Jabaıhan Múbárakuly. Fılosof, ustaz, qaıratker

Pavlodar oblysy Maı aýdanynyń «Qyzyl eńbek» dep atalatyn, Ertistiń jaǵalaýynda ornalasqan qazaq aýylyndaǵy on jyldyq orta mektepti 1949 jyly úzdik aıaqtaǵan Jabaıhan Múbárakulyna fılosof bolýǵa keńes bergen ustazdarynyń kóregendigine eriksiz tań qalasyń! Nege ol fılosof bolýy kerek? Fılosof nemen aınalysady, ne tyndyrady? Ol kezderi búkil Qazaqstanda fılosof ataýlylar sanaýly ǵana edi, fılosoftardy daıyndaıtyn oqý orny da joq bolatyn. 

Sanaly ómir maqsat-muratsyz, arman-tileksiz bolmaıdy ǵoı. Bul, ásirese, adamnyń jalyndaǵan jas shaǵynda onyń qııalyn san-saqqa júgirtip, ómir jolyn tap basyp tańdaýǵa jeteleıdi. О́mir jolyn durys tańdap, óz yqtııaryńmen, shynaıy kóńilińmen aldyńa izgi maqsat qoıyp, soǵan berile qyzmet jasaý – jemisti ómir súrý­diń bir kilti osynda jatqany bel­gili. On altydaǵy jas túlektiń sanaly túrdegi sheshimdi tańdaýy, ustazdarynyń joramalyna saı fılosofııa bolyp shyqty, al munyń óz reti, óz negizderi joq emes edi.

HH ǵasyrdyń 30-40-jyldary qazaq hal­­qynyń bastan keshken­ qıyn­shylyqtary búkil eldi qan­sy­ratyp, múshkil jaǵdaıǵa ushy­ratqany málim. Sol kez­deri zor­lyq-zombylyqtyń, ashar­shy­lyqtyń zardabyn tart­qan aýyl turǵyndarynyń hal-­kúıi tym nashar bolatyn. Joq­shylyqty kórip ósken Jákeń, ómir­diń ashy-tushysyn tereń sezinip, ómirge degen qulshynysy, sergektigi erte oıanyp, derbes oı men iske beıim bolyp ósti. Ájesi Zylıqanyń tár­bıesin kórip, odan halyq erte­gileri men maqal-mátelderin estip, ba­­tyr­lar jyryn oqyp, Abaı óleńderin jattap, qazaqy salt-dástúrlerdi, ulttyq dildi boıyna sińire mashyqtandy ol ómirge. Aýyl balalarymen mal baǵysyp, atqa mine jarysyp, Ertiste shomylyp, balyq aýlap, jemis-jıdek terisip, inisi Me­ıirhandy qamqorlyǵyna alyp, ba­lalyq shaqtyń qyzyǵy men shy­jyǵyn da, aýyl ómiriniń tynbas kúıbeńin de bastan keshti. Mek­tepte syıly boldy, oqý ko­mıtetin, komsomol uıymyn bas­qardy, oqý ozaty atandy. Esep shyǵarǵanda, aýyzsha sabaqtarda da, ásirese, til, ádebıet, tarıh pán­derine kelgende aldyna jan salmaıtyn.

Kókiregi oıaý, kózi ashyq, oqý-­bilim isine jan-tánimen be­ril­­gen mektep muǵalimderi jas­tar­dy adamgershiliktiń, bilimpaz­dyqtyń, izgiliktiń sara jolyna bastap, durys oqytyp, jaq­sy tár­bıe berýge umtylatyn. Son­dyq­­tan adamzattyń alǵashqy us­taz­dary dep sanalatyn kóne grek fılosoftarynyń (Fales, Pı­fagor, Demokrıt, Sokrat, Platon, Arıstotel jáne t.b.), álemdik ǵylymnyń jasam­pazdary sanalatyn ataqty Nıý­ton, Maksvell, Darvın, M.V.Lomonosov, D.I.Mendeleev, M.Plank, A.Eınsh­teın jáne t.b. ǵalymdardyń, qa­zaq oıshyl­darynyń, aqyn-jyraý­larynyń, bı-sheshenderiniń, Sho­qan, Yby­raı, Abaı sııaqty shoq­tyǵy bıik tulǵalardyń esimderi jıi atalyp, oqýlyqtarda da olar­dyń ilimderi, aıtqan ulaǵatty sóz­deri týraly jalpy málimetter beri­lip, danalar, danyshpandar, úlgi tutarlyq ǵulamalar dep sanalatyn. Dana­lyqtyń kózi fılosofııada, al fılosof bolý dana bolýmen barabar de­­gen túsinik keń taraǵan edi kóp­shi­liktiń ortasynda. Jasynan alǵyr Jákeńdi bul óresi bıik, ańyzǵa bergisiz áńgimeler eleń etkizbeı qoımaıtyn, qııalyn qoz­ǵap, oıyna salmaq salatyn. Osy­ny ańǵarǵan ustazdary da óz­derinshe joryp, Jákeńnen zor úmit kútip, fılosof bolýyn tilep, batalaryn bergen edi. Dál sol 1949 jyly búkil Qazaqstandaǵy jalǵyz ýnıversıtettiń, Almaty­daǵy Qazaq memlekettik ýnıver­sıtetiniń janynan fılosofııa fakýlteti ashylyp, Jákeń sol oqýǵa túsedi. Sóıtip onyń fılo­sofııalyq ósý joly bastalady.

