Rýhanı bastaýǵa aparar jol

Baıaǵynyń qarttary endi ǵana es bilip kele jatqan neme­relerin aldyna alyp, ónegeli ósıetterdi aqyldy ańyz, esti ertegi túrinde jastaıynan ke­­ler urpaqtyń qulaǵyna sińire beredi eken. Sondaı kemeń­ger qarııalardyń biri neme­resine ómir syryn bylaı dep aıshyqtap aıtypty:

– Ár adamnyń kókireginde eki qasqyrdyń ózara taıtalasyna uqsas tartys júrip jatady. Onyń biri kúnshildik, qyzǵanysh, ózimshildik, ótirik sııaqty jaman qasıetterdi beınelese, ekinshisi – senim, shyn­dyq, meıirim, adaldyq sekildi jaqsy qasıetterdi beıneleıdi. Bul eki qasqyr sát saıyn, qadam saıyn aıqasyp, ómir boıy kúresýmen bolady.

Sonda zerdeli nemeresi ata­synyń sózin bólip, bylaı dep surapty:

– Al eń sońynda qaı qasqyr jeńedi?

Atasy sál oılanyp, neme­resiniń paıymdylyǵyna súı­sine otyryp, jaýap beripti:

– Sen qaısysyn kóbirek qo­rek­tendirseń, sonysy je­ńedi.

Iá, ómirde aq pen qara, jaqsy men jaman, durys pen burys, oń men teristiń tartysy qatar júredi. Alaıda, osydan adaspaıtyn, týra, aqıqat jolyn tabý úshin adamnyń ajyrata bilý deńgeıi ashyq bolýy kerek. Ol úshin adam «bárin de júrekke baǵyndyrýy» tıis. Uly Abaı atamyz óziniń On segizinshi qara sózinde: «Teginde, adam balasy adam ba­lasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq» – dep aıtqan. Al, endeshe keleshek urpaqqa laıyqty qasıetterge ıe bolý úshin qandaı bilim qajet?! Ol – rýhanı-adamgershilik bilimi. Muny qazirgi tańda álem moıyndap, rýhanı damý jolyn tańdap, soǵan betburys jasap otyr. Qazirgi ózgermeli aqparattyq álemde bilim berýdi bilimniń teorııalyq jıyntyǵy dep qaraý múmkin emes.

Eń mańyzdy qundylyq jáne qoǵamnyń basty kapıtaly adam bolyp turǵan jaǵ­daıda bilim berý júıesiniń maqsaty men jemisi adam ın­tel­lektisi men tulǵasy bo­lýy tıis. Qazirgi ýaqytta zamanaýı tehnologııanyń ar­qasynda aq­parattarǵa qol jetkizý bir­shama jeńildedi, úıde otyryp-aq ınternetti paıdalanyp, kez kelgen arnaıy bilimdi alý­ǵa bolady. Osyǵan sáıkes qazirgi bilim berý qyzmeti adamdy belgili bir bilim kó­le­mimen «toltyrý» emes, bilim alýshylardyń zamanaýı oılaýy men tulǵasyn damy­týdy qalyptastyrý bolyp otyr. Zamanaýı qoǵamǵa adamgershilikti, isker, ashyq, keńpeıildi, jańa bilimdi ıge­rýge, standartty emes sheshim­derdi óz betinshe qabyldaýǵa beıim adam kerek. Eń bastysy, óziniń ómirlik muratyn túsinetin adam bolýy tıis. Za­ma­naýı bilim odan da zorǵysyn bere alýy kerek, ıaǵnı adamdy rýhanı-adamgershilik tur­ǵysynan damyta alatyn bolýy qajet.

Rýhanı-adamgershilik bi­lim berý baǵdarlamasyn eli­mizdiń bilim berý júıesine al­ǵash ret usynǵan elimizdiń birinshi hanymy Sara Alpys­qyzy Nazarbaeva bolatyn. Osy rýhanı-adamgershilik bi­lim berý ıdeıasy Sara Alpys­qyzynyń «Ǵasyrlar toǵy­synda biz kenetten tárbıeniń basty maqsaty – balany kom­pıýter basýǵa úıretip, ep­tep aǵylshynsha sóıletý dep sa­nadyq. Mine, sóıtip jańa formasııanyń adamy da daıar. Al bul «progress» ur­paǵy qaıyrymdylyqty zu­lymdyqtan ajyrata almaıtyny, jaqyn jandardyń jan aýyrtpashylyǵyn tú­sinip, bólise almaıtyny biz­di selt etkizbeıdi» degen alań­daýshylyǵynan týyndaǵan edi.

