Táýelsizdik tulǵasyna jıyrma jazba

Táýelsiz memleketin qurý bizdiń halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy asyl armany bolyp keldi, buǵan qol jetkizý jolynda sansyz qurbandyqtar da boldy. Táýelsizdikke ıe bolý jáne onyń alǵashqy azat kúnderin kórý baqyty bizdiń urpaqtyń ǵana mańdaıyna jazylypty. Osy turǵydan kelgende, jańa, táýelsiz memlekettiń dúnıege kelgenin jarııa etken 1991 jyldyń 16 jeltoqsany bárimiz úshin de barlyq baıandy qaınarlarymyzdyń bastaýy bolyp tabylady. Egemendiliktiń eń alǵashqy bastaý jyldarynda Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń qataryna tolyqqandy múshe retinde qosylyp, tamasha tarıhı tabystarymen ózin senimdi túrde álemge áıgileı bildi. Bul tulǵaly tabystarymyz qazaqstandyqtardyń elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tóńiregine tyǵyz toptasyp, zerdelep, baıyptap, elep, ekshelgen strategııalyq baǵdarsyz múmkin bolmas ta edi. Tarıh buralańynyń tolqyndy tusynda óz taǵdyryn senip tapsyrǵan halyqtyń ári janashyry ári qamqory bola bilgen Nursultan Nazarbaev búginde «qazaqstandyq ıdeıa», «qazaqstandyq jol», «tabystyń qazaqstandyq formýlasy» degen ataýlardyń bárine de aıryqsha sıpat, aıqyn mazmun berip, jańa turpatty jasampaz el qalyptastyrdy. Táýelsizdik tulǵasyn qalyptastyrý turǵysynda ózi de tarıhı Tulǵaǵa aınalyp, qıly kezeńderden halqyn jarqyn jolǵa bastap, jańylmaı iz ashqan Elbasynyń emen-jarqyn beınesin, ár qıly sátin ashatyn jıyrma jazbany oqyrman nazaryna usynýdy jón kórdik.

Alǵashqy joldyń aq batasy

1991 jyldyń 17 jeltoqsanynda Respýblıka alańynda Qazaqstan Res­pýb­lıka­sy­nyń memlekettik táýelsiz­di­giniń jarııa­lanýyna jáne 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵalarynyń 5 jyl­dyǵyna arnalǵan mıtıng boldy. Alań­ǵa jınalǵandar al­dynda Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Na­zar­baev sóz sóıledi. «Táýelsizdikke ıe bolý jáne derbes memleket qurý qazaq halqynyń kóp jyl­ǵy armany edi. Mine, sol kópten kútken kún kelip jetti. Osynaý jan tebirenter sátte Otanymyzdyń aby­roıy, bostan­dyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken­derdiń barlyǵyn, solar­dyń ishinde osy jarqyn kúnge jetpeı ketken, ózderiniń týǵan Qazaqstany qa­laı táýelsiz memleket bolǵanyn kór­meı ketken Jeltoqsan oqıǵalarynyń qaharmandaryn da eske alýdy ózimizdiń qasıetti boryshymyz dep esepteımiz», – dep edi ol týǵan halqynyń aldynda tolqyp turyp. Az-kem únsizdikten keıin Prezıdent sózin bylaı dep jalǵastyrdy: «Táýel­siz­dik bizdiń barshamyzǵa aıryqsha zor jaýapkershilik júkteıdi. Bizdiń memlekettik-saıası damýymyz, ekonomıkalyq órken­deýimiz ben áleýmettik áleýetimiz budan bylaı óz qolymyzda, bári de tek qana ózimizge baılanysty. Tarıh joly uzaq. Asyqqanymyz jón, biraq aptyǵýymyzǵa bolmaıdy. Qazaq­stan­nyń kóp ultty halqy barlyq synaq­tardan abyroımen ótip, aldaǵy kezde de tarıhtyń laıyqty bıiginde bolatynyna, al týǵan elimizdiń berekeli ómir súrip, ósip-órkendeıtinine ká­mil senemin. Jaqsylyqqa úmit artaıyq, dostar! Sol úmitimiz aqtalsyn». Tuńǵysh Prezıdent ómirge jańa kelgen memleketke uzaq ta baqytty ǵumyr tilep, aq batasyn osylaı bergen edi. Osy mıtıngide Prezıdentimiz Qa­zaq­stan­nyń táýelsizdigin birinshi bolyp týys­qan túrik eli tanyǵanyn, onyń as­tanasy Ankarada Uly Ulttyq Májilistiń otyrysynda bul másele kún tártibine kezekten tys qoıylyp, depýtattardyń bi­raýyzdan qoldaǵanyn jarııa etti. Al 1991 jyldyń sońyna deıingi sanaýly kún­derde Qazaq­stan­nyń táýelsizdigin taǵy da 18 el tanydy. Batamen er de kógerer, el de kóge­rer degen osy bolar.

