Juldyzdy jıyrma kún. BEIBITShILIK BELDEÝI

Tórtinshi kún (29 qarasha ): Búgingi tańda Qazaqstan ıadrosyz álem qurý jolyndaǵy halyqaralyq qozǵalystyń belsendi de bedeldi múshesi bolyp otyr. Bul istegi Qazaq­stan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamalary álemdik qoǵamdastyq, sonyń ishinde BUU jáne AQSh pen Eýropanyń bedeldi elderi tarapynan qýanyshty qoldaýlar tabýda. Biz tómende osy qozǵalys sheńberinde Qazaqstan tarapynan atqarylǵan jumystar týraly aıta­tyn maqalalar toptamasyn usynyp otyrmyz.   Barak OBAMA, AQSh Prezıdenti: Qazaqstan uzaq ýaqyt boıy ıadrolyq qaýip­sizdik sala­synyń lıderi jáne Amerıka Qurama Shtattarynyń dosy bo­lyp keledi. Osy saladaǵy birlesken jobalarymyzdyń jalǵa­sýyn asyǵa kútemin. Pan GI MÝN, BUU Bas hatshysy: О́zimniń byltyrǵy Semeıge barǵan sapa­rymdy eshqashan umytpaımyn. Bul jer ondaǵan jyldar boıy «qyrǵı-qabaq so­ǵystyń» epısentri bolyp keldi. Sizdiń (N.Nazarbaevtyń) 20 jyl burynǵy batyl sheshimderińizdiń arqasynda ǵana Semeı jerinde úmittiń oty mazdady. Djek STRO, Ulybrıtanııa: Qazaqstannyń úlgisi bo­ıynsha birneshe memleket ıadro­lyq qarýdan óz erikterimen bas tart­ty. Meniń oıymsha, álem Qazaqstanǵa rah­met aıtýy kerek.   Enı FALEOMAVAEGA, AQSh Kongresi ókilder palatasynyń múshesi: Prezıdent N.Nazarbaevqa, senatorlar R.Lý­gar men S.Nannǵa Nobel Beıbitshilik syı­lyǵy berilse, olardyń tarıhı úlesin adamzattyń la­ıyqty baǵalaǵany bolar edi. Mundaı joǵary ba­ǵanyń ıadrolyq qaterdi azaıtyp, jahandyq qa­ýip­siz­dik­ti nyǵaı­tatynyna meniń senimim mol.   Koıtıro MASÝRA, IýNESKO-nyń Bas dırektory: Men Qazaqstan Prezıdenti N.Nazar­baev­tyń ıadrolyq qarý qorlaryn joıýǵa baǵyt­talǵan kúsh-jigerin barynsha qup­taımyn.   Rıchard LÝGAR, AQSh senatory: AQSh pen Qazaqstannyń «Nann-Lýgar baǵ­darlamasy» bo­ıynsha júzege asyrylǵan jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń ın­fraqurylymyn ból­shek­teý sa­la­syndaǵy tyǵyz yntymaq­tas­tyǵy bizdiń elderimiz ara­syndaǵy izgi qatynas­tar­dy da­mytý úshin qunarly negiz bolyp qalady.   Halyq pen bıliktiń tutastyǵy alǵash ıadrolyq qarýǵa qarsy kúreste kórinis tapty Jappaı qyryp-joıǵysh ıadrolyq qarýdyń dúnıe jú­zindegi arsenaly Jer betindegi tirlikti túgel joıyp jiberýge jetetin áleýetke jetkennen beri ıadrosyz álemge kóshý ıdeıasy da týǵan edi. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyl­darynan ıadrolyq qarýdy joıý ıdeıasyn kótergen adamdar kóbeıdi. Sonyń biri kósemsózshi Djonatan Shell boldy. Ol 1984 jyly óziniń «The abolition» («Tyıym salý») atty eńbegin jarııalady. Al bul týraly joǵary deńgeıdegi halyq­ara­lyq kelissózder alǵash ret AQSh prezıdenti R.Reıgan men KSRO prezıdenti M.Gorba­chev­tiń 1986 jylǵy qazanda Islandııa astanasy – Reıkıavıkte kezdesýinde qozǵaldy. Álem­dik sarapshylardyń aı­týyna qara­ǵanda, osy kezdesýden keıin ıadrolyq qarýdy jasaýda tejelis paıda bolǵan. Al bul kezde ıadrolyq oqtum­syq­tar sany 50 myńǵa jetken edi. Reıgan men Gorbachev ıadro­lyq qarýdy joıý jónindegi negizgi maqsatqa jetpegenimen álem­ge ony shuǵyl qysqartý baǵdaryn kórsetip ketti. Biraq AQSh pen Reseıde jáne olardan basqa da ıadrolyq klýbqa enetin elderde áli kúnge onyń myńdaǵan oqtumsyqtary qa­lyp otyr. Búgingi kúni ıadro­lyq qarýdyń qaýpi arta tústi, sebebi, terrorıstik uıymdar olardy qolǵa túsirýge barlyq kúshterin salyp, jantalasýda. Atom bombasynyń ózi bolmasa da ıadrolyq qurylymdy qolǵa túsirýdiń ózine olar orasan zor qarjyny aıamaýǵa bel býýda. Ázirge órkenıetti álem ıadro­lyq qarýdyń qoldy bo­lýyna jol bergen joq. Biraq qarýdyń kóbeıýi jáne ony ıelengen elder sanynyń arta túsýi qoldy bolý qaýpin de zoraıtýda. Bar-joǵy birneshe jyl buryn ǵana ıadrolyq ma­terıaldardy satatyn «qara bazardy» joıýǵa qol jetkizildi. Birneshe jyl boıy áreket etken onyń sórelerinen qan­shama materıaldyń nıeti bu­zyq adamdardyń qolyna tús­keni belgisiz. Qaýipsizdik sha­ra­laryn barynsha jetildirdik deıtin AQSh-tyń ózinde 2008 jyly eki ret ıadrolyq mate­rıaldardyń satylǵan faktileri áshkerelendi. Atom bombasynyń zarda­­­byn álemde óz basynan ót­ker­gen mem­­­le­ket­tiń bi­ri retinde Qa­zaq eli ıadro­­lyq qa­­rý­syz álem de­­­gen uran­ǵa qaı kúnnen eleń­dep tu­rady. Aqyn Oljas Sú­leı­me­nov­­tiń sózimen aıtqanda, bizdiń jerimizde «memleket óz halqyna qarsy ty­nysh atom soǵysyn júrgizip keldi». Qazaqstan aýmaǵyndaǵy álemdegi eń úlken Semeı ıadrolyq synaq po­lıgonynda 40 jyl boıy, sonyń ishinde 14 jyl ashyq dalada ja­rylǵan bombalardan taraǵan radıasııa 300 myńnan artyq sharshy shaqyrymdy shar­pyp, adamdardyń densaýlyǵyna, qorshaǵan ortanyń florasy men faýnasyna orasan zor zııan keltirgenin jáne áli de qaýip týǵyzyp jatqanyn qazir jaqsy bilemiz. Dalanyń qatal tabıǵatynan su­­ryptalǵan, den­saýlyǵy myqty, tózimdi, onyń ústine kóp balaly bolyp ke­­letin qazaq ot­basylarynda bu­ryn bolyp kór­megen rak, leıkemııa, erte katarakt bolý, týberkýlez, allergııa, glaýkoma, júrek-qan ta­myrlary, teri já­ne júıke aýrýlary qaptap ketti. Balalardyń eki­­­­­­­basty, qolsyz, búıreksiz, t.b. týýy da kó­beıdi. Al jaıdan-jaı álsireý, bas aınalý, shashtyń erte túsýi, sýısıd sekildi kórinister jappaı oryn aldy. Osyndaı jaǵdaı mal ba­synda da kóbeıdi. Bir otar qoıdyń bir sátte júni túsip nemese jappaı soqyr bolyp qalýy sekildi sum­dyqtardy qazaq qana bastan keshken shyǵar. Ol-ol ma, keshe ǵana tamasha mal jaıylymy nemese kóz jetkizgisiz jazyq dala bolǵan jondarda aıaq astynan taý nemese kól paıda bolǵanyn, al taýlardyń joǵalyp ketkenin de qazaqtan basqa kim kórgen. 