«О́zin-ózi taný» rýhanı-adamgershilik bilim berý baǵdarlamasynyń avtory Sara Alpysqyzy adamgershilik, ımandylyq, tazalyq, izgilik ta­qyrybynda oı tolǵaǵan «О́mir ádebi» («О́mir ádebi», 2003 jyl) dep atalatyn eńbeginde «Ǵasyrlar boıy ár eldiń halyqtary osy biz kimbiz, ne úshin ómir súrip, qaıda ketemiz, ómirimizdiń maǵynasy nede, basty adamı baǵdarlarymyz qandaı bolýy tıis?» degen saýaldar tóńireginde izdene otyryp, «tirshiliktiń osynaý máńgilik suraqtaryna jaýap berý úshin jalpyadamzattyq qundylyqtardy qaıta jan­dandyryp, ózimizdiń bas­tapqy qaınar kózimizge oralý kerektigine bir sát te kú­mándanbaıtynyn» aıtady. Sondaı-aq Sara Alpysqyzy «Rýhanııattyń káýsar bulaǵyna aparatyn joldy izdeý – búgingi tańda ómir súrip kele jatqan adamdardyń árqaısysynyń jáne barshamyzdyń basty mindetimiz» ekenin kórsete kele, «Jańa ǵasyrdyń basynda eresekter ómirine qadam basqan jas jetkinshekter burynǵydaı emes, múlde basqa ómirge beıim bolýy kerek. Bilimdi adam sanatynda atalýy úshin qazirgi jasóspirimge negizgi pánderdi jan-jaqty ıgerý jáne jaqsy taldaý qabiletiniń bolýy azdyq etedi. Ol ómirdiń barlyq shytyrmandaryn paıymdaı bilýi, kez kelgen tyǵyryqtan parasatpen abyroıly shyǵa alýy tıis» dep, ózin-ózi tanýda, ómirdi tanýǵa jańasha baǵytta qaraý kerektigin meńzeıdi.

«О́zin-ózi taný» rýhanı-adamgershilik bilim berý baǵ­darlamasy «О́zin-ózi taný» pániniń mazmuny arqyly balalardy bıik adamgershilik rýhta tárbıeleýdi maqsat tu­tady. Adamı izgi qarym-qaty­nastarǵa, ıaǵnı adam men adam, adam men qoǵam, adam men tabıǵat, adam men álem arasyndaǵy qarym-qaty­nastarǵa úıretýde «О́zin-ózi taný» pániniń mańyzy erekshe. Osy pán arqyly árbir balaǵa ózin rýhanı bolmys, tabı­ǵattyń bir bólshegi re­tinde sezinýine yqpal etip, óz boıyndaǵy týmysynan sa­lynǵan jalpyadamzattyq qun­dylyqtardy (aqıqat, súıis­penshilik, durys áreket, ishki tynyshtyq, qııanat jasamaý) olardyń kórinisi bolyp tabylatyn adamgershilik qasıetteri arqyly kúndelikti ómirinde, túrli jaǵdaıattardy qoldana alýǵa baýlý júzege asyrylady. Ol úshin árbir bala óz ar-ujdan daýysyna saı ómir sú­retin, oıy, sózi, isi birlikte bolyp, óziniń áleýmettik róli men ómirlik muratynyń mánin uǵatyn, barlyǵyna rııasyz súıispenshiligin arnaı alatyn, qoǵamǵa rııasyz qyzmet etetin tulǵa bolýǵa tıis. Osy turǵydan kelgende «О́zin-ózi taný» rýhanı-adamgershilik bilim berý baǵdarlamasynyń bilim berý júıesindegi ózek­tiligi arta túsedi.

Osyndaı kúrdeli de, jaýapty mindetti «izgi aqyl» men «jyly júrekti» ustazdardyń balalarmen súıispenshilik, ózara túsinistik, syılastyq, yntymaqtastyq jaǵdaıynda ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan adamzattyń rýhanı murasymen sýsyndatyp, ulttyq qundy­lyqtaryn dáripteýge, elin súı­gen, adal azamat bolýǵa tár­bıeleýi bilim berýdiń shynaıy maqsaty bolyp tabylady.

Aqıqat, durys áreket, tynyshtyq, súıispenshilik, qııa­nat jasamaý sııaqty jalpy­adamzattyq qundylyqtardy jete túsingisi keletin kez kelgen adam, osy qundylyqtardy is júzinde qoldanyp, olardy adal nıetpen jáne aq peıilmen taratsa, sol adamdy naǵyz ke­mel adam dep ataýǵa bolady. Endeshe elimizdiń birinshi hanymy Sara Alpysqyzy Nazarbaevany «kemel adam» dep ataǵan oryndy. О́ıtkeni Sara Alpysqyzy elimizdiń bilim berý júıesine alǵash ret rýhanı-adamgershilik bilim berý ıdeıasyn usynǵan jáne osy ýaqytta «О́zin-ózi taný» rýhanı-adamgershilik bilim berý baǵdarlamasynyń avtory retinde onyń júzege asyrylýyna úlken qoldaý kórsetip, qajyrly eńbek sińirip, orasan zor eńbek etip otyr.

Altyn júrekti anamyz Sara Alpysqyzy – meıirimdilik pen qaıyrymdylyqtyń jarshysy. Qamqor anamyzdyń eńbegine el rıza bolyp, shapaǵatyn kórgen jurtshylyq shyn júrekten alǵystaryn jaýdyryp, únemi ystyq yqylastaryn bildirip jatady.

Sara Alpysqyzynyń usta­nymy – jas urpaqty barsha adamzat balasyn súıýge, taza jú­rekti bolýǵa, qaıyrly is ja­saýǵa shaqyrý. Osyndaı izgi ti­lektiń, ıgilikti istiń úlgi­sin ózi kórsetip keledi. Sara Al­pysqyzy óskeleń urpaq­tyń súıispenshilik, qaıy­rym­dylyq, jaqsylyq qun­dylyq­taryn ómirlerine arqaý etip, ba­qytty urpaq bolyp ósýi­ne tilek­testik bildirip, zor úmit artady.

Rabıǵa IZǴUTTYNOVA,

«Bóbek» UǴPBBSO, Adamnyń úılesimdi damýy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri,

pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty

ALMATY