Atajurttyń arnaıy shaqyrýy

Búginde bul umytylǵan jaıt. Alaıda Táýelsizdik alǵannan keıingi alǵashqy aptalarda eldiń ulttyq qaıta órleýiniń basty qaınarlarynyń birine aınalǵan oqıǵa bolyp edi. 1991 jylǵy 31 jeltoq­sanda Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaq radıosy ar­qyly sheteldegi qazaq dıasporasynyń ókilderine arnap sóz sóılep, bylaı dep málimdedi: «Biz, qazaqtar – ejelden erkindik ańsaǵan ha­lyqpyz. Derbes memleket qurý árdaıym bizdiń baba­larymyzdyń asqaq armany bolyp keldi. Qudaıdyń kómegimen búgin bılik bizdiń óz qolymyzǵa tıdi. Budan bylaı Qazaqstan Respýblıkasy táýelsiz, de­mo­kratııalyq memleketterdiń qataryna jatady. О́z aýmaǵymyzdaǵy memlekettik bıliktiń barlyq tizginin biz óz qo­lymyzǵa aldyq. О́zimizdiń ishki jáne syrtqy saıa­sa­tymyzdy biz eshkimniń nusqaýlaryn kút­peı, óz betimizshe, óz erkimizben júr­gizemiz, budan bylaı qalaı ómir súretinimizdi ózimiz sheshemiz». Sodan keıin Nursultan Ábishuly radıoqabyldaǵyshtarǵa qulaqtaryn to­­­syp, jaýabyn taǵatsyzdana kútip otyr­­ǵan adamdar suraǵyna, negizgi má­selege kóshti. «Qymbatty baýyrlar! О́z Ota­ny­nan qol úzgen sizderdi: «Ata mekenimizge oralýǵa bola ma, bul qalaı júzege asa­dy jáne bul qashan múmkin bola­dy?» degen suraqtar mazalaıtynyn jaqsy bilemin. Adam úshin «týǵan jer­diń tútini de tátti eken...» dep beker aı­tylmaǵan... О́z qan­dastarymyzdyń tarıhı otanyna ora­lýyna yqpal etýdi maqsat tutyp jáne osy oraıda adam quqyǵy týraly halyq­aralyq aktilerdi basshylyqqa ala oty­ryp, Qazaqstan Úkimeti basqa respýblıkalar men shet memleketter azamattary­nyń qatarynan aýyldyq jerlerde jumys istegisi keletin jergilikti ult ókilderin Qazaq­stanǵa qonystandyrýdyń sharttary men tártibi týraly arnaıy qaýly qabyl­daǵanyn sizderge habarlaýǵa asyqpyn. Demek, Ota­ny­na oralǵysy keletin baýyr­larymyz úshin esigimiz ben qushaǵymyz ashyq. Jol­da­ryńyz oń bolsyn, sizderdi baba­la­ry­myzdyń árýaǵy jelep-jebep júr­sin!». Prezıdenttiń bul shaqyrýy jaýap­syz qalmaı, osynaý oryndy sóz qazaq dıas­­porasynyń júrekteri men kóńil­de­rine tikeleı jol tapty. Kóp uzamaı qazaq tarı­hyndaǵy uly kósh bastaldy: sheteldegi otandastarymyzdyń myń­da­ǵan otbasy­lary Qazaqstanǵa, atajurt­qa qonys aýdara bastady. Kelesi, 1992 jyldyń kúzinde, Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń birinshi quryltaıy sha­qy­rylyp, Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy quryldy. Jańa qaýym­dastyqtyń Tóraǵasy bolyp Nursultan Nazarbaev biraýyzdan saılandy. Osylaısha, sol kezeńdegi eldegi áleý­­mettik jaǵdaıdyń qıyn bolýyna, uzaqqa sozylǵan ekonomıkalyq daǵda­rysqa qara­mastan, Qazaqstan etnostyq dıaspora ókil­derin erikti túrde qaıtaryp alý saıa­satyn jalań sóz emes, is júzinde júıeli ári nátıjeli júzege asyrǵan álemniń úsh eliniń biri retinde (Izraıl jáne Germanııa) baýyrlasta­ryn baýyryna tartqan tarıhı qadam jasady. Batadan bastalǵan baıandy kósh elge el qosty, erge er qosty. Uly kóshtiń uranshysy bolǵan ulaǵatty El­basy osynaý qarasy úzilmes qazynaly kóshtiń de qozǵaýshysy boldy.

Ajal aranyna tosqaýyl

Nursultan Nazarbaevtyń Prezıdent qyzmetindegi asa abyroıly iste­riniń biri Semeı ıadrolyq synaq ala­ńynyń jaby­lýy boldy. Onyń bul sheshimi áste kez­deısoqtyq nemese keý­demsoqtyq emes edi. Sebebi, KSRO ha­lyq depýtattary I seziniń minberiniń ózinen-aq onyń saıası tuǵyrnama­syn­daǵy 12 ustanymnyń biri Aral jáne Semeı óńirleriniń ekologııa­lyq kúı­reýine baılanysty ıadrolyq, áskerı jáne bakterıologııalyq polıgondar men zerthanalardyń zııandy áserin joıýǵa arnalǵan edi. Bul problemalardy sheshý úshin «Nevada – Semeı» ıadrolyq synaq­tar­ǵa qarsy qozǵalysyna óziniń eń qaı­ratker ókilde­rin attandyrǵanmen áli de kóp ultty Qazaqstannyń zııa­ly­la­rynyń kúshi anyq jetkiliksiz bolatyn. Bul jerde tek jurt­shylyqtyń ǵana emes, pármendi paıymyn tórdegilerdiń ózi tóbe bıdeı qurmet­teıtin, strategııa men taktıkada tisqaq­qan, saıası maıdandaǵy «aýyr salmaq­tylardyń» da kúsh salýy qajet bolatyn. Ol kezde mundaı jan is júzinde, tek Nursultan Ábishuly ǵana bolatyn. Bul jolda N.Á.Nazarbaev ortalyq partapparat qyzmetkerleri, áskerı-óner­kásiptik keshen, odaqtyq mınıstrlikter men vedomstvolar jetekshileri tarapy­nan belsendi ári óte qýatty odaqtyq óktem­dikke toly qarsylyqqa tap boldy. О́zine tıimdi mártebesin saqtap qa­lý­ǵa múddeli, qasań qaǵıdaǵa boı urǵan pı­ǵyly odan kem emes jáne sany edáýir kóp pendeler Qazaqstannyń ózinde de bar edi. Olar Máskeýge tikeleı baǵy­na­tyn qorǵanys kásiporyndarynyń, túrli ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstı­týttarynyń qyzmetkerleri bolatyn. Qa­zaq­standa jyldar boıy jumys istep kele jatqan olar eńbekaqy, áleýmettik je­ńil­dikter, halyq kóp tutynatyn taýarlarmen qamtamasyz etilý, medısınalyq qyzmet kórsetý deńgeıi jóninen artyq­shylyq jaǵ­daıǵa ıe bolyp, beınebir basqa álem­degideı ómir súrdi de, soǵan sáıkes, res­pýb­lıkanyń problemalaryn sezinbek túgili, jergilikti bılikti múm­kindiginshe eleı de qoımaıtyn. Munda jaqsy mek­tepterdiń, aýrýhanalardyń, mádenı jáne turmystyq oshaqtardyń, t.b. is júzinde joq­tyǵyna olardyń basy aýyra qoımaıtyn. Áıgili «ıadrolyq tepe-teńdik» degen jattandy uǵymdy betperde tuta oty­ryp, bul ajal ajdahalary halyq pen ta­bı­ǵatqa qarsy taǵylyq synaqtar ja­sady, olardyń zardaptary áli kúnge deıin sezilýde. Nursultan Nazarbaev polı­gondy japqan kezde, ol ózin halyqtyq Prezıdent retinde ǵana emes, sonymen birge «sem­serden soqa soqqan saıasatker» ata­­nyp, búkil álem qol soqqan dúnıe­júzilik deńgeıdegi basshy retinde de kórsete bildi. «El bolsa er týǵyzbaı tura almaı­dy» degen halyq sózinde qapy joq.

