Elimizdiń óńirlik deńgeıdegi sáıkessizdikteri týraly
Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaqstan óz damýynda aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizdi. Ekonomıkanyń kólemi 2 ese ósti. Búgingi kúni Qazaqstan TMD elderi arasynda ishki jalpy ónimniń (IJО́) kólemi boıynsha Ýkraınadan basyp ozyp, Belarýsten 2,5 ese jáne О́zbekstannan 4 ese asyp túsip, senimdi ekinshi oryndy ıelendi. Ekonomıkaǵa 140 mlrd. dollardyń tikeleı sheteldik ınvestısııalary tartyldy.
Mundaı tabystarǵa memlekettiń damýynyń durys tańdalǵan strategııasynyń, saıası jáne áleýmettik turaqtylyqtyń, qoǵam ishindegi beıbitshilik pen kelisimniń arqasynda qol jetkizildi.
Eldiń ekonomıkasynyń ósýimen qatar, Qazaqstannyń barlyq óńirleri de serpindi damyp keledi. Sońǵy 10 jyl ishinde jalpy óńirlik ónim ortasha eseppen 4,5 ese, al Astana, Almaty qalalarynda, Atyraý, Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda 6-8 ese ósti.
Respýblıka aýmaǵynyń kólemin, óńirler arasyndaǵy tabıǵı jáne resýrstyq erekshelikterdi eskersek, bul elimiz úshin óte mańyzdy. Sondyqtan óńirlerdiń tepe-teńdikpen damý máseleleri el basshylyǵynyń únemi nazarynda bolady.
Naryq jaǵdaıyna kóshkennen keıin básekege qabiletti óndiristeri bar, ınfraqurylymy men qyzmet kórsetý sektory damyǵan óńirler ınvestısııalar, jańa tehnologııalar men qosymsha eńbek resýrstary arqasynda qarqyndy damý úshin jańa serpin aldy. Sonymen birge, mundaı faktorlardyń deńgeıi jetkiliksiz óńirler baıaý damyp keledi. Nátıjesinde óńirler arasynda damý deńgeıi boıynsha belgili bir sáıkessizdikter qalyptasty, al olardy eskermeý múmkin emes.
Búgingi kúni eldiń IJО́-siniń jartysy (47%) 4 óńirge tıesili (Astana jáne Almaty qalalary, Atyraý jáne Qaraǵandy oblystary). Bul rette Aqmola, Qyzylorda, Jambyl jáne Soltústik Qazaqstan sııaqty oblystar IJО́-niń tek 11,5%-yn ǵana qalyptastyrady.
Jalpy óńirlik ónimniń (JО́О́) jan basyna shaqqanda eń joǵary deńgeıi Atyraý, Mańǵystaý oblystarynda, Astana men Almaty qalalarynda baıqalady.
Eger, 2010 jyly jan basyna shaqqanda JО́О́ respýblıka boıynsha ortasha eseppen 9 myń AQSh dollaryn qurasa, Atyraý oblysynda – 36,5 myń, Mańǵystaýda – 19,7 myń, Almaty qalasynda – 19 jáne Astanada 18 myń dollar boldy.
Bir jaǵynan, mundaı kórsetkishter qýantady, óıtkeni keıbir jekelegen óńirler JО́О́-niń jan basyna shaqqandaǵy deńgeıi boıynsha Ortalyq Eýropa memleketteriniń jáne «Azııanyń jolbarystary» dep atalatyn elderdiń kórsetkishterine qol jetkizgen. Alaıda, JО́О́-niń deńgeıi edáýir tómen óńirler de bar (Aqmola, Almaty, Jambyl, Soltústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary). Bul, óz kezeginde, halyqtyń jumyspen qamtý jáne tabystarynyń deńgeıine yqpal etedi, turǵyndardyń neǵurlym damyǵan óńirlerge kóshýine sebep bolady.
Sondaı-aq, sáıkessizdikter óńirlerdiń ishinde de kezdesetinin atap ótken jón. Mysaly, Atyraý, Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda negizinen munaı-gaz óndirý ónerkásibi damyǵan, al shaǵyn bıznes pen qyzmet kórsetý sektory kenjelep qalǵan. Soltústik oblystarda (Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan) aýyl sharýashylyǵy basymdyqpen damysa, alaıda agroónerkásip kesheniniń áleýeti áli tolyq paıdalanylmaıdy.