Jabaıhan Múbárakuly stý­dent kezinde bar kúsh-jige­rin jum­sap, fılosofııa klassık­teri­niń eńbekterin oqyp, konspek­tilep, túsinbegen jerlerin ustaz­da­ry­nan surap, keremetteı talpynady. Onyń eńbekqorlyǵyn baı­qaǵan ustazdary, ásirese, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent M.N.Chechın ony qat­ty qoldap, aqyl-keńes berip, fılosofııalyq oıdyń qyr-sy­ryna meńzep, klassıkterdiń eńbek­terin tereńdeı oqyp-ıge­rýge baǵyttaıdy. О́ziniń izdenim­pazdyǵy, qajyr-qaıraty arqa­synda eń úzdik nátıje kórsetip, oqýyn qyzyl dıplommen bitiredi.

1955-58 jyldary M.V.Lomono­sov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnı­­versıtetinde aspırantýrada oqyp, belgili fılosof E.P. Sıtkovskııdiń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııasyn tabysty qorǵap shyǵady. Munda da Jákeńniń daıyndyǵynyń, bilim dárejesiniń joǵarylyǵyn, talpynysynyń qýattylyǵyn, alǵyrlyǵyn ańǵar­ǵan máskeýlik professor, apta sa­ıyn ony óz úıinde qabyldap, suraq-jaýapqa negizdelgen eki jaqty suhbat quryp, bilimin shyńdaı túsedi, álemdik fılosofııanyń jas ǵa­lymǵa beımálim tustarynan habardar etedi, Máskeýdegi fılo­sofııalyq ahýaldyń mán-jaıyn ashyp beredi.

Almatyǵa qaıta oralǵan Já­keń sol 1958 jyly Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynyń jańa ashylǵan Fılosofııa jáne qu­qyq ınstıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp jumysqa ornalasady. Instıtýttyń alǵashqy dırektory áıgili qazaq zańgeri, soǵys ardageri Salyq Zımanov talantty jas ǵalymdardy jınastyryp, jan-jaqqa bilimin joǵarylatýǵa jiberip, maman­dardy daıarlap, ǵylymı-zert­teý jumysyn bilgirlikpen uıym­dastyryp, Respýblıkada fılosofııa men zań ǵylymdarynyń damýyna zor úles qosqan bilimdi de isker, batyl, jańashyl azamat edi. Ol birtalaı jas fılosoftardy jumysqa qabyldap, olardyń sóz saptaýyna, fılosofııalyq kóz­qarastarynyń syndarlyǵyna kóz jetkizip, Jabaıhandy bas qylyp, dıalektıka teorııasynyń máselelerin zertteıtin shyǵar­mashylyq top quryp beredi. Bul toptyń quramyna M.I.Baka­nıdze, A.H.Qasymjanov, L.K.Naý­­men­ko jáne G.A.Iýgaı kire­di. Jas jaǵynan qatarlas bul jigitter birneshe monografııa­ jarııalap, tez arada búkil Odaq kóleminde atyshýly «Dıalektıkalyq lo­gıkanyń almatylyq mektebi» degen ataqqa ıe bolyp shyǵa keldi.

