Táýelsizdik shejiresi

«Egemen Qazaqstan». 2000 jyl. Senbi, 16 jeltoqsan.

Halyqtyń rýhanı-mádenı damýy – Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigin nyǵaıtýdyń negizi Osydan 11 jyl burynǵy, ıaǵnı 2010 jyl­ǵy 16 jeltoqsandaǵy «Egemen Qazaqstan» ga­zetiniń merekelik nómiri osyndaı taqy­ry­p­pen ashylǵan. Munda Elbasy Nursultan Na­zarbaevtyń Qazaqstan halyqtary Assam­bleıa­synyń VII sessııasynda sóılegen sózi berilgen. «Men Qazaqstannyń memlekettik qurylysynyń irgesine mádenı taqylettestikti ultynyń negizinde emes, azamattyǵynyń negizinde qalyptastyrý prınsıpi qa­lan­ǵanyn budan buryn da aıtqan edim. Mine, naq osy jaǵ­daıat bizdi berekesizdik pen bet jyrtysýdan saq­ta­dy, mine, naq osy prınsıp jańa, HHI ǵasyr memlekettik qurylystyń, ulttyq mádenıetter yqpaldastyǵyn asa bir kúrdeli de názik salasynda aldymyzǵa qoıyp otyrǵan talaptarǵa barynsha saı keledi», depti Prezıdent óz baıandamasynda. Munan keıin birtutas mádenı ortaqtastyqty qalaı qurý, qandaı negizderde qurý kerek degen másele boı kórsetetindigin aıta kele, «Ál­bette, munyń daıyn ýáspisi joq jáne bolmaıdy da, degenmen mundaı qurylys úshin berik obektıvtik negizder bar. Áńgime tórt negiz týraly bolyp otyr» deıdi de, sol negizderge toqtalady. Osy rette Qazaqstannyń jáne tutas Eýrazııanyń aýmaǵynda jurttardyń qatar ómir súrýiniń ejelgi berik mádenı dástúri bar ekendigine, ekinshiden, bizdiń Qazaqstannyń jaǵdaıynda máde­nıet­terdiń úndesýi, sonymen birge dinderdiń úndesýi qajettigine, úshinshiden, ashyq qoǵam ornatý máse­le­si­ne, tórtinshiden, Qazaqstan halyqtarynyń mádenı or­taq­tastyǵy demokratııalyq negizde ǵana, ári máde­nıet­ter men halyqtar arasynda jatsynbaýshylyq bolǵan jaǵdaıda ǵana qalyptasa alatyndyǵyna toqtalǵan. Elbasy baıandamasynda Qazaqstan halyqtary As­sam­bleıasynyń róli týraly jeke taraý arnapty. Osy rette kelesi 2001 jyly bizdiń táýelsizdigimizge 10 jyl tolatyndyǵyn atap kórsete otyryp, «Beıbitshilik pen dostyqtyń on jyly» – kelesi jyldyń urany, mine osy bolýǵa tıis» deıdi. Assambleıanyń ultaralyq qa­ty­nastardy saıasılandyryp jibermeýde sheshýshi ról at­qarýy qajettigine, sonymen qatar Assambleıanyń ózi­niń mártebesin kóterýdiń de qajettigine toqtalyp ótken. «Tórtinshiden, Qazaqstan muhıttaǵy aral emes, álemniń eń bir kúrdeli aımaǵynyń kindiginde jatqan el. Dinı ekstremızm men halyqaralyq terrorızmniń aımaqqa tóndirip otyrǵan qateriniń kúsheıe túskeni aıqyn biline bastady» deıdi. Osyǵan oraı Assambleıa janynan Dinbasylarynyń keńesin uıymdastyrý máselesin oılastyrýdyń artyqtyǵy joq ekendigin aıtady. Sóziniń sońynda bolashaqtyń irgesi búgin, belgili bir dárejede osynda otyrǵan ózimizdiń aqyl-oıymyzben, qaırat-jigerimizben qalanatyndyǵyn aıta kele, «ótken ǵasyrdaǵy ıtalıan saıasatshysy Kavýrdyń sózderin ózimizge beıimdeı aıtyp, «Biz Qazaqstandy somdadyq, endi qazaqstandyqtardy somdaıyqshy» depti.  

