Qazaqstan sheteldikter kózimen

Men dalany súıip kettim Men Qazaqstanda 2006 jyl­dan 2010 jylǵa deıingi ara­lyqta úsh jyl turyp, elshilik qyzmet at­qardym. Bul óńir men úshin tańsyq edi dep aıta almaımyn. Keńes ókimetinen keıin aldymen Túrki­mens­tanda elshi jáne 2005-2006 jyl­dary Tájikstanda EQYU Mıssııasy­nyń basshysy boldym. Biraq odan buryn, 1979 jyly Más­keýdegi Fransııa Elshi­liginiń birinshi hatshysy kezimde Alma­tyǵa saıahat jasap, barlyq Orta­lyq Azııa respýblıkalaryn ara­laǵan edim. Ol kezderi Batys elderiniń keıbir ókilderi ǵana osy strate­gııalyq óńirge aıaq basýǵa ruqsat alatyn. Máskeýdegi fransýz dıp­lomattary bola turyp, biz «resmı» tyńshy retinde «ıntýrıst» dep qarastyryldyq. Onyń ús­tine men de, jubaıym da orys tilinde sóı­leıtinbiz. Mu­nyń bári bizge erekshe nazar aý­darýǵa máj­búr­leıtin. Iаǵnı, mindetti túrde «Intýrıst» qonaq úıinde turý, turaq­ty túrde derlik túngi kezde ushý (fotoǵa túsire almaý úshin), keńes­tik respýblıkalarda ózderi qalaı jaq­sy turyp jatqandaryn bizge áńgime­leıtin jergilikti tur­ǵyn­darmen kez­deısoq kezdesýler sol tusta «jospar­ly» jumystar edi... Qazaqstanda biz tek Alma­tyny kóre aldyq. Qazaqstan bizge ádemi, baıtaq jáne kún shýa­ǵyna toly el bolyp elestedi. Keńestik kezeńniń úı sharýasy degen refleksin boıyna sińirgen meniń zaıy­bym máskeýlikpen salystyrǵanda al­ma­tylyq dú­ken­derdegi jemis-jıdekter men daqyldardyń aǵyl-tegil ekendigin baı­qap tańdanǵany bar-dy. Qazaqstannan ketip bara ja­typ, men «30 jyldan keıin Fran­sııanyń elshisi retinde mun­da qaıtyp kelemin» dep esh oıla­map­pyn da. 2006 jyly qa­rashada Dýshanbedegi mıssııam­dy aıaqtap, Qa­zaq­standaǵy jumysy­ma kiristim. Fransııa­nyń Elshiligi áli de bolsa Almatyda bola­tyn. 1979 jyly kórgen Alma­tyny tipten tanymaı qaldym. Prezıdent N.Nazar­baevqa Senim gramotasyn tapsyrý úshin qysqa merzimde jetýim kerek bolǵan Astanany men eshqashan da kórme­gen edim. О́ıtkeni, ol keńester ýaqytynda shetel­dik­ter úshin ja­byq qala bolatyn. Alma­tyda men elshilik Astanaǵa kóshkenge deıin bir jyl turdym. Men Almatyny óte jaqsy kórip kettim. Saǵattap qydyrýǵa bolatyn onyń saıabaqtary qalany tańǵa­jaıyp etip jiberetin edi. Demalys kúnderi 28 gvardııashy-panfılov­shylar parki arqyly «Kók ba­zarǵa» deıin qydyryp baryp, sosyn Jibek joly kóshe­sinde sýretterdi qaraýdy jáne kóshede káýap jep, «Qaraǵandy» syrasyn ishýdi una­tatynmyn. Qalany jo­ǵarydan tamashalaý maqsatynda jıi-jıi dostarym­men aspaly jol arqyly Kóktó­bege kóterilýshi edik. Sóıtip, 2007 jyly men úıre­ni­sip qalǵan Almatydan Qazaq­stan­nyń jańa astanasyna kósh­tim. Áýelde Astana qysy maǵan óte qatań bolyp kórindi. Jáne tek qana máshınemen júrýge týra kelgendikten, jaıaý qydyrýmen qoshtasýǵa