Osynyń bári óńirlik problemalardyń júıeli sheshimin talap etedi. Bul baǵytta 2006 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi aýmaqtyq damýynyń strategııasy alǵashqy baǵdarlamalyq qujat bolyp tabylady.
Memlekettik basqarý júıesin naqty aıqyndap, ekonomıkanyń mańyzdy sektorlaryn ulttyq holdıngter men kompanııalar arqyly memlekettik retteýdiń arqasynda birqatar óńirlik problemalar sheshildi, aýqymdy ınvestısııalyq jobalar iske asyryldy.
Osy oraıda, Shar – О́skemen, Hromtaý – Altynsarın, Qorǵas – Jetigen temir jol jelilerin, Almaty – Astana, Batys Qytaı – Batys Eýropa avtomobıl joldaryn, metallýrgııa, energetıka, munaı jáne gaz tasymalyndaǵy iri jobalardy atap aıtsaq ta jetkilikti.
Sondaı-aq, óńirlik aıyrmashylyqtardy teńestirý úshin memleket tarapynan óńirlerge qarjylyq kómek kórsetiledi, jyl saıyn sýbvensııalar men transfertter túrinde 1,5 trln. teńgeden asa kólemde qarjy bólinedi.
Sonymen birge, azamattarǵa turatyn jerine qaramastan beriletin negizgi áleýmettik qyzmetterdiń deńgeıin teńestirý úshin áleýmettik salada da belsendi sharalar qabyldanýda.
Tek sońǵy jyldar ishinde «100 mektep, 100 aýrýhana», mektepke deıingi bilim berýdi damytý, aýyldar men eldi mekenderdi ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý jáne t.b. baǵdarlamalar iske asyryldy.
Tutastaı alǵanda, Táýelsizdik jyldary ishinde bilim berýdi qarjylandyrý 13 ese, densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý 22 ese ósti.
700-den astam mektep, 650 densaýlyq saqtaý nysandary salyndy, 200 balabaqsha men 4,5 myń shaǵyn ortalyqtar ashyldy. Barlyq óńirlerde úsh aýysymda oqytý problemasy sheshildi, mektepterdi kompıýterlendirý aıaqtaldy.
«Qazaqstan-2020» Strategııalyq josparyn júzege asyrý bastalysymen biz Elbasynyń aǵymdaǵy jylǵy 28 qańtarda Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda jáne eldiń 2020 jylǵa deıingi aýmaqtyq-keńistik damýynyń boljamdy syzbasynda aıqyndalǵan óńirlik damýdyń jańa mindetterin sheshýge kiristik.
Qazirgi ýaqytta óńirler ekonomıkasyn neǵurlym ońtaıly jáne tıimdi uıymdastyrý, qorlardy barynsha paıdalaný, básekege qabiletti artyqshylyqtarymyzdy kúsheıtý, jańa óndirister, onyń ishinde joǵary tehnologııalyq óndiristerdi qurý arqyly ekonomıkany ártaraptandyrý óńirlik saıasattyń negizgi mindetteri bolyp tabylady. Osy maqsatta birqatar memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar qabyldandy. Bular, aldymen, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, halyqty jumyspen qamtamasyz etý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, aýyz sý baǵdarlamalary, sondaı-aq óńirlik sáıkessizdikterdi meılinshe azaıtýǵa baǵyttalǵan bilim berý men densaýlyq saqtaýdy odan ári damytý baǵdarlamalary.
Atalǵan baǵdarlamalardy júzege asyrý arqyly óńirler ekonomıkasynyń qarqyndy ósýi qamtamasyz etiledi, halyqtyń ómir súrý deńgeıi artady jáne jaǵymsyz kóshi-qon deńgeıi tómendeıdi.
2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Boljamdy syzbaǵa sáıkes damýy tómen óńirlerde JО́О́-niń joǵary ósimi kútilýde. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 2020 jylǵa qaraı JО́О́-niń ósimi 2009 jyldyń deńgeıimen salystyrǵanda, naqty kólemi 238%, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 208%, al neǵurlym damyǵan óńirlerde 145-180% quraıtyn bolady.