MÁDENIET PEN ǴYLYMY DAMYǴAN ELDI DÚNIE JÚZI MOIYNDAIDY

PREZIDENT N.NAZARBAEV SAIаSI JÁNE О́NER QAIRATKERLERINE MEMLEKETTIK NAGRADALAR TAPSYRDY Gazet tilshisi Alma Muhamedjanovanyń osyndaı taqyryppen berilgen bul habarynda respýblıka­myz­dyń birqatar saıası jáne óner qaıratkerleri Elba­sy­nyń qolynan memlekettik nagradalar alǵandyǵy týraly aıtylady. Onda bylaı delingen: «Mádenıetke qoldaý kórsetý elimizde aldaǵy jyly da jalǵasyn tappaq. Mádenıetke qoldaý kórsetý dep jarııalanǵan bıylǵy jyly bul maqsatqa 14 mıllıard teńge bólinip, onyń 8,6 mıllıardy bıýdjet esebinen berilipti. Elbasy Nursultan Nazarbaev aldaǵy ýaqytta bul qarjy kólemi ósýi kerektigin aıtty. – Sebebi, – dedi Prezıdent, – óneri, ǵylymy damyp, óz qyzmetterimen búkil álemge Otanyn, óz ultyn nasıhattaıtyn daryndar ósip jatsa, ondaı memleketti álem moıyndaıdy. Bıyl respýblıkada tórt jańa teatr ashylǵanyn, kóptegen mádenıet mekemeleriniń qaıta jóndeýden ótkizilgenin áńgimeleı kele, Elbasy Astanadaǵy ashylǵan opera jáne balet teatryn álemdik mańyzy bar oqıǵa dep atap kórsetti. Prezıdent «Otan» ordenin respýblıka halyq ártisi Iýrıı Pomeransevke, II dárejeli «Barys» ordenin Qazaqstannyń Tótenshe jáne ókiletti elshisi Erik Asanbaevqa, taǵy da basqalarǵa Memlekettik nagradalardy tapsyryp turyp, óner qaıratkerlerine úlken tabys, qajymas qaırat tiledi» delingen bul habarda.   Durys tańdalǵan ulttyq saıasat «Prezıdent poshtasynan» aıdarymen berilgen bul habarda Máskeý jáne Búkil Reseı patrıarhy Aleksııdiń Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa Qazaqstan halyqtary Assambleıasynyń bes jyldyǵyna oraı quttyqtaý joldaǵany aıtylady. Ol bylaı dep bastalypty: «Sizdiń erkińizben san alýan ulttar men din­der­diń ókilderinen quralǵan Assambleıa qoǵamdy biriktirip, Sizdiń elińizdi mekendegen kóp­tegen halyq­tardyń ara­synda azamat­tyq tynyshtyq pen qo­ǵam­dyq kelisimniń saqta­lýyna negiz qalap keledi, – delingen ol hatta. Orystyń pravoslavııa­lyq shirkeýiniń Joǵary ókili retinde meni Qa­zaqstanda turatyn din­basylar men pravo­sla­vııa­lyq dinge senimdegilerge memlekettik bılik pen Sizdiń, Memleket basshy­synyń tarapynan olar­dyń jáne basqa dástúrli dinderdiń ókilderi ara­syndaǵy qalyptasyp otyrǵan syndarly, saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimdi ornyqtyratyn qadamdaryna degen izgi kózqaras qatty qýantady». Aleksıı patrıarh Qazaqstan basshysyna rýhanı kúsh-jiger, shydamdylyq pen tabystar tilegen. Sondaı-aq Reseıdiń «Nezavısımaıa gazetasynyń» bas redaktory Vıtalıı Tretıakov ta Prezıdent N.Nazarbaevqa hat joldap,  onda: «Sizdi basqalarda joq kóp ultty jınalys – Qazaqstan halyqtary Assambleıasynyń 5 jyldyǵymen quttyqtaýǵa ruqsat etińiz» dep sóz bastap, burynǵy Keńester odaǵy aýmaǵynda tolassyz jalǵasyp kele jatqan kıkiljińder jaǵdaıynda osyndaı keńes organnyń qurylýynyń zańdy qubylys ekendigin aıtypty. V.Tretıakovtiń pikirinshe, Qazaqstan halyqtarynyń Assambleıasy respýblıkadaǵy beıbit ómir men dostyqty ornyqtyratyn mańyzdy tetik retinde berik ornyǵyp, shekaralas aımaqtardaǵy jaǵdaıǵa da ıgi yqpal etýde.   