Dıalektıka teorııasynyń ish­ki arqaýy bolyp tabylatyn abs­traktylyqtan naqtylyqqa órleý ádisiniń negizgi bir máselesi: «Neden bastaý kerek?» degen su­raqqa kelip tireletin. Osy ózekti máseleniń jan-jaqty sheshimin J.Ábdildın «Problema nachala v teoretıcheskom poznanıı» (1967 j.) degen monografııasynda bergen bolatyn. Bul klassıkalyq týyndy dep moıyndalǵan eńbek­tiń negizinde onyń avtory Más­keýde KSRO ǴA Fılosofııa ıns­tıtýtynyń dıssertasııalyq keńe­sinde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, otyz bes jasyn­da ǵylym doktory atanady. Sol 1968 jyly qyrkúıek aıyn­da «Dıalektıkalyq logı­kanyń ózekti máseleleri» degen taqyrypta Bú­kil­odaqtyq birinshi sımpozıým ótkizilip, Al­maty qalasy Odaq boıynsha­ dıalektıka teorııa­synyń má­­se­leleri boıynsha zertteýler júrgizetin ortalyqtyń biri retin­de moıyndalady. Budan keıin 1977 jáne 1990 jyldary ekin­shi jáne úshinshi sımpozıým­dar ótkiziledi. J.M.Ábdildın bas­qarǵan fılosoftar keshendi-baǵdarlamalyq zertteýler júr­gizip, Odaqta birinshi bolyp dıalektıka kategorııalarynyń ǵy­lymı negizdelgen júıesin qu­ryp beredi.

1983 jyly Jákeń basqarǵan fılosofııa jáne quqyq ınstıtýty búkilodaqtyq sosıalıstik jarystyń jeńimpazy retinde SOKP OK men VSSPS-tiń aýys­paly Qyzyl Týymen, 1984 jyly onyń bir top áriptesteri ǵylym men tehnıka salasy boıynsha Qazaq KSR Memlekettik syı­ly­ǵymen marapattalady. Qazaq­standyq dıalektıkalyq-logı­kalyq fılosofııalyq mekteptiń ataq-dańqy Odaq kóleminen asyp, Eýropa men Azııanyń kóp­tegen elderine jaıylady. HH ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastalǵan fı­losofııalyq órleý Qazaqstanda osy kúnge deıin óz jalǵasyn taýyp,­ qazaq fılosofııasynyń boıyn tiktep, onyń bolmysyna tereń mán bere jalǵasyp kele jat­qany anyq.

J.Ábdildınniń fılosofııany damytýǵa qosqan úlesin aıtyp jetkizý úshin, onyń jazǵan kitaptaryn, usynǵan ıdeıalaryn atap, ósirgen shákirtterin sanamalap, uıymdastyrǵan konferensııalaryn, qatynasqan álemdik fılosofııalyq kongresteriniń (ol 1968 jyldan  bastap bes jylda bir ótetin osy kongresterdiń bá­rine qatynasqan birden-bir qazaq­standyq fılosof) túsin tústep jatýǵa týra keler edi, al bul úl­ken kitapqa azyq bolar áńgime. Toqeterin qysqa qaıyryp qoryta aıt­qanda, mine 60 jyldaı ýaqyt qazaq danalyǵyn jer betine ja­ıyp, Qazaqstannyń fılosofııalyq mektebin tikeleı basqaryp, onyń bolmys-tir­shi­ligine jan bitirip, búkil álem­dik fılosofııanyń damýy­na óz úlesin qosyp, Táýel­siz Qa­zaq­­stannyń ataǵyn óz shákirt­terimen, qyzmettes áriptes­teri­men birge joǵary kóterip kele jat­qan abzal aǵamyz Jabaıhan Mú­­bárákulyna aıtar alǵysymyz sheksiz.

