Jemisti jeti beles

Keshe Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda «Mádenı mura» baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi qoǵamdyq keńestiń qorytyndy otyrysy ótti. Birqatar mınıstrlikter men vedomstvolardyń basshylary, Parlament Senatynyń depý­tat­tary, ǵylym, mádenıet jáne óner salalarynyń belgili qaırat­kerleri qatysqan otyrysta ulttyq joba boıynsha jeti jyldaǵy atqarylǵan jumystar qorytyndylanyp, túıindeldi. Qoǵamdyq keńestiń otyrysyn Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev kirispe sóz sóılep ashty. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsa­ńynda Elbasynyń osydan segiz jyl burynǵy bastamasymen iske asyryla bastaǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń qorytyndy oty­­rysyn ótkizýimizdiń máni zor dep bilemin. Jahandyq qarjy daǵdarysyna, memlekettilikti qa­lyp­tastyrý jolyndaǵy kedergilerge qaramastan halyqtyń rýhanı damýy men tarıhı sanasyn jańǵyrtý isi Elbasynyń qaı kezde de nazarynda bolyp keldi. Sondyqtan tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń kósh­­basshylyǵymen táýelsiz Qa­zaq­­stannyń qol jetkizgen áleý­mettik-ekonomıkalyq, mádenı-gý­manıtarlyq jáne qoǵamdyq-saıası damýyndaǵy tabystarmen qatar, halyqtyń mádenı órleýi men rýhanı jańǵyrýyndaǵy jetistikter shyn máninde maqtan tutýǵa la­ıyq, – dep atap kórsetken Qanat Bekmyrzauly 2004-2011 jyldary júzege asyrylǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń jekelegen salalar boıynsha jetistikterine toqtalyp ótti. Basqa respýblıkalar ekonomıkalyq qıyndyqtar­dan zardap shegip jatqanda, Qa­zaqstan óziniń san ǵasyrlar boıy tasada qalyp kelgen asyl mu­rasyn jer-jerden jınastyryp, «Mádenı mura» strategııalyq ult­­tyq baǵdarlamasy boıynsha  kól-kósir is atqarýy ózgelerge ónege bolarlyq bastamaǵa aınal­dy. Osynaý jobany iske asyrý Qa­zaq eli tarıhyndaǵy shyn má­nin­de teńdesi joq, asa jemisti aksııa bolǵany, otandyq mádenıet pen ǵylymdy álemdik deńgeıge kóterýge múmkindik týǵyzatyn qundy tájirıbeler qalyptasqany elimizdiń tarıhı-mádenı eskert­kish­terin qaıta qalpyna keltirý jo­lynda qyrýar jumystar atqa­ry­lyp, ótken ǵasyr tylsymynan ba­ǵa jetpes baılyqtar oralǵany al­ǵa tartyldy. Iá, ulttyq má­de­nıet pen jazýdyń san ǵasyrdan ber­gi tájirıbesin qorytý, álemdik ǵy­lymı oı-sananyń, mádenıet pen ádebıettiń úzdik úlgileri negizinde gýmanıtarlyq bilimniń memlekettik tildegi tolyqqandy qo­ryn qurýǵa umtylystyń ózi ne turady. Talaı jyldar aıaqasty bolyp kelgen qazaq tili qaıta boı tiktep, ol basqa halyqtardyń da basyn biriktiretin basty quralǵa aı­naldy degen Q.Saýdabaev mun­da da kóp­tegen sharalardyń «Má­denı mura» baǵdarlamasy negizinde júzege asqanyn eske salyp, bul otyrys­tyń memlekettiń uly merekesimen tustas kelip otyrý sebebin túsin­dirdi. Memlekettik hatshy: «Táýel­sizdik bizdiń eń asyl qundyly­ǵymyz, ol arqyly jetken tabys­tardyń bárin búginde aýyz tolty­ryp aıtýǵa bolady. Mundaı aý­qym­dy ulttyq joba eshbir elde bolǵan emes», dep jeti jyldyq belestiń jumysyn qo­rytyndylap, aldaǵy atqaryla­tyn mindetterdi tarazylaý úshin al­ǵashqy sózdi Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedke berdi. Meniń áli kúnge deıin esimde, Elbasymyz 2003 jylǵy óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan Jol­daýynda Qazaqstan ekonomıkasy táýelsizdik alǵan 12 jyldyń ishinde úlken damý joldarynan ótti, ekonomıkamyz qarqyndap ósti, jaqsy qor jınadyq, endi biz ulttyq mádenıetke de kóńil bó­lýimiz kerek. Sol úshin qazaq jerindegi jáne odan tysqary jerdegi ultymyzdyń tarıhyna, má­denıetine, ónerine qatysty bar­lyq jádigerlerdi jınap, ult­tyq tarıhymyzdy túgendep, ata tarı­hymyzdy aqtańdaqtardan aryl­typ, ult mádenıetin jańa bıikke kóteretindeı keremet baǵdarlama jasaý kerek. Ol baǵdarlamanyń aty «Mádenı mura» bolýy kerek jáne Úkimet bir aıdyń ishinde osy baǵdarlamany jasap, ony resmı túrde bekitýi kerek dep tapsyrma bergen bolatyn. Mine, sodan beri arada biraz jyldar ótti. Elbasynyń tapsyrmasynan keıin osy qoǵamdyq keńestiń múshelerinen ár ǵylymnyń sala­sy boıynsha jeke-jeke arnaıy top quryldy. Sóz joq, «Mádenı mura» baǵdarlamasy el mádenıe­tin damytýǵa úlken serpin berdi. Ol mádenıettiń qaı salasynda bolsyn tamasha kórinis taýyp, IýNESKO-nyń shtab-páterinde arnaıy kórsetilip, kóptegen el­derdiń osyndaı baǵdarlama jasa­ý­yna muryndyq boldy. Elimizdiń týrıstik ınfraqurylymdar shoǵyr­lanǵan óńirlerinde 105 tarıhı jáne mádenı eskertkishter túgeldeı qam­tylyp jáne shetelderdegi qazaq tarıhyna, mádenıetine qa­tysy bar nysandarǵa da jóndeý jumystary júrgizile bastady. Ekinshi jumys­tyń úlken bir salasy – ulttyq-ta­rıhı murany shetelderden ákelýge kóńil bólindi. Shetelderdegi jalpy qazaq tarıhyna qatysty qujattar­dy jınaýda kóp jumystar atqa­ryldy. Osy ýaqytqa deıin biz tarıhymyzdy orys muraǵattaryn­da­ǵy derekter negizinde jazyp kelsek, «Mádenı mura­nyń» arqasynda Qytaı, Iran, arab elderindegi arhıvterde aǵylshyn, nemis, fransýz, ıtalııan tilderinde jazylǵan 5 myń­­­­­­­­nan astam tyń derekter Qazaq­stanǵa aldyryldy. Qazaq­stan­nyń tarıhy, etno­gra­fııasy, mádenıeti jónindegi de­rekterdiń barlyǵy jú­ıelenip, zerttelip, ǵylymı aına­lym­ǵa qosy­lýda. Uly dástúrlik oryndaýshy­lyq mýzykanttardyń da­ýystary jazylǵan taspalardy qalpyna keltirý jumystary júzege asty. Áde­bıet pen óner ınstıtýty qazaq mýzy­kasynyń kóne zamannan bú­gingi kúnge deıingi tarıhyn, qazaq ádebıetiniń kóne zamannan búginge deıingi on tomdyq tarıhyn jáne basqa da osyndaı birqatar irgeli ǵylymı zertteýlerdi qosty. Son­daı-aq, eń myqty oryndaýshy­la­rymyzdyń qatysýymen jáne mura­ǵattaǵy daýystardy qosyp eseptegende «Qazaqtyń 1000 áni» biregeı jobasy dúnıege keldi. Sonymen qatar «Qazaqtyń 1000 kúıi» atty ulttyq jobanyń orny bir bólek. Osynyń bári qazaq mýzykasy zertteýlerine úlken úles bolyp qosyldy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 37 qala­shyqtar men qonystarda, qorǵan­darda arheologııalyq zertteýler júrgizildi. Keńes dáýirinde Qazaq­stannyń brendi retinde Esikten tabylǵan saq jaýyngeriniń eskertkishi ǵana aıtylyp kelse, búginde onyń qatary Qazaqstannyń baty­syndaǵy sarmat jaýyngeriniń, Shilikti qorǵa­nynan tabylǵan qazaq hanzadasynyń altyn beınelerimen tolyǵyp, al buıyrsa, kelesi jyly Qaraǵandynyń Qarqaraly mańynan tabylǵan Altyn adamnyń beınesimen tanylatyn bolady. «Mádenı murany» nasıhat­taýdyń nátıje­sinde birinshi ret Qazaqstan tarı­hyn­da el aýmaǵynda ornalasqan eki mádenı eskertkish – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men Tańbaly arheologııalyq kesheni IýNESKO-nyń búkilálemdik mádenı murasy­nyń tizimine engizildi. Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kıno­stýdııasy tarıhı-mádenı mura­lar­dyń saqtalý, qaıta qalpyna keltirilýi jáne búginge jetýi jóninde otyzdan astam fılm túsirýge kirisse, búginde sonyń 21-i jaryq kórdi. Qazaqstannyń tarıhy, arheologııa­sy, etnografııasy men mádenıeti bo­ıynsha 600-ge jýyq kitap ataýy, 1,5 mıllıonnan astam basylym ja­ryq kórdi. Mádenı ıgiliktiń ınfraqu­rylymy keńeıip, tek sońǵy úsh jyldyń ishinde Almaty oblysynda «Esik» jańa qoryq mýzeıi jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Berel» memlekettik tarıhı-mádenı qo­ryq-murajaılary basynan aıaǵyna deıin jańadan salynyp, halyqtyń ıgiligine berildi. Tarıhı muraǵa zamanaýı for­mattaǵy qoljetimdilikti qamta­masyz etý maqsatynda «Mádenı mura», «Qazaqstannyń elektrondy kitaphanasy» jáne «Ulttyq mura» veb-portaldary quryldy. Bul ju­mystardy atqarýda Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi, barlyq zertteý ınstıtýttary jáne onda isteıtin ǵalymdar túgeldeı atsalysty. Oǵan Qazaqstan baspalarynyń ba­sym kóp­shiligi qatysty. 1,5 mıllıon kitapty shyǵarýǵa Baılanys jáne aqparat mınıstrligi qury­lymdary da ba­ryn­sha úles qosty deı kelip, ult mádenıetin kó­te­rýdegi ulan-ǵaıyr ju­mystar alda­ǵy ýaqytta da jal­ǵasyn taba beretinine senim bildirgen. Mádenıet mınıstri M.Qul-Mu­hammedtiń só­zin  Á.Marǵulan atyn­daǵy arheologııa ınstıtýtynyń dırektory Ba­ýyrjan Baıtanaevtyń oıy ush­tastyrdy. Onyń aıtýy bo­ıynsha, 23 tarıhı eskertkishke qazba jumystary júrgizilgen bolsa, onyń ishinde turaqtardan – Maı­bulaq, qonystardan – Toqtaýyl, Taldysaı, Aıbas-Darasy, Kent, qorymdardan – Qyryq-Oba, Berel, Shilikti, Bórijar, Beǵazy, qala­lar­dan – Shirik Rabat, Bulandy, Jankent, Saýran, Sıdaq, Túrkistan, Oty­rar, Qaıalyq, Talǵar, Jýantóbe, qazaq handyǵy kezindegi qalalardan – Arkýk, Áýlıekól, Han ordasy sııaqty kóne oryndardy atap ketýge bolady. 2011 jylǵy qarjy­lan­dyrý kólemi 78 mln. 500 myń teńgeni qurapty desek, Ońtústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Sa­ryarqa, Shyǵys Qazaqstan, Shirik Rabat, Túrkistan, t.b. arheolo­gııa­lyq ekspedısııalarynyń asyl mu­rany ǵylymı aınalymǵa túsirýdegi eńbegi aıryqsha kórinedi. Negizgi jumystar tórt baǵytqa júıelen­gen. Erte temir dáýiriniń proto­qalashyq nekropolderi men ǵıbadat oryndaryna arheo­logııalyq zertteýler júrgizilgende, ol kezeńniń turǵyndary ejelgi mádenıettiń qaıtalanbas týyndy­laryn – at ábzelderi men qarý-jaraqtaryn, obalar men ǵıbadat oryndaryn qaldyrsa, qola dáýiriniń arheolo­gııasy Taldysaı, Kent, Túr­gen, Toqsanbaı, Aıbas-Darasy, Beǵazy, Buǵyly eskertkishterin el mura­syna qosýymen elenedi. Qazaq­stan jerindegi ejelgi jáne orta ǵasyr memleketteriniń ortalyqta­ryn zertteý nátıjesinde de kóne astanalar – Shirik Rabat, Bulandy qalalary tarıh betinen jarqyraı tanylady. Uly Jibek jolynda orna­lasqan qalalarǵa arheologııa­lyq zertteý jumystaryn júrgizý nátı­jesinde qala ortalyqtarynyń paıda bolý úrdisteri, olardyń damý sebepteri, atqaratyn qyzmetteri anyq­talyp, paleoekonomıkalyq, ta­rıhı-geografııalyq ornalasýy boıynsha kókeıkesti máselelerdi sheshý sııaqty birqatar suraqtarǵa jaýap tabýǵa bolatynyn sóz etti. Bıylǵy jylǵy tyń jańalyqtar qataryna Saýran qalasyna qazba jumysyn júrgizý kezinde ashylǵan teńge saraıynyń ta­bylýyn jatqy­zýǵa bolatynyn aıt­ty. Saýran arheologııalyq ekspedı­sııasy zerttegen nysannan keń aýlaly, burysh­tary men kireberisteri segiz qyrly kúmbezdi bolyp keletin zaldan jáne kúmbezdi jaılar men tastan qalanǵan uzyn kireberis dálizden turatyn arhıtektýralyq keshenniń tabylýy da joba boıynsha qolǵa alynǵan isterdiń nátıjesi derlik. Qurylystyń soltústik bóliginiń qabyrǵalary jaqsy saqtalǵan jáne bıiktigi 2,5-3,0 m.-di quraıtyn atal­mysh arhıtektýralyq keshen iri ǵımarat retinde árqıly kezeńde meshit qyzmetin atqarǵanyn ańǵar­tady. Materıaldardy tazalaý jáne baqy­laý barysynda bul orynnan mys pen qola óńdeıtin jáne quıa­tyn «karhanalar» ornalasqan degen boljamdar alǵa tartylýda. Ǵalym­dar munda mystan jasalǵan baqyr tıyndar shyǵarylǵan bolýy kerek dep bol­jaıdy. О́te baı, ártúrli mys teń­geler kolleksııasy erte ǵasyrlar úlesinde qalyp qoıǵan tylsym syrlarǵa batyra túsedi. Ortalyq Azııa arheologııasyn­daǵy teńge she­berhanasyn zertteýdegi alǵashqy tamasha jańalyqty otandyq ǵylym­nyń taǵy bir tabysty jemisine jatqyzýǵa bo­la­dy. Tarıh ǵylymda­rynyń kan­dıdaty «Arheologııalyq eksper­tıza» JShS dırektory Dmıtrıı Voıakın Uly Jibek joly boıynda ornalasqan tarıhı-má­denı es­kert­kishterdiń qazirgi hal-jaıy men keleshekte olardy saq­tap, qorǵaýdyń mańyzdylyǵyna toq­­talsa, Baılanys jáne aqparat mınıstrliginiń jaýapty hatshysy Qaırat Ábsattarov «Mádenı mu­ra» baǵdarlamasyn júzege asyrý bary­synda jańa tehnologııalar jetistikteri paıdalanylǵanyn aıtty. Bul baǵyttaǵy jumystar al­daǵy ýaqytta da jalǵasyn taýyp, árqaısysy 100 tomdyq «Babalar sózi», «Álem ádebıetiniń kitap­hanasy», «Bıblıoteka kazahskoı lıteratýry» kitap destelerin ázir­­­leý, bastyrý isteri otandyq baspagerlerge úlken jaýapkershilik júktep otyr. Baǵdarlama nátı­jelerin nasıhattaýda arnaıy tele-radıo habarlaryn, televı­zııa­lyq fılmderdi, kitaptar men albomdar shyǵarýdy qarastyra­tyn tıisti jospar qurý tap­syryldy. Bilim jáne ǵylym mınıstrimen birlesip, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń basty nátı­jelerine arnalǵan shetel tilderinde ensıklopedııalyq basy­lymdar ázirlenetin bolyp sheshildi. «Qazqaıtajańǵyrtý» meke­me­­siniń dırektory Qanat Tu­ıaqbaev rýhanı qundylyqtardy álemge tanytýdyń joldary men osy maqsatta júzege asyrylýy tıis mindetter týraly aıtsa, arheolog-ǵalym Karl Baıpaqov, R.Súleı­menov atyndaǵy Shyǵys­taný ıns­tıtýtynyń dırektory Merýert Ábýseıitova el Táýel­siz­diginiń 20 jyly otandyq ǵy­lymnyń aıtar­lyqtaı tabysta­ry­men erekshelenetinin tilge tıek etti. Al Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaq­fılm» kınostýdııasynyń prezıdenti Ermek Amanshaev tarıhı tulǵalar men eskertkishterge ar­nalǵan fılm­der týraly naqty derekter keltirdi. M.Áýe­zov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstı­týtynyń dırektory Seıit Qasqa­basov ózi jumys istegen sek­sııanyń jeti jyldaǵy ta­bys­taryn sóz etti. Osy jyldary 124 kitap basyp shy­ǵarylǵan. «Babalar sóziniń» 80 to­my jaryq kór­gen. «Qazaq mýzyka­synyń anto­lo­­gııasy» da halyq qazyna­sy­na qosylǵan úlken eńbek­tiń biri sa­nalady. Jaramazan, syńsý, qosh­tasý, jar-jar sııaqty, t.b. kóne mýzykalyq injý-marjan­dar­dyń ǵylymı júıelenip, top­tastyry­lýy da osy baǵdarlama negizinde iske asyp otyr. Qazaq ádebıeti men folklorynyń ta­rı­hyn jasaý isi úlken zertteý­ler­diń jıyn­tyǵy ekenin ańǵar­tady. Ǵa­lym jańadan jaryq kórgen «Qazaq óneriniń tarıhy», hrestomatııalar týraly da jan-jaqty áńgime qozǵady. El Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵy qarsańynda túıindelgen «Má­denı mura» baǵdarlamasynyń qo­rytyndysynda ár mınıstrlikke aldaǵy atqarylatyn mindetter júkteldi. «Mádenı mura» baǵdar­lamasy aıasynda tabylǵan mura­lardy jınaý, elordada salynyp jatqan Qazaqstan tarıhy mýze­ıiniń ekspozısııasyna ornalas­tyrý, tarıhı oryndar men mu­ralar týraly derekti fılmder jasaý, «Mádenı mura» veb-por­talyn damytý, Sırııanyń Damask qalasynda salynyp jatqan Ál-Farabıdiń tarıhı-mádenı orta­ly­ǵy­nyń qurylysy, baǵdarlama aıasynda tabylǵan materıaldardy óńdeý, zerdeleý, zertteý nátı­jelerin joo jáne orta bilim oqý baǵdarlamalaryna engizý, oqý oryndarynda baǵdarlamaǵa arnal­ǵan fakýltatıvtik kýrstar engizý, materıaldardy áıgileý, nasıhattaý maqsatynda júrgiziletin ju­mystardy úılestiretin «Mádenı mura» ınstıtýtyn qurý, týrızm isin damytý maqsatynda magıs­traldy kólik jolynda ornalasqan tarıh jáne mádenıet eskertkishterin respýblıkalyq jáne halyq­aralyq týrıstik marshrýttar jú­ıesine qosý, t.b. sol sııaqty túrli salalarǵa bekitilgen ister júzege asyp jatsa, Qazaq eliniń rýhanı jetistiginen ózgelerdiń úlgi ala­tyn kúni de alys emes. Qarashash TOQSANBAI. Sýretterdi túsirgen Sovetbek MAǴZUMOV.