Adamzat kúntizbesi Gazettiń bul nómirinde belgili jýrnalıst, mádenıet­ta­nýshy ǵalym Saýytbek Abdrahmanov ázirlegen «Adamzat kúntizbesi» kitabynan úzindi berilip, bul úzindide 21, 22, 23 jeltoqsan kúnderi adamzat tarıhynda qandaı iri oqı­ǵalardyń bolǵandyǵy týraly aıtylady. 21 jel­toq­san kúni mynandaı oqıǵalar bolǵan eken. 1237 jyldyń osy kúni Batý hannyń áskeri Rıazan qa­la­syn basyp alady. 1375 jyldyń osy kúni Flo­rensııa túbindegi Chertaldo degen jerde Qaıta órleý dáýi­riniń uly qalamgeri Djovannı Bokkachcho qaıtys bola­dy. Bokkachchonyń eń tanymal týyndysy – 100 novellanyń basyn biriktirgen «Dekameron». Onda 1348 jyly Flo­ren­sııany jaılap alǵan oba aýrýy kezinde qalanyń syr­tyn­daǵy vıllada bas qosqan on qyz-jigittiń 10 kún boıy qyzyqqa batyp, kún saıyn árqaısysy bir-bir hıkaıa shertýi baıan etiledi. «Dekame­ron­nyń» grekshe maǵynasy «on kún» degen sóz. 1401 jyly osy kúni flo­rensııalyq asa kórnekti sýretshi Mazachcho (shyn aty-jóni – Tommazo dı Djovannı dı Sımone Gvıdı) dúnıege keldi. Nebári 27 jyldyq ómirinde Qaı­ta órleý dáýiriniń ónerin negizdegen alyptardyń qata­ry­na qosylyp úlgergen talant ıesi. 1879 jyly osy kúni HH ǵasyrdyń asa kórnekti qaırat­keri Iosıf Vıssarıonovıch Stalın (Djýgashvılı) dúnıege keldi. Stalınniń bılik basyn­daǵy qyzmeti jaıynda jetkilikti jazylǵan. Tikeleı qazaq halqynyń turǵysynan qara­ǵanda da 1932-33 jyldardaǵy adam aıtqysyz ashtyqtyń ózi ult­tyń taǵdyry úshin naǵyz apat boldy. Sonymen qatar, álemdegi eń bedeldi saıasatker­ler­diń biri Ýınston Cherchıldiń: «Stalın Rossııany soqasyn súı­retken el kúıinde qabyl alyp, atom bombasy bar el bıigine jet­kizip ketti», degenin de eskergen jón. 1898 jyly osy kúni erli-zaı­ypty ataqty ǵalymdar Per men Marııa Kıýrıler radııdi ashty. 1905 jyly osy kúni Japonııa Koreıany óziniń protek­toraty dep jarııalady. 1913 jyly osy kúni «Nıý-Iork ýorld» gazetiniń jetekshilik sanynda alǵash ret sózjum­baq (krossvord) jarııalandy. 1921 jyly osy kúni sovettik Rossııa men Túrkııa ózara yntymaqtastyq týraly shartqa qol qoıdy. Ǵasyrlar boıy qyr­qysyp kelgen eki eldiń qarym-qatynasyndaǵy betburys kezeń bastaldy. 1925 jyly osy kúni Más­keýde Sergeı Eızenshteınniń «Potemkın» brondy kemesi» fılminiń premerasy bolyp ótti. Álemniń eń talǵampaz synshylary qatysqan talaı saýaldamada «Bir zamannyń, barsha halyqtardyń eń tańdaýly fılmi» atanǵan týyndy. 1991 jyly Almatyda bu­rynǵy 11 sovettik respýblı­ka­lary (Baltyq boıy respýb­lıkalary men Grýzııadan basqa­lary) basshylarynyń kezdesýi bolyp ótti. Sovettik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy óz ómirin toqtatqany resmı qujattaldy. Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy dúnıege keldi.