májbúr boldym. Alaıda men qazaqtyń sheksiz dala­synda ornalasqan osy bir ǵajaıyp kóringen qalalyq oazısti birte-birte una­ta bas­tadym. Ol maǵan qazaqtyń jan-tánin jaq­sy túsinip, uǵynýǵa kómektesti. Qa­ladan shyqqan kezde tipti «Sol­tústik polıýske» deıin so­zylatyn osy bir shetsiz-sheksiz dalany kórip tańdanatynmyn. Bul – fransýz úshin tańqalarlyq áser. Bizde orman, ózender, tó­beler, kól men teńiz jaǵalaýy, qalalar men qystaqtar árbir 20 kılometr saıyn birin-biri aýys­tyra­dy. Men Reseıde turǵan kezimde Batys­tyń kóptegen ókilderinen ózgeshe bir aıyrmashylyǵym bol­dy. Ol Sankt-Pe­ter­býrgke qaraǵanda Más­­­keýdi unatý ádeti bolatyn. О́ıtkeni, Máskeý maǵan Neva boıyndaǵy qalaǵa qara­ǵanda na­ǵyz orys­tiki bolyp kó­rinetin. Dál osyndaı sezim mende taǵy bir qaı­talandy. Iаǵnı, eýro­palyq tıp­tes jáne súıkimdi Alma­ty qa­la­syna qaraǵanda klı­maty qatań, biraq naǵyz qazaqtyń Astanasyn unata­tyn bol­dym. Árıne, mundaı áserdi onyń sáýleti jasamaıdy, onyń «klımaty», aspany men qor­shaǵan ortasy jasaıdy. Qazaqstanda men úsh jylym­dy ótkizdim. Sol jyldary ba­qytqa keneldim dep aıta ala­myn. О́ıt­keni, maǵan buryn-soń­dy bolma­ǵan fransýz-qazaq qa­ty­nasyn jańǵyrtýǵa qatysý ba­qyty men mártebesi buıyrdy. Astanaǵa Premer-mınıstrdiń (2008 j.) jáne Fransýz Respýb­lıkasy Pre­zıdentiniń (2009 j.) alǵashqy resmı saparlary ja­sal­dy. Sol kezeńderi Prezıdent N.Nazarbaev Fran­sııaǵa birneshe ret keldi. Bul rette 20 jyl dıplomatııalyq qa­ty­nas ishinde Fran­sııa men Qazaq­stan­nyń ara­syndaǵy ynty­maqtastyq dál osyndaı jaqsy deńgeıde bolǵan emes der edim. Fransııa men Qazaqstan – Eýropa­nyń qarama-qarsy shal­ǵaıyn­da orna­las­­qan, óte bir ózindik bolmysy bar bólek­­she el­der. Biraq men qashyqtyq olar­­dy bir-birinen eshqashan da alystata almaı­dy, kerisinshe, bir-birin jaqsylap túsi­nýge já­ne jaqsy kórýge baǵyttalǵan nı­et­terin kú­sheıtetinine senimdimin der edim. Alen KÝANON, Fransııanyń Qazaqstandaǵy  burynǵy elshisi.   Bıznes úshin berekeli meken Qazaqstan bıznes úshin álem­degi eń jaıly elderdiń birine aınaldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda álem jurtshy­lyǵy Qazaqstannyń qýaty men múm­kindikterine kúmánmen qara­ǵanyn jasyra almaımyz. Degenmen, Pre­zıdent Nursultan Nazar­baev­tyń syndarly saıasatynyń arqa­synda álemdik al­paýyttar Qazaq­stan ekonomıkasyna ınvestısııa quıa bastady. Búginde eldiń na­ryqtyq ekonomıkasynda sheteldik kompanııalar kóptep sana­lady. Olar Qazaqstannyń ekono­mıka­synyń ósýine, áleýmettik jaǵda­ıynyń túzelýine qolda­rynan kelgenshe kómek etýde. О́ıt­keni, olar Qazaqstannan paıda taýyp, jaıly bızneske qol jetkizip otyr. Sondaı kompanııa­lardyń biri bizdiń «Qýat­Amlon­munaı» birlesken