Alaıda, óńirlik deńgeıdegi sáıkessizdikterdi tolyq joıýdyń múmkin emestigin atap aıtqan jón. О́ıtkeni olardyń negizinde obektıvtik sebepter bar: tabıǵı-klımattyq erekshelikteri, shıkizat qorynyń bolýy, óńirdiń kóliktiń kúre joldaryna jaqyndyǵy, halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy jáne t.b. Sondyqtan sáıkessizdikterdi barynsha azaıtý maqsatymen óńirlerdiń áleýetin ashý úshin jaǵdaılar jasaý basty mindetimiz bolyp tabylady. Bul turǵydan, aldymen, óndiristik bazasy, ınjenerlik, aqparattyq jáne áleýmettik ınfraqurylymy jetkilikti damyǵan, sondaı-aq bilikti kadrlar shoǵyrlanǵan qalalardyń áleýeti zor.
Taldaý kórsetkendeı, Astana men Almatynyń ekonomıkasynda qyzmetter kórsetý, saýda, ǵylym-bilim berý jáne ınnovasııalyq qyzmet salalary basymdyqqa ıe, bul atalǵan qalalardyń damýdyń keıingi ındýstrııalyq kezeńine kóshkenin dáleldeıdi.
Bul rette Qazaqstannyń basqa da kóptegen qalalarynyń postındýstrııalyq úlgidegi ekonomıkanyń negizin qalyptastyrý úshin múmkindikteri bar. Bul baǵyttaǵy jumysty jandandyryp, nátıjelilikpen júrgizý qajet.
Osyǵan baılanysty ekonomıkalyq resýrstardy jáne eńbek resýrstaryn «ósý beldeýinde», ıaǵnı iskerlik belsendiligi joǵary jáne irgeles aýmaqtardyń serpindi damýyn qamtamasyz ete alatyn óńirlik ortalyqtarda shoǵyrlandyrý óte ózekti bolyp otyr.
2020 jylǵa deıingi Boljamdy syzbaǵa sáıkes Astana, Almaty, Aqtóbe jáne Shymkenttiń tóńireginde iri qalalyq aglomerasııalardy damytý josparlanyp otyr.
Basqa da oblystyq qalalar óz óńirleri úshin aglomerasııany qalyptastyratyn ortalyqtar retinde qarastyrylýda. Mysaly, Qaraǵandy tóńireginde ónerkásiptik úlgidegi aglomerasııa qalyptasty, oǵan Temirtaý, Shahtınsk, Saran, Abaı qalalary kiredi, jalpy halqynyń sany – 800 myńnan astam adam.
Budan basqa, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes júrgiziletin reıtıngtiń nátıjeleri boıynsha oblystardyń ishinde «ósý núkteleri» bolyp tabylatyn 70-ke jýyq qalalar men aýdandar anyqtaldy. Mysaly, Aqmola oblysynda bul – Kókshetaý, Stepnogor qalalary, Býrabaı men Zerendi aýdandary, Qostanaı oblysynda – Qostanaı, Rýdnyı, Lısakov qalalary men Taran aýdany, Soltústik Qazaqstan oblysynda – Petropavl qalasy, Taıynsha men Ǵ.Músirepov aýdandary, Almaty oblysynda – Taldyqorǵan, Qapshaǵaı qalalary, Ile men Qarasaı aýdandary. Mundaı qalalar men aýdandar ár oblysta bar. Olardyń áleýetin aýmaqtardy damytý baǵdarlamalary sheńberinde barynsha paıdalaný kerek.
О́ńirlerdiń damý deńgeıin teńdestirý úshin Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń yqpaly zor dep esepteımiz. Bul baǵytta alǵashqy nátıjeler de bar. Bir jarym jyl ishinde 914 mlrd. teńge somaǵa 227 obektiler iske qosyldy, 30 myńǵa jýyq jańa turaqty jumys oryndary quryldy. Jyldyń sońyna deıin 617 mlrd. teńge somaǵa taǵy 129 nysan paıdalanýǵa beriledi, 14,5 myń jumys oryndary ashylady. Sonymen birge, osy baǵdarlama sheńberinde jumys kúshin qajet etetin óndiristerdi negizinen eńbek resýrstary kóp shoǵyrlanǵan óńirlerge ornalastyrý qajet, al joǵary tehnologııalyq, ınnovasııalyq óndiristerdi ǵylym-bilim berý bazasy damyǵan, bilikti eńbek resýrstary shoǵyrlanǵan óńirlerde ornalastyrǵan durys.