Ult abyroıynyń uranshysy

1989 jylǵy 22 maýsymda Nursultan Ábishuly Nazarbaev Qazaqstan Kompar­tııa­sy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hat­shysy qyzmetine saılandy. Respýblıka­nyń birinshi basshysy retindegi onyń jańa qyzmetiniń bastalýy 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵalary men sodan keıin respýblıkamyzda óreskel óris alǵan saıası qýǵyn-súrginderge baılanysty qa­lyp­­tasqan kúrdeli moraldyq-psıholo­gııa­lyq ahýal jaǵdaıynda ótip jatty. KOKP Ortalyq Komıtetiniń 1987 jyl­ǵy ar­naıy qaýlysynda qazaq halqy ádi­letsiz ári negizsiz ultshyl retinde aıyp­taldy da, jeke pikirine jol bergen­derdiń bári­niń, sondaı-aq, keı jaǵdaıda jergilikti emes ult ókilderiniń de sońy­nan naǵyz shyraq alyp túsý qoldan uıymdas­tyryl­dy. Mundaı jaǵdaıda kóp ultty respýblıkada onyń azamat­tary­nyń arasynda ózara senimdi qaıta ornyqtyrmaıynsha, istiń tabysty bolýy múmkin emes edi. Ult máselesin adal jáne ashyq sheshýge degen baǵdardy turaqty júzege asyra otyryp, N.Á.Nazarbaev alǵashqy kezektegi isterdiń qataryna atalǵan qaý­lyny joıýǵa qol jetkizý maqsatyn qoı­dy. 1989 jylǵy 19 qyrkúıekte Máskeý­de bolǵan KOKP OK Plenýmynda sóz sóılegen ol: «V nem dopýsheny ne tolko neobosno­vannye, no ı oskorbıtelnye dlıa naroda formýlırovkı. Naprımer, fıgýrırýet takoe ponıatıe, kak «kazahskıı nasıonalızm». No mojet lı v prın­sıpe kakoı-lıbo narod v selom stat nosıtelem etoı antıgýmannoı cherty? Glýboko ýveren, chto net. Vy­rajaıa mnenıe kommýnıstov ı obshestvennostı respýblıkı, proshý SK peresmotret etı oshıbochnye polojenııa pos­tanovlenııa, nanosıashıe ýsherb chestı ı dostoınstvý nashego naroda, brosıvshıe ten na ego ınternasıonalnýıý sýshnost». Tabandy pikir, tujyrymdy dálelderdiń arqasynda ult namysyn qorlaıtyn qaraý qaýly joıyldy. Osymen bir mezgilde Jeltoqsan oqı­ǵa­larynan keıin zardap shekken azamat­tardy aqtaý úrdisi bastaldy. Olardyń kóbiniń buzylǵan quqyqtary qalpyna keltirilip, qalypty qarapaıym ómirge oraldy. Sol alǵashqy kezeńniń basty qorytyndylaryn Nursultan Ábishuly keıinirek 1998 jylǵy 16 qańtarda «Kazahstanskaıa pravdada» jaryq kórgen «Hranıt pamıat, krepıt soglasıe» dep atalatyn óziniń belgili maqalasynda by­laısha qorytyndylady: «Polıtıkı teh let kak zaklınanıe povtorıalı zatertye shtampy tıpa «drýjba narodov ne postradala», «sovetskıı ınternasıonalızm vy­derjal ıspytanıe na prochnost». No lıýdıam bylo ıasno, chto drýjba dala treshıný: v otnoshenııah mejdý predstavıtelıamı raznyh nasıonalnosteı poıavılas naprıajennost, stala proıavlıatsıa tendensııa k vzaımnoı obosoblennostı. Vse eto ýsýgýblıalos neýklıýjımı deıstvııamı partıınyh ı gosýdarstvennyh organov, kotorye, v «lýchshıh tradısııah bıýrokratızma», vmesto polıtıcheskoı ı selenapravlennoı raboty stalı sostavlıat besko­nech­nye «plany meroprııatıı», ne podkrep­lennye nı materıalno, nı organızasıonno... I tolko s obretenıem nezavısımostı v nasheı strane nachalsıa dýhovnyı renessans, osnovannyı na podlınnom vozrojdenıı ıazyka, obychaev ı tradısıı kazahskogo naroda. S prıtesnenııamı os­korbıtelnogo ı ýnıjennogo totalıtarızmom naroda, kak, vprochem, ı drýgıh naselıaıýshıh Kazahstan narodov, bylo pokoncheno. Verıý, chto navsegda». «Ultyna súıengen utylmas» degen sózge mysal osy shyǵar.

Aıqaı-shýdan – ashyq pikir alysýǵa

1989-1990 jyldar KSRO-da yryń-jyryń áńgime kóbeıip, Kremldiń qo­lyndaǵy bıliktiń sýsyp shyǵyp bara ja­týymen erekshelendi. Etnostyq te­ke­tiresterdiń jarylǵysh kúshteri áleý­mettik-ekonomıkalyq ahýaldary aýyr shetki aımaqtarda pisip-jetilip, sol kó­ńil-kúı qalalar men astanalarǵa qaraı lyqsydy. Máskeýdiń kıkiljiń jaǵ­daı­lar­dy boljap, aldyn alýǵa qabilet­sizdigi qoǵamda óktemdik pen senim­siz­dik­tiń oryn alýyna jol ashyp, adamdardy ekstremıstik pen «partı­zanshyldyqtyń» ıirimine ıtermeledi. Stıhııalyq oqıǵa­lar óris aldy: ultara­lyq qatynas­tardaǵy teris úrdister kez kelgen sátte qoǵamnyń oń nıettegi kúshteriniń baqylaýynan shyǵyp ketýi múmkin jaǵdaılar qalyptasty. Qazaqstanda taýar tapshylyǵy men sherýlik shýlarǵa A.Soljenısynniń «Kak nam obýstroıt Rossııý?» degen shovınıstik ósıet haty qozdyrǵan separatıstik bura tartýshylyq ta qosyl­dy. Bul ultaralyq qatynastardy anyq asqyndyrý qaýpin tóndirdi. Sondyqtan da Prezıdent N.Á.Nazarbaev 1990 jyl­ǵy 29 qyrkúıekte Qazaqstannyń 40-tan astam óz bastamalarymen qu­ralǵan qo­ǵamdyq-saıası qozǵalys­tar­dyń ókil­deri­men kezdesip, olarmen saıası turaq­syz­dyqtyń asqynýynyń prob­lemalaryn talqylady. Osynyń arqa­synda 1991 jyldyń 1 qazanyna deıin sherýler men boı kórsetýler ótkizýge ýaqytsha toqtam salýǵa qol jetkizildi. Bul Qazaqstandy qaterli teketires ssenarııinen arashalap qalǵan amal­syz, biraq aqyldy qadam edi. Sonymen birge ol bizdi búgingi jarqyn jetistikterge jetkizgen, demokratııamyzdy damy­typ, synnan ótkizip, shyńdaǵan bılik pen qoǵamnyń úzdiksiz úndesýiniń bastaýy boldy. «Aıqaı aqylǵa qaratpas, aqyl asyǵystyqty jaratpas» degen osy.

Tankter toqtatylǵan kún

Odaqtyq sharttyń jobasyn ázirleý men kelisý prosesi aıaǵyna jaqyndap kele jatty. Oǵan qol qoıý 1991 jyl­dyń sońyna mejelengen bolatyn. Alaı­da 1991 jyldyń 19-21 tamyzynda KSRO-da barlyq josparlardyń byt-shytyn shy­ǵar­ǵan, tarıhqa «tamyz bú­ligi» degen atpen engen oqys oqıǵalar óris aldy. KSRO-da Tótenshe jaǵdaı­lar jónindegi memlekettik komıtet (TJMK) búkil bılikti óz qoldaryna alatynyn málim­dedi. KOKP men odaqtyq basshylyq bas­shy­la­ry­nyń jat pıǵyldy bóligi uıymdas­tyr­ǵan bul memlekettik tóńke­ris áreketi odaq­tyq ortalyq pen bir­tutas derjava­ny saqtap qalýdyń saıası kelesheginiń kúmándi ekenin anyq aıqyndap berdi. Qazaq KSR-iniń Prezıdenti N.Á.Na­zarbaev Qazaqstan halqyna jedel ún­deý joldap, Odaq jurtshylyǵyna má­limdeme jasady. Onda ol búlikshi­ler­diń is-áreketterin batyl aıtyptap, ózi­niń reformalar baǵyty men demo­kra­tııany jaqtaıtynyn aıtty. Osymen bir mezgilde N.Á.Nazarbaev óziniń KOKP qatary­nan shyǵatynyn da málimdedi. N.Á.Nazarbaevtyń 1991 jyldyń 19-21 tamyzynda júrgizgen kúndelik jazbalary bar. Búginde mańyzdy tarıhı qujat bolǵan qoıyn dápterdiń bes paraǵynda Qazaqstan Prezıdenti sol bir syndarly kúnderdegi óziniń is-áre­ketterin kúndelikti tártippen jazyp otyrǵan. Tujyrymdy sózdermen meılinshe syǵymdalyp jazylǵan sol joldardan bizdiń kóshbasshymyzdyń el taǵdyry úshin shynaıy janashyrlyǵy men kúıze­lisin, onyń erik kúshi jetkenshe qolynan keletinniń bárin jasaǵysy keletin batyldyǵyn sezinbeý múmkin emes. Ol joldar sol kezde qoǵamda beleń alǵan, ár sátte jarylýǵa shaq turǵan shıryqqan ahýaldy óte dál beredi. «Sovmestnoe zasedanıe Prezıdıýma VS (Verhovnyı Sovet – avtor eskertpesi) ı KM (Kabınet Mınıstrov – avtor eskertpesi) KazSSR. Sıtýasııa. Ob­ra­shenıe. Tekst zaıalenııa soglaso­vyvaetsıa (otgovarıvalı ı t.d.). Skazal, chto ıa berý na sebıa ı býdý otvechat», – dep jazady Prezıdent 19 tamyzda (14.00 saǵatta) óz kúndeliginde. Máskeýden RSFSR Joǵarǵy Keńe­siniń ǵımaratyna shabýyl jasaýǵa ázirlik jasalyp jatqany jóninde úreıli habarlar kelip jetkende, Prezıdent sol arada-aq Krıýchkovpen, Elsınmen, Iаnaevpen, Iаzovpen kúrdeli kelissózderge kiristi. Qaýip tolyqtaı seıilgenshe, tamyzdyń 20-synan 21-ine qaraǵan túni boıy osylaı boldy. «Qaýip kúsheıe berdi, – dep eske aldy keıinirek Nursultan Ábishuly. – 20 tamyz kúni keshke maǵan Joǵarǵy Ke­ńeske shabýyl jasalǵany týraly aq­parat tústi. Men sol sátte-aq Krıýchkovpen baılanys­qa shyqtym. Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń burynǵy tór­aǵasy eshqandaı shabýyl bolmaıdy dep ant sý ishti. Oǵan senýge bolmaıtynyn túsinip, sol sátte Joǵarǵy Keńestiń ǵımaratynda jumys istep turǵan jalǵyz telefon arqyly B.N.Elsınmen birneshe ret sóılestim... Elsın úreıli aqparat­ty rastady. Men Borıs Nıkolaevıchke ózimniń qoldaý kórsetetinimdi aıtyp, sodan keıin birden Iаnaevqa telefon shal­dym da, oǵan úzildi-kesildi qarsylyǵym­dy bildirdim jáne RSFSR Joǵarǵy Keńesine qarsy kúsh qoldanýdyń qandaı aýyr zardaptary bolýy múmkin ekendigin qatań túrde eskerttim. Sodan keıin Iаzovqa telefon shaldym, onymen áńgime 21 tamyz kúni tańǵa jýyq boldy. Men oǵan bylaı dedim: «Siz – soldatsyz, soǵysty kórdińiz. Qolyńyzdy óz ba­lalaryńyzdyń qanyna mal­mańyz. Onda tek jastar tur. Ásker­lerdi tez alyp ketýdi talap ettim. Sirá, osy sózim olarǵa áser etken bolýy kerek...». Búlik basylǵannan keıin birden sha­qyrylǵan Federasııa Keńesiniń otyry­syna qatysyp, Máskeýden oralǵannan soń Nursultan Ábishuly Qazaq KSR-i Joǵar­ǵy Keńesiniń kezekten tys sessııasynda sóz sóılep, búliktiń eń alǵashqy saǵat­tarynda ne bolǵanyn áńgimelep berdi. TJMK músheleriniń is-áreketteri o bas­tan-aq arandatýshylyq sıpatqa ıe edi. Qa­zaqstan Prezıdentine eń alǵashqy bolyp V.A.Krıýchkov telefon shaldy. Áńgimeni dóreki túrde júrgize otyryp, ol osylaı­sha Qazaqstan basshysyn yq­ty­ryp, ony TJMK-ǵa bultartpaı ba­ǵyndyrǵysy keldi. Al KSRO Prezı­denti­niń mindetin atqarýshy G.I.Iаnaev bolsa ózge respýblıkalar TJMK-ny qol­dady dep aldaǵysy keldi. Iаnaev osy ótirigin baspasóz kon­ferensııasynda da qaıtalap úlgerdi. Qys­qasy, tamyz búligi azamat soǵysyna ula­syp kete jazdady, onyń joıqyn órti kez kelgen ushqynnan tutanyp ketýi múmkin edi. Jańa odaqtyq shartqa qol qoıýdyń dál qarsańynda óris alǵan TJMK-niń antı­konstıtýsııalyq búligi tóńiregindegi oqıǵalar Kommýnıstik partııanyń bedelin qurdymǵa ketirip, KSRO-nyń ta­raýyn jedeldetti. KOKP men keńestik alpaýyt derjavanyń taǵdyryna núkte osylaısha qoıylǵan edi. «О́zińe sen, ózińdi alyp shyǵar, eńbegiń men aqy­lyń eki jaqtap» dep uly Abaı aıtqan qaǵıda osyndaı oqıǵalar kezinde týǵandaı bolady.

Ádilettilik – ardyń isi

Úlken iste de, shaǵyn iste de úlken maq­sattarǵa qyzmet etý – Nursultan Nazar­baevtyń onyń bılik basynda júr­gen kezindegi kóptegen tarıhı oqıǵalar­men tolyǵa túsken saıası portretiniń asa jarqyn ári anyq kórinip turatyn sı­pattarynyń biri. Myna úsh qana epızod­tyń ózi solardyń qatarynan. 1991 jyldyń qazanynda Prezıdent ty­nymsyz daıyndyq jumystarynyń ná­tı­jesinde tuńǵysh qazaq ǵaryshkeri Toq­tar Áýbákirovti juldyzdy saparǵa attan­dyrdy. Basqasyn bylaı qoıǵanda, bul adamzattyń alǵashqy ǵarysh aılaǵy – Baıqońyr kosmodromynyń otany bolǵan Qazaqstan halqyna kórsetilgen zańdy qur­met boldy. Buǵan deıin 30 jyl boıy Keńes Odaǵy ǵaryshqa san alýan ult­tardyń ókilderin attandyryp jatty, al osy dalanyń turǵyndary – qazaqtar, nege ekeni belgisiz, mundaı qurmetke ıe bola almady. Dańqty qolbasshy, jaýynger jazý­shy Baýyrjan Momyshuly ot pen sýdan ótip, Otany úshin qanyn tókken mem­leketiniń tarapynan kózi tirisinde laıyq­ty qurmet kóre almady. Tek Nur­sultan Ábishuly­nyń kúsh salýymen ǵana halqymyzdyń dańq­ty uly keshigip bolsa da Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyna ıe boldy. Osy­laısha halqymyzdyń batyr­lyq tarıhy­nyń jańa betterin jazýǵa Elbasymyz eren úles qosty. KSRO-daǵy sońǵy Sosıalıstik Eńbek Eri nagradasyn M.S.Gorbachev Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa berýge daıyndap edi, biraq ol buǵan «qazaq bul­buly» atanǵan ánshi, halyq artısi Bıbigúl Tóle­genovany usynyp, bul ataqtan bas tart­ty. Bul da Prezıdentimizdiń rýhanı ómir­degi elge úlgi bolar azamattyq áreketi boldy. «Arlynyń joly alysqa barady» deıdi mundaıda halqymyz.

Týǵan eldiń tynyshtyǵy

Soldattyń mindeti – Otandy qorǵaý. Biraq 1990 jyldardyń basynda, KSRO taraǵan kezeńde, Keńes Armııasynyń kóp­tegen ofıserleri men soldattary birtu­tas qýatty otanyn kútpegen jerden jo­ǵaltyp, jaýyngerlik uıymshyldyǵy­nan aırylyp, moraldyq turǵydan álsi­redi: jańa memlekettik shekaralarmen bólinip qalǵan olar endi kimge qyzmet etip, kimdi qorǵaýdy bilmeı qaldy. Ekonomıkalyq daǵdarysqa baılanysty áskerdegi tártip te múlde quldyrap sala berdi. Sondyqtan da Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy kúnderinen bastap Qarýly Kúsh­ter problemasy Nursultan Nazarbaev­tyń nazaryndaǵy birinshi kezektegi máselege aınaldy. 1992 jyldyń 10 qazanynda ótken Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda Memleket basshysy TMD sheńberinde biryń­ǵaı Qarýly Kúshterdi saqtap qalý tý­ra­ly áskerı tujyrymdama ázirleý jó­nin­de bastama kóterip, usynyp, barlyq bólim­der men quramalardaǵy áskerı tehnıkaǵa, qarý-jaraqqa, oq dári men áskerı múlik­terdi túgendep, tizimdeý júrgizýdi tapsyr­dy, kóp salaly joǵary áskerı oqý oryn­dary men burynǵy sývorovtyqqa uqsas ýchılıshe qurýdy usyndy. Respýblıkalyq Ulan týraly zań jobasyn ázirletip, Ishki áskerler týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Ol sol kúni respýblıka aýmaǵyna ornalasqan bólimder men quramalardyń qolbasshylyq quramymen kezdesip, olar­ǵa: «Armııa óz problemalarymen jeke qalmaıdy. Meniń tapsyrmam boıynsha áskerı qyzmetshilerdi áleýmettik qorǵaý týraly jarlyq ázirlenip jatyr» dep málimdedi. «Áskerı organdardy basqarýdy qo­jy­­ra­typ alýǵa, qarýly kúshterdi qalyp­tas­tyrý prosesinde júrip jatqan berekesizdik pen keleńsizdikterge jol berýge bol­maıdy», deıtin óz kózqarasyn Nur­sul­tan Ábishuly TMD Birikken qarýly kúsh­teriniń qolbasshysy E.­I.Sha­posh­nı­kovpen jáne Túrkistan áskerı okrýginiń kolbas­shylyǵymen 12 qańtarda bolǵan kezdesýde naqtylaı tústi. Al 13 qańtarda res­pýblıkamyzdyń qorǵanys kásiporynda­rynyń basshylarymen kezdesti, onda taǵy da qorǵanys salasyna qol­daý kórse­tý, onyń naryq jaǵ­daı­yndaǵy damýy týraly áńgime boldy. Qa­zaqstan basshysy osy problematıkany ofıserlerdiń búkil áskerlik keńesine qatysý úshin 16 qańtarda Máskeýge barǵanda da sóz etti. Memleket basshysynyń 1992 jyl­dyń qysy men kóktemindegi jumsaǵan osyn­daı kúsh-jigeri ásker men áskerı qyzmet­shilerdiń taǵdyrynyń aıqynda­lýyna áser etti, eń bastysy – áskerı tehnıka­nyń talan-taraj bolýynyń jáne qarý­lar­dyń, sonyń ishinde ıadrolyq, hı­mııa­lyq jáne bakterıologııalyq qarý­lar­dy da qylmyskerler qolyna túsir­meýdiń aldyn aldy. Buǵan deıin aıtylǵandaı, N.­Á.Na­zar­­baev o bastan-aq, Dostastyq sheńberinde biryńǵaı Áskerı Kúshterdiń saqtalyp qalýyn jaqtady, olardyń qyzmetiniń ha­lyqaralyq-quqyqtyq alańy sol kúnderi Qazaqstan men Reseıdiń bastama­sy boıyn­sha ázirlenip jatqan Ujymdyq qaýipsiz­dik týraly shartta negizdelýi tıis edi. Alaıda burynǵy KSRO-nyń ishindegi kertartpa kúshter áldirek bolyp shyqty. 7 mamyrda Prezıdent N.Á.Nazarbaev Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorǵanys jó­nindegi memlekettik komıtetin Qorǵa­nys mınıstrligi etip ózgertý týraly Jar­lyqqa qol qoıyp, S.­Q.Nur­­ma­ǵam­­be­tovti mınıstr etip taǵaıyndady. 8 mamyrda Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúsh­terin qurý týraly Jarlyq shyqty, ol boıynsha Qazaqstan Respýb­lıkasynyń aýmaǵyna ornalasqan TMD Birikken Qarýly Kúshteriniń áskerı birlestikteri, quramalary, bólimderi, mekemeleri, uıymdary, polıgondary, arse­nal­dary, saqtaý bazalary, qoımalary, jyljıtyn jáne jyljymaıtyn mú­likteri Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdyq ıeligine berilip, Qazaqstan Respýblıkasynyń quramy­na engizildi. Jarlyq Úkimettiń kelisiminsiz olardy el aýmaǵynan qonys aýdarýǵa jáne áskerı múlikterdi elden alyp shyǵýǵa tyıym saldy. Osy kezden bastap Qarýly Kúshterge basshylyqty Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Joǵarǵy Bas qolbasshy júzege asyrady, al tikeleı basqarý Qorǵanys mınıstrine júkteldi. Osylaısha, boljap bolmaıtyn sol bir qaterli kúnderde Tuńǵysh Prezı­denttiń tikeleı basshylyǵymen táýelsiz, beıbitshil Qazaqstannyń Qarýly Kúsh­terin qurý bastalǵan bolatyn. Belgili bir ánde aıtylǵandaı: «Jaý­yn­gerler ánge salǵanda, sábıler beıqam uıyqtap jatady», degen sózdi osyndaı kezde senimmen aıtýǵa bolar.