kásiporyny. «QýatAmlonmunaı» birlesken kásiporny 1994 jylǵy qazan aıyn­da qazaqstandyq «Qýat» jáne aǵylshyndyq «Amlon LTD» kom­panııalarynyń arasynda qu­ryl­­dy. 1995 jyly Qonys jáne Bektas munaı-gaz kenishterin ıgerý maqsatynda sol jerlerde barlaý, ıgerý jáne paıdalaný ju­mys­taryn bastady. Kásiporyn quryl­ǵaly beri 5 080 435 tonna munaı men 834,701 mıllıon tekshe metr munaıǵa ilespe gaz óndirildi. Qa­zirgi tańda jyldyq munaı ón­dirý kórsetkishi 600 000 – 620 000 ton­nany qurap otyr. О́ndi­rilgen munaı Qonys ken ornyndaǵy munaıdy daıyndaý jáne aıdaý sehynda daıyndalyp, odan ári «Qonys-Qumkól» magıstraldi qu­byry ar­qyly tasy­maldanady. Ol «Atasý-Alashańqaı» qubyryna berilip, alys-jaqyn shetelderge jiberilip jatyr. Munaı óndirý men óndiristiń keńeıýine baılanysty kásiporynda jumys jasaıtyn jumysshylar men qyzmetkerlerdiń sany jyl saıyn artyp keledi. Qazirgi tańda kásip­orynda 600-den asa adam eńbek etýde. Atap aıtarlyǵy, jumysqa tartylǵan adamdardyń 95 paıyzy jergilikti turǵyndar sanatynan. Kásiporyn qurylǵaly beri bıýdjetke 81 mlrd. 690 mln. 630 myńnan asa teńge kóleminde salyqtyq tó­lemder tólendi. Qo­ǵamdyq uıymdar men muqtaj adamdarǵa demeýshilik kómek retinde tólengen tólem­derdiń jalpy somasy 833 mln. 876 myń teńgeni qurady. Qalyptasqan úrdis bo­ıynsha “Seıhýn-KAM” qyz­dar gandbol komandasyn qar­jy­lan­dyrý jumystary jyl saıyn jalǵasyp keledi. 2009 jyly kompanııanyń aksıonerleri ózgerip, kompanııa­nyń bas­ty merdigerligi qy­taılyq «Djenhýa» korporasııa­synyń qu­zyryna ótti. Kompa­nııa­nyń qo­jaıyny ózgergenimen, bas­ty maq­sat munaı óndirý isi alǵa baspasa, keri ketken joq. Jańa tehnıka men tehnologııalar engizýdiń ar­qasynda munaı ón­dirý kólemin tek saqtap qana qoı­maı, sonymen qatar, onyń kólemin jyl sanap arttyryp keledi. Buryndary bo­lashaǵy bu­lyń­­ǵyr dep sanalǵan alańdarda munaı men gazdy izdestirý ju­mystary durys jolǵa qoıyldy. Sonyń arqasynda mu­naı men gaz qorlary jyl sanap eselep ósip otyr. Qazaqstan Táýel­sizdiginiń 20 jyl­dyǵyna oraı kompanııa jyldyq munaı óndirý kólemin buryn-sońdy bol­maǵan tabys­tarǵa qol jet­kizbek. Iаǵnı, munaı óndirý kólemin 620 000 tonnadan asyryp, muny elimiz táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵyna arnaımyz dep josparlap otyr. Biz berekeli de merekeli elde jumys istep jatyrmyz. Keń qol­tyq Qazaq elinde tabysty eńbek etip jatqanymyzǵa qýanamyz. Tá­ýelsiz Qazaqstan jasampazdyq jolyn máńgilikke jalǵaı bersin. Szıan MIN, «QýatAmlonmunaı» birlesken kásipornynyń bas dırektory. Qyzylorda oblysy.   