Údemeli ındýstrııalandyrýmen qatar, óńirler ekonomıkasyn damytý, jańa jumys oryndaryn qurý, shıkizattyq emes eksporttyń úlesin ulǵaıtý úshin aýyl sharýashylyǵynyń da múmkindikteri zor, óıtkeni ol birqatar óńirler úshin ekonomıkanyń jetekshi salasy bolyp tabylady.
2001 jyldan bastap agrarlyq sektorǵa bıýdjetten 1,2 trıllıon teńge, al orman, sý jáne balyq sharýashylyǵyn qosa alǵanda 1,5 trln. teńge bólindi.
Aýyl sharýashylyǵyna jańa tehnologııalar tartyldy, tehnıka men jabdyqtardyń 14 myńnan astam birligi jetkizildi. Barlyq óńirlerde mal sharýashylyǵy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý men saqtaý salasynda jańa jobalar iske asyrylýda.
Qabyldanǵan sharalardyń arqasynda sońǵy 10 jyl ishinde aýyl sharýashylyǵynda ortasha jyldyq ósý qarqyny 5,5 % qurady. Aýyldyq aýmaqtardy damytý baǵdarlamasy sheńberinde edáýir qarajat aýyldyń ınfraqurylymyn damytý úshin jumsaldy.
Sonymen birge, agrarlyq sektorda eńbek resýrstarynyń kóp shoǵyrlanǵanyn eskerip, aldaǵy jyldary jumys kúshteri bosatylatyn bolady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý jáne saqtaý salasynda jańa jumys oryndaryn qurý qajet. О́ıtkeni, Keden odaǵyna kirgenimizdi, sondaı-aq azyq-túlikke álemdik suranystyń únemi ulǵaıyp otyratynyn nazarǵa alsaq, bul salanyń berer paıdasy mol. Búgingi kúni biz unnyń eksporty boıynsha dúnıe júzinde birinshi orynda turmyz, bıdaıdy eksporttaýshylardyń ondyǵyna kiremiz. Alaıda, aýyl sharýashylyǵy jerlerimizdiń kólemin eskerip, qazirgi zamanǵy agrotehnologııalardy, joǵary surypty tuqymdar men asyl mal tuqymyn engizgen jaǵdaıda, óndiristiń kólemin ulǵaıtý, mal sharýashylyǵy ónimderiniń, dándi, maıly daqyldar men kókónistiń óńdeýi men eksportyn edáýir ulǵaıtý úshin óńirlerdiń múmkinshilikteri zor.
Bul bizdiń ekonomıkamyzdyń shıkizat resýrstary eksportyna táýeldiligimizdi azaıtýǵa jáne Avstralııa, Kanada men Jańa Zelandııa sııaqty azyq-túliktiń álemdik iri eksporttaýshylary qataryna kirýge múmkindik beredi.
Tutastaı alǵanda, óńirlik saıasat salasynda alǵa qoıǵan maqsattar men mindetterge qol jetkizý arqyly óńirler ekonomıkasynyń damý qarqynyn edáýir ósirýge, barlyq qolda bar rezervterdi jumyldyrýǵa, óndiristi jańartýǵa jáne ártaraptandyrýǵa, ekonomıkanyń shıkizattyq baǵytyn azaıtýǵa, memlekettik áleýmettik qyzmetterdiń joǵary sapasy men qoljetimdiligin qamtamasyz etýge, halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa jaǵdaılar jasalady.
Bul mindetterdiń ońtaıly sheshimin qamtamasyz etý úshin Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha barlyq deńgeıdegi basshylardyń jaýapkershiligin kúsheıtý jáne jumystarynyń nátıjeliligin arttyrý jolynda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar qyzmetin baqylaý men baǵalaýdyń jańa tetikteri engizilýde.
Serikjan QANAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Memlekettik baqylaý jáne aýmaqtyq-uıymdastyrý jumysy bóliminiń meńgerýshisi.
Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaqstan óz damýynda aıtarlyqtaı tabystarǵa qol jetkizdi. Ekonomıkanyń kólemi 2 ese ósti. Búgingi kúni Qazaqstan TMD elderi arasynda ishki jalpy ónimniń (IJО́) kólemi boıynsha Ýkraınadan basyp ozyp, Belarýsten 2,5 ese jáne О́zbekstannan 4 ese asyp túsip, senimdi ekinshi oryndy ıelendi. Ekonomıkaǵa 140 mlrd. dollardyń tikeleı sheteldik ınvestısııalary tartyldy.
Mundaı tabystarǵa memlekettiń damýynyń durys tańdalǵan strategııasynyń, saıası jáne áleýmettik turaqtylyqtyń, qoǵam ishindegi beıbitshilik pen kelisimniń arqasynda qol jetkizildi.
Eldiń ekonomıkasynyń ósýimen qatar, Qazaqstannyń barlyq óńirleri de serpindi damyp keledi. Sońǵy 10 jyl ishinde jalpy óńirlik ónim ortasha eseppen 4,5 ese, al Astana, Almaty qalalarynda, Atyraý, Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda 6-8 ese ósti.
Respýblıka aýmaǵynyń kólemin, óńirler arasyndaǵy tabıǵı jáne resýrstyq erekshelikterdi eskersek, bul elimiz úshin óte mańyzdy. Sondyqtan óńirlerdiń tepe-teńdikpen damý máseleleri el basshylyǵynyń únemi nazarynda bolady.
Naryq jaǵdaıyna kóshkennen keıin básekege qabiletti óndiristeri bar, ınfraqurylymy men qyzmet kórsetý sektory damyǵan óńirler ınvestısııalar, jańa tehnologııalar men qosymsha eńbek resýrstary arqasynda qarqyndy damý úshin jańa serpin aldy. Sonymen birge, mundaı faktorlardyń deńgeıi jetkiliksiz óńirler baıaý damyp keledi. Nátıjesinde óńirler arasynda damý deńgeıi boıynsha belgili bir sáıkessizdikter qalyptasty, al olardy eskermeý múmkin emes.
Búgingi kúni eldiń IJО́-siniń jartysy (47%) 4 óńirge tıesili (Astana jáne Almaty qalalary, Atyraý jáne Qaraǵandy oblystary). Bul rette Aqmola, Qyzylorda, Jambyl jáne Soltústik Qazaqstan sııaqty oblystar IJО́-niń tek 11,5%-yn ǵana qalyptastyrady.
Jalpy óńirlik ónimniń (JО́О́) jan basyna shaqqanda eń joǵary deńgeıi Atyraý, Mańǵystaý oblystarynda, Astana men Almaty qalalarynda baıqalady.
Eger, 2010 jyly jan basyna shaqqanda JО́О́ respýblıka boıynsha ortasha eseppen 9 myń AQSh dollaryn qurasa, Atyraý oblysynda – 36,5 myń, Mańǵystaýda – 19,7 myń, Almaty qalasynda – 19 jáne Astanada 18 myń dollar boldy.
Bir jaǵynan, mundaı kórsetkishter qýantady, óıtkeni keıbir jekelegen óńirler JО́О́-niń jan basyna shaqqandaǵy deńgeıi boıynsha Ortalyq Eýropa memleketteriniń jáne «Azııanyń jolbarystary» dep atalatyn elderdiń kórsetkishterine qol jetkizgen. Alaıda, JО́О́-niń deńgeıi edáýir tómen óńirler de bar (Aqmola, Almaty, Jambyl, Soltústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary). Bul, óz kezeginde, halyqtyń jumyspen qamtý jáne tabystarynyń deńgeıine yqpal etedi, turǵyndardyń neǵurlym damyǵan óńirlerge kóshýine sebep bolady.
Sondaı-aq, sáıkessizdikter óńirlerdiń ishinde de kezdesetinin atap ótken jón. Mysaly, Atyraý, Aqtóbe, Mańǵystaý, Batys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda negizinen munaı-gaz óndirý ónerkásibi damyǵan, al shaǵyn bıznes pen qyzmet kórsetý sektory kenjelep qalǵan. Soltústik oblystarda (Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan) aýyl sharýashylyǵy basymdyqpen damysa, alaıda agroónerkásip kesheniniń áleýeti áli tolyq paıdalanylmaıdy.