Abaı jylynyń abyroıy

1993 jylǵy 4 mamyrda Nursultan Ábish­uly Almaty qalalyq «Abaı» qory­nyń ashylýyna qatysty. О́z sózinde ol alda kele jatqan Abaıdyń 150 jyldyǵy tek el ómirindegi úlken mádenı oqıǵa bo­lyp qana qalmaı, Qazaqstannyń egemen­diginiń odan ári qalyptasýyna, onyń ha­lyqaralyq arenadaǵy bedeliniń artýyna yqpal etetindigin atap ótti. Qazaqstan IýNESKO-ǵa 1995 jyldy Dúnıejúzilik Abaı jyly dep atap ótý týraly usynys­pen shyqty. Memleket basshysy «Abaı» qoryna shet elderde jaryq kórgen kitaptary úshin qalamaqy retinde alynǵan 100 myń AQSh dollary mólsherindegi alǵashqy jarnany quıyp, bul qarjy uly aqyn shyǵarmalarynyń aǵylshyn tilindegi aýdarmalarynyń ázirlenýine jumsalsyn degen tilek-usynysyn bildirdi. Jáne osylaı boldy da. 1995 jyly Abaıdyń mereıtoıy IýNESKO aıasynda tabysty ótkizildi. Biraq ol úshin Nur­sul­tan Ábishuly men Qazaqstan Úkime­tiniń qanshalyqty kúsh-jiger jumsaýyna týra kelgenin kóp adam bile de bermes. 2006 jyly, Jeltoqsan oqıǵalary­nyń 20 jyldyǵy qarsańynda Almaty­nyń ortasynan «Táýelsizdik tańy» me­morıa­ly saltanatty túrde ashylǵan bo­latyn. Qazaqstandyqtardyń barlyǵy bul sha­rany asa mańyzdy tarıhı oqıǵa ári onyń belgili jáne belgisiz qaharman­daryna kórsetilgen tereń qurmet pen eske alý dep qabyl aldy. Bul músindik ansambl Qazaqstan Respýb­lıkasy Tuńǵysh Prezıdenti Qorynyń qarjysyna tur­ǵyzylyp edi. Jalpy, Nursultan Ábishulynyń ózi­niń tarapynan jáne Tuńǵysh Prezıdent qorynyń jelisi boıynsha, ásirese máde­nıet mekemelerine, balalar úılerine, oqý oryndary men turmysy tómen otba­sy­laryna kórsetilgen mundaı qarjylyq qoldaýlary az emes.