Qazaqstan – naǵyz eýrazııalyq kópir Mine, táýelsiz Qazaqstanǵa – 20 jyl. Tarıhı ólshem­men qysqa ǵana ýaqyt bolsa da ol jas res­pýblıkanyń damý qorytyndysyn shyǵarýǵa múmkin­dik beredi. О́ıt­keni, jas respýblıkaǵa «kóleń­keden shyǵyp», halyq­aralyq qoǵamdas­tyqta jan-jaǵynan qandaı kórkem ekendigin kórsetý jolynda orasan zor problemalarmen kezigýge týra keldi. Bizdiń oıymyzsha, birinshi synaq – turǵyn­dary az, biraq kópetnosty jáne kópkonfessııaly Qazaq­stan­dy jetkilikti túrde myqty el jasaý úshin qazaqstan­dyq patrıotızmdi qalyptastyrý qajet boldy. Sondaı-aq, búgingideı tynysh­syz álemde Qazaqstan etno­sara­lyq jáne dinaralyq kelisimniń jaqsy úlgisi bolyp tabyla­dy dep aıta alamyz. Bir saıasatker: «Demokratııany qaıta ornyna keltirgennen góri, ony ornatý qıynyraq», degen eken. Sondyqtan bul Qazaqstan úshin ekinshi mindet boldy. 1995 jyly eki palataly Parlamenti jáne Konstı­týsııalyq keńesi bar júıe quryldy. 20 jyl boıy bolǵan túrli jáne kóptegen saılaý úderisteri Qazaq­stan­nyń quqyqtyq memleketti nyǵaıtý úderisine engendigin dáleldedi. Úshinshi synaq – ol ashyqtyq krıterııine saıma-saı tipten jańa ekonomıkany qurý bolyp otyr. So­nyń ózinde qatań kúızelisterdi aınalyp óte aldy. О́ıtkeni, 1998 jylǵy «azııalyq» dep atalatyn daǵdarys jáne 2008 jylǵy ǵalamdyq daǵdarys Qazaq­stannyń ekono­mıkasyn quldyra­typ jiberýi múmkin edi. Alaıda el basshylyǵynyń jumsaǵan orasan zor kúsh-jigeriniń arqa­­synda Qazaqstan álemde ekonomıkasy eń bir tabys­ty jolmen damýshy 50 eldiń qataryna shyqty. Qarapaıym deýge kelmeıtin taǵy bir problema – Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýyna baıla­nys­ty «qurlyqtyq oqshaýda, ıaǵnı ızolıasııada» qalýy bolatyn. Ony úzý kerek boldy. Bul turǵyda Qazaq­stan basqa eldermen, sonyń ishinde «qalaýly árip­tes» sheńberindegi Fransııamen baılanys­tyratyn kóliktiń barlyq túr­lerin damytý boıynsha orasan zor kúsh-jiger jumsaýda. Tipti, búginniń ózinde Qazaqstannyń naǵyz eýrazııalyq kópir retinde tanylýǵa quqy bar. 20 jylda Qazaqstan syrtqy álemniń barly­ǵymen ıgi qatynastar ornata bildi. Álemniń bar­lyq yqpal­dy memleketteri Qazaqstanmen jaq­sy qatynasqa tústi. О́ıtkeni, ol moderator jáne beıbitshilik qurý­shy retinde, sonyń ishinde ShYU, AО́SShK, IYU sııaqty qury­lymdardyń mańyzdy oıynshysy. О́ziniń osyndaı kúsh-jiger jumsa­ǵany arqa­synda ol 2010 jyly EQYU-da tóraǵalyq etý quqyǵyn aldy. Osy róldi Astananyń atqa­rýy halyqaralyq qoǵam­dastyq tarapynan joǵary baǵalandy. Osy bir mereıtoı jyly Qazaqstanǵa odan ári qarqyndy áleýmettik-ekonomıkalyq gúldený jáne Aleksandr Dıýma, Vıktor Gıýgo, Lýı Aragon ... elimen baıla­nystardy, sonyń ishinde mádenıet boıynsha da yntymaqtastyq qarym-qaty­nastardy barlyǵy­myz­dyń ıgiligimiz jolynda damyta bersin dep tileımin! Qazaqstan, týǵan kúnińmen! Alber FIShLER, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń  Beıbitshilik jáne rýhanı kelisim  syılyǵynyń laýreaty.