Osynyń bári óńirlik problemalardyń júıeli sheshimin talap etedi. Bul baǵytta 2006 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi aýmaqtyq damýynyń strategııasy alǵashqy baǵdarlamalyq qujat bolyp tabylady.
Memlekettik basqarý júıesin naqty aıqyndap, ekonomıkanyń mańyzdy sektorlaryn ulttyq holdıngter men kompanııalar arqyly memlekettik retteýdiń arqasynda birqatar óńirlik problemalar sheshildi, aýqymdy ınvestısııalyq jobalar iske asyryldy.
Osy oraıda, Shar – О́skemen, Hromtaý – Altynsarın, Qorǵas – Jetigen temir jol jelilerin, Almaty – Astana, Batys Qytaı – Batys Eýropa avtomobıl joldaryn, metallýrgııa, energetıka, munaı jáne gaz tasymalyndaǵy iri jobalardy atap aıtsaq ta jetkilikti.
Sondaı-aq, óńirlik aıyrmashylyqtardy teńestirý úshin memleket tarapynan óńirlerge qarjylyq kómek kórsetiledi, jyl saıyn sýbvensııalar men transfertter túrinde 1,5 trln. teńgeden asa kólemde qarjy bólinedi.
Sonymen birge, azamattarǵa turatyn jerine qaramastan beriletin negizgi áleýmettik qyzmetterdiń deńgeıin teńestirý úshin áleýmettik salada da belsendi sharalar qabyldanýda.
Tek sońǵy jyldar ishinde «100 mektep, 100 aýrýhana», mektepke deıingi bilim berýdi damytý, aýyldar men eldi mekenderdi ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý jáne t.b. baǵdarlamalar iske asyryldy.
Tutastaı alǵanda, Táýelsizdik jyldary ishinde bilim berýdi qarjylandyrý 13 ese, densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý 22 ese ósti.
700-den astam mektep, 650 densaýlyq saqtaý nysandary salyndy, 200 balabaqsha men 4,5 myń shaǵyn ortalyqtar ashyldy. Barlyq óńirlerde úsh aýysymda oqytý problemasy sheshildi, mektepterdi kompıýterlendirý aıaqtaldy.
«Qazaqstan-2020» Strategııalyq josparyn júzege asyrý bastalysymen biz Elbasynyń aǵymdaǵy jylǵy 28 qańtarda Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda jáne eldiń 2020 jylǵa deıingi aýmaqtyq-keńistik damýynyń boljamdy syzbasynda aıqyndalǵan óńirlik damýdyń jańa mindetterin sheshýge kiristik.
Qazirgi ýaqytta óńirler ekonomıkasyn neǵurlym ońtaıly jáne tıimdi uıymdastyrý, qorlardy barynsha paıdalaný, básekege qabiletti artyqshylyqtarymyzdy kúsheıtý, jańa óndirister, onyń ishinde joǵary tehnologııalyq óndiristerdi qurý arqyly ekonomıkany ártaraptandyrý óńirlik saıasattyń negizgi mindetteri bolyp tabylady. Osy maqsatta birqatar memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalar qabyldandy. Bular, aldymen, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý, halyqty jumyspen qamtamasyz etý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, aýyz sý baǵdarlamalary, sondaı-aq óńirlik sáıkessizdikterdi meılinshe azaıtýǵa baǵyttalǵan bilim berý men densaýlyq saqtaýdy odan ári damytý baǵdarlamalary.
Atalǵan baǵdarlamalardy júzege asyrý arqyly óńirler ekonomıkasynyń qarqyndy ósýi qamtamasyz etiledi, halyqtyń ómir súrý deńgeıi artady jáne jaǵymsyz kóshi-qon deńgeıi tómendeıdi.
2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Boljamdy syzbaǵa sáıkes damýy tómen óńirlerde JО́О́-niń joǵary ósimi kútilýde. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynda 2020 jylǵa qaraı JО́О́-niń ósimi 2009 jyldyń deńgeıimen salystyrǵanda, naqty kólemi 238%, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 208%, al neǵurlym damyǵan óńirlerde 145-180% quraıtyn bolady.
Alaıda, óńirlik deńgeıdegi sáıkessizdikterdi tolyq joıýdyń múmkin emestigin atap aıtqan jón. О́ıtkeni olardyń negizinde obektıvtik sebepter bar: tabıǵı-klımattyq erekshelikteri, shıkizat qorynyń bolýy, óńirdiń kóliktiń kúre joldaryna jaqyndyǵy, halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy jáne t.b. Sondyqtan sáıkessizdikterdi barynsha azaıtý maqsatymen óńirlerdiń áleýetin ashý úshin jaǵdaılar jasaý basty mindetimiz bolyp tabylady. Bul turǵydan, aldymen, óndiristik bazasy, ınjenerlik, aqparattyq jáne áleýmettik ınfraqurylymy jetkilikti damyǵan, sondaı-aq bilikti kadrlar shoǵyrlanǵan qalalardyń áleýeti zor.
Taldaý kórsetkendeı, Astana men Almatynyń ekonomıkasynda qyzmetter kórsetý, saýda, ǵylym-bilim berý jáne ınnovasııalyq qyzmet salalary basymdyqqa ıe, bul atalǵan qalalardyń damýdyń keıingi ındýstrııalyq kezeńine kóshkenin dáleldeıdi.
Bul rette Qazaqstannyń basqa da kóptegen qalalarynyń postındýstrııalyq úlgidegi ekonomıkanyń negizin qalyptastyrý úshin múmkindikteri bar. Bul baǵyttaǵy jumysty jandandyryp, nátıjelilikpen júrgizý qajet.
Osyǵan baılanysty ekonomıkalyq resýrstardy jáne eńbek resýrstaryn «ósý beldeýinde», ıaǵnı iskerlik belsendiligi joǵary jáne irgeles aýmaqtardyń serpindi damýyn qamtamasyz ete alatyn óńirlik ortalyqtarda shoǵyrlandyrý óte ózekti bolyp otyr.
2020 jylǵa deıingi Boljamdy syzbaǵa sáıkes Astana, Almaty, Aqtóbe jáne Shymkenttiń tóńireginde iri qalalyq aglomerasııalardy damytý josparlanyp otyr.
Basqa da oblystyq qalalar óz óńirleri úshin aglomerasııany qalyptastyratyn ortalyqtar retinde qarastyrylýda. Mysaly, Qaraǵandy tóńireginde ónerkásiptik úlgidegi aglomerasııa qalyptasty, oǵan Temirtaý, Shahtınsk, Saran, Abaı qalalary kiredi, jalpy halqynyń sany – 800 myńnan astam adam.
Budan basqa, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes júrgiziletin reıtıngtiń nátıjeleri boıynsha oblystardyń ishinde «ósý núkteleri» bolyp tabylatyn 70-ke jýyq qalalar men aýdandar anyqtaldy. Mysaly, Aqmola oblysynda bul – Kókshetaý, Stepnogor qalalary, Býrabaı men Zerendi aýdandary, Qostanaı oblysynda – Qostanaı, Rýdnyı, Lısakov qalalary men Taran aýdany, Soltústik Qazaqstan oblysynda – Petropavl qalasy, Taıynsha men Ǵ.Músirepov aýdandary, Almaty oblysynda – Taldyqorǵan, Qapshaǵaı qalalary, Ile men Qarasaı aýdandary. Mundaı qalalar men aýdandar ár oblysta bar. Olardyń áleýetin aýmaqtardy damytý baǵdarlamalary sheńberinde barynsha paıdalaný kerek.
О́ńirlerdiń damý deńgeıin teńdestirý úshin Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń yqpaly zor dep esepteımiz. Bul baǵytta alǵashqy nátıjeler de bar. Bir jarym jyl ishinde 914 mlrd. teńge somaǵa 227 obektiler iske qosyldy, 30 myńǵa jýyq jańa turaqty jumys oryndary quryldy. Jyldyń sońyna deıin 617 mlrd. teńge somaǵa taǵy 129 nysan paıdalanýǵa beriledi, 14,5 myń jumys oryndary ashylady. Sonymen birge, osy baǵdarlama sheńberinde jumys kúshin qajet etetin óndiristerdi negizinen eńbek resýrstary kóp shoǵyrlanǵan óńirlerge ornalastyrý qajet, al joǵary tehnologııalyq, ınnovasııalyq óndiristerdi ǵylym-bilim berý bazasy damyǵan, bilikti eńbek resýrstary shoǵyrlanǵan óńirlerde ornalastyrǵan durys.