1989 jyly KSRO-daǵy demo­kratııalyq úderisterdi paıdalanyp, Qazaqstanda tuńǵysh ret ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalys dúnıege keldi. Halqymyzdyń aıbyndy aqyny Oljas Súleımenovtiń bastama­symen «Nevada-Semeı» degen ataý alǵan qozǵalys Qazaqstan Jazý­shylar odaǵynyń ǵımaratynda qu­rylyp, alǵashqy mıtıngisin sol jylǵy 28 aqpanda ótkizdi. Onyń ıadrolyq synaqtardy toqtatý ta­laptaryn búkil el bolyp qoldady. Sol jyly Qaraǵandy men onyń mańyndaǵy qalalardyń 130 myń shahteri, Semeı, Pavlodar, О́ske­menniń jumysshylary synaqqa qarsy merzimsiz ereýilge shyqty. Halyqtyń dúmpýimen sol jyly josparlanǵan 18 jarylystyń 11 toqtatyldy. Eń sońǵysy 19 qazanda boldy. Bul qozǵalys álemdik sıpat alyp, halyqaralyq ıadrolyq qa­rýǵa qarsy alıansqa ulasty. Olar Qazaqstanda ǵana emes, Reseı, Amerıka jáne Japonııa elderindegi qarsylyq demonstrasııalary men mıtıngilerine jalǵasty. Mine, osy kezden bastap halyqtyń jappaı kóterilýinen yqqan ókimet Semeı synaq polıgonynda jary­lys ótkizgen joq. Biraq ortalyq bılik polıgondy jabýdy oıǵa da almady. Tek, halyqtyń ańsaǵan tilegin qabyl etip, 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń 409-shy Jarlyǵymen sol kezde áli de qýatynan aıryla qoımaǵan KSRO Ás­kerı-ónerkásip keshe­ni­niń qarsylyǵyna qaramaı, Semeı ıadrolyq synaq polı­gonyn máńgige japty. Onyń sońyn ala álemdegi qal­ǵan tórt záýlim – Jańa Jer (Reseı), Nevada (AQSh), Mororýa (Fransııa), Lobnor (QHR) po­lıgondarynda da synaq­qa moratorıı jarııa­landy. Al 1992 jyly Qazaqstan Táýelsiz memleket retinde SNV-1 shartynyń ıadro­lyq qarýdy taratpaý jónindegi Hattamasyna qol qoıdy. Sodan beri Qazaqstan ıadro­lyq qarýǵa qarsy álemdik qozǵalystyń kósh­basshylary qata­rynda keledi. Qazir dúnıeniń bar­lyq bury­shyn­da ıadrolyq qarýǵa qarsy áńgime bola qalsa, ishinde Qazaqstan atalady. Jáne Qazaq­stannyń qa­ty­sýynsyz birde-bir ondaı álem­dik shara ótkizilmeıdi. Qazaq­stan­nyń ıadrolyq synaq­tarǵa qarsy jasaǵan qaǵıdatty qadamdary 1996 jylǵy 24 qyr­kúıekte BUU Bas Assambleıa­syn­daǵy «Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa» qol qoıýǵa ulas­ty, dep jazdy belgili dıplomat Q.Toqaev. Búgingi kúni bul shartqa 182 memleket qol qoıyp, ony 154 el ratıfıka­sııa­lady. Iаdrosyz álem­ge qol jetkizý odan ábden qasiret shekken Qa­zaqstan halqy­nyń armany edi. Ony Elbasy Nursultan Nazarbaev álemdik deń­geıde iske asyrýǵa batyl kirisip ketti. Kamal BURHANOV, saıası ǵylymdar doktory, professor.