Táýelsiz eldiń teńgesi

Ulttyq valıýtany engizýdiń tarıhy kóptegen kitaptarda sýrettelip, jazy­lyp, romantıkalyq sıpatqa ıe boldy. Biraq sol bir asa qıyn ári shyrǵalańy mol jyldardyń jaǵdaıynda Memleket bas­shy­synyń romantıkany oılaýǵa murshasy bola qoımap edi. 1993 jyldyń kúzinde Reseı Federa­sııasy reseılik rýbldi engizisimen, sol zamatta-aq Qazaqstandy rýbl aımaǵy­nan shyǵaryp jiberdi de, bizdiń respýb­lıkamyz jazyqsyz jazalanǵan adamnyń keıpinde qaldy. Bir kezde myqty bolǵan keńestik aqsha 1 dollarǵa 2445 rýbl aıy­rym belgisinde álsiz halde ómir súrýin toqtatyp, kúzde solǵan japyraq­tar úımesi sııaqty bolyp qaldy. Adamdar bir birlerin «topan aqshanyń mıllıonerleri» bolýlarymen yzalana qut­tyq­tap, qun­syzdanǵan aqshany qorjyndap alyp júr­di, al jınaǵan aqshasynan aırylǵan azamattar tilderiniń jetkeninshe bılikti qarǵap-silep jatty. Osynyń aldynda, 1992 jyly búkil rýbl aımaǵyn, sonyń ishinde Qazaq­standy da qamtyǵan Reseı júrgizgen «tó­tenshe saýyqtyrý» bolyp ótti. Naryqqa jáne reformalardy jedeldetýge degen ıgi maqsatpen óris alǵan bul saýyqtyrý, shyn máninde, birtutas halyq sharýashy­lyǵy men tehnologııalyq keshenniń búli­nýine, óndiristiń jappaı quldyraýyna jáne ónimniń kóptegen túrlerin, sonyń ishinde azyq-túlik pen kúndelikti qajetti­likke tutynatyn taýar­lardy shyǵarýdyń qysqarýyna alyp keldi. Bul adamdardyń turmys jaǵdaıynyń kúrt nasharlaýyna áser etpeı qoımaıtyn, olardyń kóbi ómir súrýdiń aýyr shegine jetkizildi. «Reformalardy júrgizý kerek, biraq oǵan halyqty ázirleý kerek» – N.Á.Na­zarbaev reseılikterden baǵany bo­satýdy kesheýildetýdi ótingende alǵa tartqan basty ustanymy osy boldy. Biraq shyǵyrshyq shyr aınalyp ketip edi. Sondyqtan 1992 jyldyń 3 qańtarynda N.Á.Nazarbaev «Baǵalardy yryqtan­dyrý sharalary týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Sol boıynsha, respýblıkadaǵy áleýmet­tik-ekonomıkalyq jaǵdaıdy tu­raqtan­dyrý maqsatynda 6 qańtardan bastap óndiristik-tehnıkalyq maqsatta­ǵy ónimge, halyq tutynatyn taýarlarǵa, ju­mystar men qyzmet kórsetýge erkin (naryqtyq) baǵa qoldaný júzege asy­ryldy. Mundaı áreketke júginýge týra keldi, olaı bol­maǵan jaǵdaıda, onsyz da az shıkizat, taýarlar men azyq-túlik qoryn kórshilerimiz túk qaldyrmaı tıep alyp ketetin edi. 1992 jyldyń 14 qańtarynda Nursul­tan Ábishuly baǵalardy yryqtandyrýǵa baılanysty Qazaqstan halqyna Úndeý joldady, onda ol bul Qazaqstan Reseıden keıin barǵan amalsyz shara ekenin tú­sindirdi. «Respýblıka basshylyǵy naryq­qa balama joq ekenin biledi, biraq Reseı Federasııasy qabyldaǵan is-sharalar ońtaıly ázirlenbegen jáne óz merziminde jasalmaǵan dep esepteıdi. Qazaqstan baǵalardy yryqtandyrýdy 1992 jyldyń 1 shildesine deıin tejeı turýdy usyndy, biraq ol pikir eskerilmedi. Sonyń nátı­je­sinde, yryqtan­dyrýdan keıingi baǵa­lar­dyń joǵary sekirisi kóptegen qara­paıym adamdar úshin óte aýyr soqty. Ha­lyq, ásirese, onyń turmysy tómen bóligi kedeıshiliktiń qys­paǵynda qaldy. Son­dyq­tan men «Ba­ǵalardy yryqtandyrý jaǵdaıynda ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý jónindegi qosymsha sharalar týraly» jáne «Azyq-túlik taýarlarymen saýdany kommer­sııalandyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyqqa qol qoıdym», dedi ol. Azamattardyń múddelerin qorǵaı oty­ryp, Prezıdent jergilikti atqarýshy organdardyń, kásiporyndar men uıym­dardyń basshylarynan halyqty qosym­sha áleýmettik qoldaý jáne respýblı­kanyń tutyný naryǵyn qorǵaý jónindegi osy jáne budan buryn qabyldanǵan basqa da jarlyqtar men qaýlylardy praktıkalyq iske asyrý jóninde barlyq is-sharalardy qabyldaýdy talap etti. Qabyldap qana qoıǵan joq, kúndelikti baqylaýda ustap ta otyrdy. Qutyrynǵan postkeńestik daǵda­rys­ty burynǵy keńestik respýblıkalardyń kelisip istelmegen birqatar is-áreketteri te­reńdete tústi. Osyndaı jaǵdaıda Nursul­tan Ábishuly ulttyq valıýtamyz – teńgeni ustamdy qalpyn saqtaı oty­ryp engizýge ázirlendi de, ony ońtaıly sátte júzege asyrdy. Teńgeniń paıda bolýy osylaısha Qazaqstannyń Reseıge táýeldi­liginen qutqardy, aýyr eko­nomıkalyq jaǵdaıdy túzetýge, jekeshelendirýdi júr­gizýge jáne shet el ın­vestısııalaryn tartýǵa jaǵdaı jasaldy. Árıne, óz valıýtamyz problemalardyń barlyq keshenin bir sátte sheshe almaıtyn edi, biraq elimizdiń shynaıy táýelsizdiginiń shyn bastaýy osy kezden bastaldy. Aqshanyń quny keıde ar-namyspen de ólshenedi.

Bolashaqqa bet alǵan «Bolashaq»