Údemeli ındýstrııalandyrýmen qatar, óńirler ekonomıkasyn damytý, jańa jumys oryndaryn qurý, shıkizattyq emes eksporttyń úlesin ulǵaıtý úshin aýyl sharýashylyǵynyń da múmkindikteri zor, óıtkeni ol birqatar óńirler úshin ekonomıkanyń jetekshi salasy bolyp tabylady.
2001 jyldan bastap agrarlyq sektorǵa bıýdjetten 1,2 trıllıon teńge, al orman, sý jáne balyq sharýashylyǵyn qosa alǵanda 1,5 trln. teńge bólindi.
Aýyl sharýashylyǵyna jańa tehnologııalar tartyldy, tehnıka men jabdyqtardyń 14 myńnan astam birligi jetkizildi. Barlyq óńirlerde mal sharýashylyǵy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý men saqtaý salasynda jańa jobalar iske asyrylýda.
Qabyldanǵan sharalardyń arqasynda sońǵy 10 jyl ishinde aýyl sharýashylyǵynda ortasha jyldyq ósý qarqyny 5,5 % qurady. Aýyldyq aýmaqtardy damytý baǵdarlamasy sheńberinde edáýir qarajat aýyldyń ınfraqurylymyn damytý úshin jumsaldy.
Sonymen birge, agrarlyq sektorda eńbek resýrstarynyń kóp shoǵyrlanǵanyn eskerip, aldaǵy jyldary jumys kúshteri bosatylatyn bolady. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý jáne saqtaý salasynda jańa jumys oryndaryn qurý qajet. О́ıtkeni, Keden odaǵyna kirgenimizdi, sondaı-aq azyq-túlikke álemdik suranystyń únemi ulǵaıyp otyratynyn nazarǵa alsaq, bul salanyń berer paıdasy mol. Búgingi kúni biz unnyń eksporty boıynsha dúnıe júzinde birinshi orynda turmyz, bıdaıdy eksporttaýshylardyń ondyǵyna kiremiz. Alaıda, aýyl sharýashylyǵy jerlerimizdiń kólemin eskerip, qazirgi zamanǵy agrotehnologııalardy, joǵary surypty tuqymdar men asyl mal tuqymyn engizgen jaǵdaıda, óndiristiń kólemin ulǵaıtý, mal sharýashylyǵy ónimderiniń, dándi, maıly daqyldar men kókónistiń óńdeýi men eksportyn edáýir ulǵaıtý úshin óńirlerdiń múmkinshilikteri zor.
Bul bizdiń ekonomıkamyzdyń shıkizat resýrstary eksportyna táýeldiligimizdi azaıtýǵa jáne Avstralııa, Kanada men Jańa Zelandııa sııaqty azyq-túliktiń álemdik iri eksporttaýshylary qataryna kirýge múmkindik beredi.
Tutastaı alǵanda, óńirlik saıasat salasynda alǵa qoıǵan maqsattar men mindetterge qol jetkizý arqyly óńirler ekonomıkasynyń damý qarqynyn edáýir ósirýge, barlyq qolda bar rezervterdi jumyldyrýǵa, óndiristi jańartýǵa jáne ártaraptandyrýǵa, ekonomıkanyń shıkizattyq baǵytyn azaıtýǵa, memlekettik áleýmettik qyzmetterdiń joǵary sapasy men qoljetimdiligin qamtamasyz etýge, halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa jaǵdaılar jasalady.
Bul mindetterdiń ońtaıly sheshimin qamtamasyz etý úshin Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha barlyq deńgeıdegi basshylardyń jaýapkershiligin kúsheıtý jáne jumystarynyń nátıjeliligin arttyrý jolynda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar qyzmetin baqylaý men baǵalaýdyń jańa tetikteri engizilýde.
Serikjan QANAEV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Memlekettik baqylaý jáne aýmaqtyq-uıymdastyrý jumysy bóliminiń meńgerýshisi.
