan. Shyǵysqazaqstandyq oqýshylar qa­shan da olımpıada, saıystarda tolaıym tabystarǵa jetip, óńirdiń mereıin asqaqtatyp júrgeni belgili. 2009 jyldan beri respýblıkalyq jáne halyqaralyq olımpıadalarda jeńgen oqýshylarǵa ob­lys ákiminiń shákirtaqysy taǵaıyn­dal­ǵaly bul dástúr jańa lep aldy. Byltyr saıystarda baq synaǵan 48 oqýshynyń 40-y júldeger atandy. Olardyń deni Brazılııa, Taıvan, Qytaı, Koreıa, Shotlandııa, AQSh, Reseı sııaqty elderde ótken iri jarystarda top jaryp shyqqan. Ulttyq biryńǵaı testileýdiń nátıjesi boıynsha shyǵysqazaqstandyq oqýshylar­dyń ortasha bally 90,2 bolyp, oblys respýblıka boıynsha 4-shi orynǵa shyqty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, oblys ákimdigi jáne kásiporyndardyń uıytqy bolýymen ózara áriptestik týraly birqatar memorandým, hattamalar bekitildi. Úshjaqty kelisimniń negizinde kásibı mektepter men arnaıy orta oqý oryn­dary shákirtteriniń jumyspen qamtylý máselesin sheshti. Jas mamandarǵa, ­ási­rese, «Úlbi metallýrgııa zaýyty», «Qa­zaq­­my­rysh», «Tıtan-magnıı kombınaty» sııaq­ty iri óndiris oryndary, sharýa qoja­lyq­tary men medısınalyq mekemelerden, azyq-túlik óndirisi jáne qurylys sal­a­syn­daǵy kompanııalardan suranys kóp. Shyǵys Qazaqstanda daryndy jas­tardy yntalandyrýdyń taǵy bir tıimdi tásili bar. 4 jyl ishinde medısınalyq jáne pedagogıkalyq mamandyqtarda oqı­tyn 864 stýdent óńir ákiminiń grantyna ıe boldy. Buǵan 389 mln. teńge bólingen. Byltyr grantqa taǵy birneshe mamandyq qosyldy. Búginde 200 tálimger ákimniń grantyn alyp otyr. Aımaqtyń bilim berý salasyndaǵy sony serpilister týraly áńgimelep, jas­tardyń suraqtaryna jaýap bergen soń Berdibek Saparbaev jıynǵa qatysqan barlyq tálimgerlerge ortasha kólemdegi shákirtaqy, al, eń úzdik 20 stýdentke oblys ákiminiń gramotasy men syıaqy tabys etti. Sonymen qatar, almatylyq joo rektorlaryna alǵys hat joldandy. Jalyndy jastarmen júzdesken soń ShQO ákimi qoǵam qaıratkerlerimen, qa­lamgerlermen jáne óner adamdarymen kez­desti. Olardyń arasynda Qabdesh Jumadilov, Bıbigúl Tólegenova, Márzııa Turlyhanova, Murat Áýezov, Seıit Qas­qabasov, Sherıazdan Eleýkenov, Qalıhan Ysqaq, Seıitqazy Mataev, Qaınar Oljaı, Serik Janbolat, Jarqyn Shákárim, Kádirbek Segizbaev, Baýyrjan Jaqyp, Maıra Ilııasova, Tolqyn Zabırova sııaqty esimderi elge tanymal tulǵalar bar. Belgili qalamgerler men óner maıtal­mandarynyń syr-suhbaty mazmundy ári tar­tymdy ótti. Shyǵarmashylyq kezdesýde «Shyǵys juldyzdary» ensıklope­dııasy ta­nystyrylyp, kezdesýdiń mereıli meıman­daryna syıǵa tartyldy. Yrys aýnap, nar shókken Shyǵys Qazaqstan týma talanttar men daryndarǵa da óte baı. Qanshama ǵa­lymdar, qalamgerler, kúmis kómeı ánshiler men sahna sańlaqtary, óner jáne mádenıet qaıratkerleri topy­raǵyna aýnap ósken. Olardyń esimderi el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalyp shyqqan jańa kitapqa enip otyr. Bul basylymda Uly Abaı, Shákárim, Muhtar syndy danalarmen qatar, qazirgi zaman jazýshylary men jas aqyn­dar da tizbektelgen. Jınaqty shyǵarýdy usynyp, jobaǵa jetekshilik etken – ShQO ákimi. Taǵy bir atap ótýge turarlyq basy­lym – «Kúnshyǵys atlasy» dep atalatyn ǵylymı eńbek. Atlasta oblystyń karta­sy, tarıhy, jaǵrapııalyq erekshelikteri keńi­nen baıandalady. Týǵan jerdiń bazarlyǵyn ala kelgen Shy­ǵys jurtyna almatylyq oqý oryn­dary da alǵystaryn bildirdi. Kezdesýdiń sońynda jıylǵan jurt estelik sýretke túsip, keleshekte de bas qosyp turýǵa ýaǵdalasty. Aımaq basshysy Berdibek Saparbaev kezdesýdi, – «Elbasynyń tabandy ári jigerli saıasatyn júzege asyryp, týǵan óńirimizdi birge túleteıik, keleshektiń úmitin aqtaıyq!» – dep qorytyndylady. Shyǵys Qazaqstanda – «kún shyǵystan shyǵady» – degen sóz bar. Iаǵnı, Shyǵys óńir elden buryn turyp, iske kirisetindikten, yrysy da artyǵyraq. Sońǵy jyldary kóptegen ıgi bastama dál osy – shyǵys oblystan bastaý alǵan-dy. Shyǵysqazaqstandyqtardyń bul jolǵy jarqyn isi de ózge óńirlerge úlgi bolady degen senimdemiz. Ońdasyn ELÝBAI.