 Ulttyq rýhty ulyqtaýshylar

Ekonomıka ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor Erlan Arynnyń bul maqalasy ultymyzdyń maqta­ny­shyna aınalǵan «Dos-Muqasan» ansambline arnalypty. Ol bylaı dep bastalypty: «Erterekte elge ataq-dańqy jaıylǵan «Dos-Mu­qa­san» mýzykalyq ansambliniń osy kúnge deıin qalyń qaýymǵa ke­ńinen tanymaldyǵynyń syry jóninde sóz sabaq­ta­ǵanda, sol bir kezeńdegi áleý­mettik-saıası jaǵdaı týraly aıtpaı ketýge bol­maıdy. Keńestik zaman dúrildep turǵan ýaqytta mundaı sazgerlik ujymdar qyp-qysqa ǵana túrde VAA dep atalýshy edi, ıaǵnı bul vokaldyq-aspaptyq ansambl degen uǵymdy bildiredi. Olar barlyq táýir degen Mádenıet úılerinde, fılarmonııalar men joǵa­ry oqý oryndarynda ju­mys istedi. «Mádenıetti demalý» dep atalǵan bos ýaqytty kóńildi ót­ki­zýdiń kórki de, maqtanyshy men min­detti atrıbýty da solar edi. VAA degenderińiz jaýynnan keıingi kókteı óte kóp bolatyn, bularsyz jastar bıi, stýdentter men komsomol festıvaldary jáne jıyndary ótken emes, olardyń mýzykasy ekpindi qurylys brıgadalarynda da erekshe estilip jatqan-dy. Al sonshama kileń saıdyń tasyndaı yǵaı men syǵaıdyń arasynan top jaryp sýyrylyp shyǵyp, kásipqoı vo­kal­dyq-aspaptyq ansamblderdiń bú­kil­odaqtyq konkýrsynyń laýreaty ataǵyn jeńip alý, árıne, ońaı sharýa emes». Erlan Aryn mine, osylaı deı kele qazaq topyraǵynda alǵash paıda bolǵan estradalyq uıymnyń osyndaı kedergilerdiń bárinen ótip, olardy eńserip baryp, keń dúnıege tanylǵandyǵyn aıtady. «Totalı­tar­lyq tumyldyryq pen qysym ulttyq rýhty tunshyqtyryp, til men jaqty qarystyryp turǵan kommýnıstik ıdeologııa dáýirinde «Dos-Muqasan» ansambliniń dúnıege kelýi qazaq rýhanııatyna jańa serpilis, qanat bitirgen aqıqat» deı kele «Dos-Muqasan» ujymynyń bizge bergen uly taǵylymy – ulttyq sana men rýhqa qyzmet etkendigi ekendigin aıtady. «Osy oraıda «Dos-Muqasan» ansamblin tek qana tamasha ónerpazdyq ujym deý azdyq etedi. Durysynda ony toqyraý toza­ńy­nan tottanǵan totalıtarızmniń tas qabyrǵasyn alǵash ret «solqyldata soqqan» dara daýys qubylnamalyq qubylys sanaý laıyq» deıdi. 1986 jyly qyzyl ımperııa qysymyna qarsylyq bildirip, ashyq túrde alań­darǵa shyqqan jeltoq­san­dyq­tar «Dos-Muqasan» ansambliniń otan­shyldyq ónegesiniń rýhyn jan júregine sińirip ósken jap-jas bal­ǵyndar ekendigin eske alady. Alýan túrli halyq áýenderine jańasha sıpat berip, óń bitirip, «Aýylyń seniń irgeli», «Qudasha», «Jaıdarman» sekildi halyq ánderindegi ulttyq kolorıtti jańa arnaǵa túsirgendikte­ri­ne erekshe súısinis bildiredi. «Sol ýaqytta dosmuqasandyqtar jap-jas jigitter edi. Qazir bári de aǵa ur­paqqa aınaldy. Alaıda, óner qar­taımaıdy. О́ıtkeni, óner sonyń ishin­de, án óneri – halyqtyń jaı­na­ǵan jany, qaınaǵan qany, ıaǵnı ult­tyq rýh tynysy» deı kele, qazaq qo­ǵamyna «Dos-Muqasannyń» tıgizgen áseri «Bıtlzdiń» álem máde­nıe­tine tıgizgen áserinen eshbir kem emes ekendigin atap kórsetipti.   Balaǵa jasaǵan jaqsylyq Onyń qarymy eselep qaıtady Gazet tilshileri Súleımen Mámet, Jol­dasbek Shópeǵul, Orynbaı Balmurat (sýretter) ázirlegen bul reportajda Aty­raý qalasynda eki kún boıy án janry men kórkemsóz oqýdan «Meniń Otanym – Táýelsiz Qazaqstan» degen ta­qyrypta mektep oqýshylarynyń birinshi oblystyq óner baıqaýy ótkendigi týraly aıtylady.  Oǵan bastamashy bolyp, demeýshilik kórsetken KATEY halyq­ara­lyq qoǵamdyq qory men «Matın» fır­masy eken. Al negizgi uıymdas­ty­rýshysy oblystyq bilim basqarmasy bolǵan. Sarapshylar qatarynda Shamǵon Qa­jy­ǵalıev, Ázıdolla Esqalıev, Sáýle Janpeıisova, Asqar Qaresov, túbi bir túrik aǵaıyndardan Únal О́ztúrik Hasan sekildi azamattar bolypty. «Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy kishi óner akademııasynyń 4 synyp oqýshysy Oljas Elamanov Nuraǵasynyń «О́z elim» atty ánimen baıqaýdy ashqanda onyń taza úni tyńdaýshylardy dán rıza etti. Budan keıin búkil oblys aýdan­darynan jınalǵan oqýshylar birinen keıin biri án áýeletip, mánerine keltire óleń oqydy. Olardyń qaı qaısysy da óner qudiretine jeńil-jelpi qaramaı­ty­ny, ár sózdi tuspalmen emes, túsinip aı­ta­tyny ańǵaryldy. Ásirese, týma talant Juban Moldaǵalıevtiń «Men – qa­zaqpyn» atty poemasynan úzindi oqyǵan Baýyrjan Saparovtyń ekpindi úni, erekshe daýys yrǵaǵy onyń bolashaǵynan úmit kúttirgendeı» deıdi tilshiler. Baıqaýdyń bas júldesin án aıtýdan Anar Qurmanǵalıeva, kórkemsóz oqý­dan Baýyrjan Saparov jeńip alyp­ty. B.Turmanova, A.Janjigitov, Á.Qarabalın, Sh.­Ber­­ma­ǵam­be­tova, O.Muqy­sheva, S.Ǵa­zı­zov, T.Aı­ma­qov, G.Boqaeva, D.Túmenbaeva sekildi oqýshylar da júldeli oryndarǵa ıe bo­lypty.

Betti ázirlegen  Suńǵat ÁLIPBAI.