Postkeńestik daǵdarystyń dendep tur­ǵan shaǵynda, kóp qazaqstandyqtar úshin jaǵymsyz ári kóńilsiz bolǵan 1993 jyldyń qysynda, Prezıdent Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaq» halyqara­lyq stıpendııasyn belgileý týraly 1993 jyl­ǵy 5 qarashadaǵy №1394 Jarlyǵyn ja­rııalady. Ol boıynsha talantty jas­tarǵa memleket esebinen shet elde joǵary bilim alý múmkindigi jasaldy. Balalyq shaǵy men jasóspirimdik shaǵy qıyn-qystaý mezgilmen sáıkes kelgen sol kezdiń ul-qyzdary úshin bul jaǵdaı túnekte jarq etken shuǵyladaı edi. Daryndy jastardy shet elge oqýǵa jiberý týraly jaǵdaıdy olar buǵan deıin orys ımperatory uly Petr Birinshi týraly kitaptar boıynsha ǵana bilgen bolar. Ustanǵan maqsaty jóninen tańǵa­jaıyp jáne TMD-daǵy alǵashqy bastama bolǵan bul bilim berý baǵdarlamasy, keıbir kemshilikterine qaramastan, óziniń ómir­sheńdigin birden-aq dáleldedi. Sebebi, ol joǵary áleýmettik mártebeniń kór­set­kishi bolyp qana qoımaı, eń aldymen onyń túlekteriniń ózderin kásibı turǵy­dan kórsetýiniń jáne tabysty qyzmettik órleýiniń kepili de boldy. Kóptegen «bo­lashaqtyqtar» búginde memlekettik bas­qarý organdarynda, ulttyq kompanııalarda, halyqaralyq uıymdarda, partııa­lyq jáne qoǵamdyq qyzmetterde tabysty eńbek etýde. Júzege asyra bastaý sátinen bergi alǵashqy onjyldyqta (1994-2004 jyl­dary) baǵdarlama boıynsha álemniń 13 elinde 700 stıpendıat oqydy, olardyń sany jyl sanap ósýde. Geografııasy da (30-dan astam el), mamandyqtar tizbesi de ulǵaıdy: eger 1997 jylǵa deıin stıpendııa negizinen ekonomıkalyq jáne gýma­nıtarlyq fakýltetterdiń stýdentterine berilip kelse, 2000 jyldan bastap teh­nıkalyq, ınjenerlik jáne me­dısınalyq mamandyqtarǵa basa kóńil bólindi. 2005 jyly Memleket basshysy Qazaqstan hal­qyna Joldaýynda stıpendıattar sanyn jylyna 3 myńǵa jetkizý jónindegi sheshimin jarııalady. Memleket pen qoǵam «Bolashaq» stı­pendıattaryna da, sondaı-aq búkil jas­ta­rymyzǵa da úlken senim artty. Nur­sul­tan Ábishuly bul úmitiniń mánin 2008 jylǵy qańtarda «bolashaqtyq­tarmen» bolǵan kezdesýinde munyń mánin jan-jaqty túsindirip berdi: «Sizder alǵan bilimderińizdi ózderińizdiń jas táýelsiz memleketterińizdiń qaz turýyna úles qosýǵa berilgen tamasha múmkindik dep baǵalaýǵa tıissizder. Mundaı múmkindik árkimge berilmeıdi. Osyǵan laıyq bo­lyńyzdar. Sizderdiń árqaısyńyz halyq­tyń úlken senim nesıesin aldyńyzdar, ol ony óz eńbegimen qaıtarýǵa tıis. Sizderdi mártebeli ýnıversıtetterge jiberý úshin halyqtyń aqshasy jumsalǵanyn este ustańyzdar. Búginde qoǵam da, Memleket basshysy retinde men de sizderden Otan ıgiligi jolynda berile eńbek etýdi talap etýge quqymyz bar. Men «Bolashaq» – báse­kege qabiletti ultty qalyptastyrýǵa baǵy­ttalǵan asa mańyzdy serpindi joba­lardyń» biri ekenin taǵy da atap aıtqym keledi». «Asyl – tastan, aqyl – jastan» degen sózge jete mán bergen halyqpyz ǵoı.

Ustamdylyq – ulaǵat

Qandaı jaǵdaıda da ustamdylyq ta­nytý men shyndyqty adamnyń betine aıtý – Nursultan Nazarbaevtyń jáne bir qundy qasıeti. 1993 jylǵy 21 jeltoqsanda Nursul­tan Nazarbaev jumys saparymen Pavlo­darǵa bardy. Kezdesýlerdiń birinde oǵan qos azamattyqty engizý múmkindigi týra­ly suraq qoıyldy. Soǵan jaýap bere otyryp, Memleket basshysy kóp ultty respýblıka men TMD elderi shekarala­rynyń ashyqtyǵy jaǵdaıynda munyń múmkin emestigin málimdedi. Osy oraıda ol bylaı dedi: «...mundaı problema sóz bolýǵa tıis emes, sebebi, ondaı problema joq: TMD-nyń ishki shekaralary ashyq ta móldir, bul memleketterdiń aza­mat­tary erkin júrip-turady jáne turaqty meken-jaıyn tańdaýǵa tolyq quqyly. Qazaq­standa til problemasy da joq, sebebi, bireýler jaǵdaıdy óńin aınal­dyryp kórsetip, bul máseleni saýdaǵa salǵysy kelgenimen, orys tiliniń qol­danylý aıasy jáne ultaralyq qaty­nastyń tanylǵan quraly retinde onyń pozısııasy dástúrli túrde myqty». So­nymen birge, 130-dan astam ulttyń ókilderi turatyn Qazaq­stannyń ózindik ereksheligin aıta oty­ryp, ol memlekettik tildiń qoldanylý aıasy kezeń-kezeńimen ulǵaıa beretinin, al azamattar ony tek qana óz erikterimen oqyp úırenetinin qadap aıtty. Sonymen qatar etnostyq dıasporalardyń tilderi­niń erkin ári tolyqqandy damýy úshin bar­lyq jaǵdaılar jasalady». Prezıdent osylaısha qoldan ja­sal­ǵan bul pikirtalastarda barlyq kúmándi máselelerdiń basyn naqty ári aıqyn ashyp berdi. «Sabyr túbi – sary altyn» degen salıqaly sózge salmaq salýdyń da óz sheberligi bar.

Eren eldiń Elordasy

Elimizdiń alǵashqy onjyldyǵynyń bas­ty saltanatty maqtanyshy jáne táýel­­siz Qazaqstannyń eń tabysty ult­tyq jobasy dep, zańdy túrde, elor­danyń Aqmolaǵa aýystyrylýy men tarıhı asa qysqa merzim ishinde jańa úlgidegi zamanaýı megapolıs – arý Astananyń sa­lynýyn aıtýǵa bolady. Prezıdenttiń bul «perzentiniń» de qııal kezeńiniń ózinde-aq birsypyra aýyr problemalardy bastan ótkerýine týra keldi, olardyń eń bastysy – bul jobany keıde qasaqana túsinbeý men onyń júzege asatynyna kózapara senbeýshilik edi. Bári durys: kóshirý jospary ja­rııalanyp, ol eldegi asa kúrdeli ekono­mıkalyq jaǵdaı jyldarynda júzege asa bastady, jańa astanany jaqtaıtyn ýájder eldiń ishinen de, syrtynan da kóp jaǵdaıda synǵa ushyrap jatty. Al janǵa jaıly Alma­tyny qaldyryp ketken memlekettik apparat qyzmetkerleriniń qıyr­daǵy Aqmola­da qurqol qalý táýekeli de basym bolatyn. Búginde burynǵy barlyq úreı men qaýipti ómirdiń ózi ońtaıly sheshken, al Astana bizdiń jas memleketimizdiń ta­bys­­tarynyń naǵyz rámizi men aıqyn kórset­kishine aınaldy. Barlyq qazaq­standyq­tar, ásirese, jastar óz astanasyn maqta­nysh etedi, ony súıedi, oǵan kelýge tyry­sady, al munda kelgen sheteldik qonaqtar men seriktester oǵan tań-tamasha qalady. Osynyń báriniń tý syrtynda qazaqstan­dyqtardyń talant­ty, tegeýrindi eńbegi men bolashaqqa órshil maqsatty ustanǵan jańa astana turǵyzý úshin sońyna halyq­ty erte bilgen Tuńǵysh Prezıdentimizdiń qaırat­kerlik er