J.Ábdildınniń ǵalym-aza­­mat retindegi erekshe atap kór­­se­ter­lik bir qasıeti onyń áleý­met­tik-qoǵamdyq isterge belsene qatysýynda. Bul onyń fılo­sofııalyq ómir saltynyń myz­ǵymas bir kredosy dese de bolady: qoǵamda ómir súre otyryp, onda bolyp jatqan oqıǵalarǵa, saıası-mádenı ózgeristerge beıjaı qaraýǵa bolmaıtynyn, qoǵamdyq ómirdegi qarym-qatynastardyń bári derlik adamǵa baılanys­ty ekenin tereń túsingen ol, ár­daıym qoǵamdyq sharalar men is-áreketterge belsene qa­ty­nasyp, óz mindetterin adal at­qa­­­ryp, nátıjeli qolǵabysyn tıgizetin. Mysaly, HH ǵasyrdyń 70-80-jyldary ol akademııalyq ǵylymı qyzmetterimen (ınstıtýt dırektory, Qoǵamdyq ǵylymdar bólimshesiniń akademık-sekretary, Ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, Prezıdıýmynyń múshesi, ártúrli ǵylymı jýrnal­darynyń redkollegııa múshesi, dıssertasııalyq keńestiń tóraǵa­sy jáne t.b.) qatar, Almaty qa­la­sy Halyq depýtattary Ke­ńesiniń depýtaty, KSRO fılosofııa qoǵamy Prezıdıýmynyń múshesi ári Qazaq bólimshesiniń tóraǵasy, Respýblıkalyq «Bilim» qoǵamynyń fılosofııa boıynsha ádistemelik keńesiniń tóraǵasy, Sovet-Qytaı dostyǵy qoǵamynyń Qazaq bólimshesi basqarmasynyń tóraǵasy, KSRO lenındik jáne memlekettik syılyqtary jó­nin­degi komıtettiń múshesi, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń halyq depýtaty jáne t.b. qoǵamdyq-áleýmettik mańyzy zor mindet­terdi qosa atqarady. Kezinde Sháká­rim­­ Qudaıberdıevtiń, Maǵ­jan Ju­mabaevtyń, Ah­met­ Baı­tur­sy­novtyń, Mir­ja­qyp­ Dý­latovtyń shyǵar­ma­shy­lyq murasyn zertteý jónindegi Qazaq­stan KP OK ko­mıs­sııa­larynyń tóraǵasy bolyp, olardy aqtaý isine aıryq­sha úles qosqany taǵy bar. Tá­­ýel­­­­sizdik alǵan jyldary J.M.Áb­dil­­dın asqan saıası-áleý­­­­met­­tik belsendilik tanytyp, Jo­ǵar­ǵy Keńes depýtaty, Par­la­ment Se­natynyń depýtaty, Ha­­lyq­aralyq ister, qorǵanys já­ne qaýipsizdik Komıtetiniń tó­raǵasy, Prezıdent janyndaǵy adam quqyqtary jó­nindegi ko­mıssııanyń tóraǵasy bolyp saılandy. Kóptegen halyq­aralyq deń­geıdegi saıası, saıası-áleýmet­tik, tarıhı-mádenı máni bar is-sha­ra­larǵa qatynasyp, saıa­sat­ker ári ǵalym retinde Qazaq­­stan Respýblıkasynyń Konstı­týsııasyn, til, mádenıet, qaýip­siz­d­ik, adam quqyǵy másele­le­­rine qatynasty zańdardy qa­byl­­daý­ǵa, qazaq mádenıeti men ǵy­ly­my­­nyń jetistikterin shet elderde nasıhattaýǵa aıtarlyqtaı qo­maq­ty úles qosa bildi.

2007 jyldan beri akademık J.Ábdildın L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııalyq ýnıver­sı­tet­tiń professory retinde pe­da­gogıkalyq qyzmet atqarýda. Osy keıingi on jyldan astam ýa­­qyt bederinde ol stýdentterge dáris oqýymen, jańa sapaly oqý­­lyqtar jazýymen birge, oqý-bilim isin ǵylymmen ushtastyrý ıdeıasyn praktıka júzinde iske asyrýǵa bet alyp, birneshe qos­taraptyq (ǵylymı-zertteýlik jáne pedagogıkalyq) mánge ıe monografııalardy jarııalap úl­gerdi.

Jákeńniń rýhanı álemi óte keń ári baı, soǵan oraı shyǵarmashy­lyǵynyń kókjıegi de erekshe fı­lo­sofııalyq boıaýlarǵa qanyq. Ol birde álemdik fılosofııanyń áı­gili shyńdary sanalatyn I. Kant pen G.V.Gegeldiń fılosofııalyq-logıkalyq ilimderine boılap, so­lar­dyń oı álemin erkin sharlaı sharyqtasa, kelesi birde qazaq fı­losofııasynyń Shoqan, Abaı syndy alyptarynyń ómiri men shyǵarmalaryna oıly kóz tas­tap, ózine tán dıalektıkalyq-logıkalyq sarynda tarqatady, taǵy birde álemdik ádebıettiń L.Tolstoı, M.Áýezov, Sh.Aıtma­tov­ sııaqty pirleriniń týyndyla­ryna oraı beıneli sózdiń qudire­tine bas ıe otyryp, fılosofııalyq oı ushqynyn qazbalap, ózinshe mazdatady. Bul asqan sheberlikpen aǵytylǵan oı yrǵaǵyna eriksiz moıynsunasyń, kórkem ádebıet pen fılosofııalyq oıdyń toǵysý arnasyn tap basyp, betperdesin ashqan ustazǵa ábden razy bola­syń.

Jákeńniń taǵy bir erekshe­ qasıeti – onyń qarapaıym­dy­ly­ǵynda. Ol eshqashan de keý­desin qaǵyp maqtanbaıdy, óz isine myǵym qalpynda, sonymen bir­ge shyndyqty synı taldap, bolashaqqa senimmen qarap, árqa­shanda oı ústinde júredi: óıtkeni ol – naǵyz fılosof!

Murat SÁBIT,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor