№18 syn-qater

 Álemniń bedeldi memleketterimen halyqaralyq baılanystardyń jáne qatynastardyń bolmaýy

SAIаSAT

Búginde kóp nárse bizdiń halyqaralyq arenadaǵy is-qımylymyzǵa baılanysty. Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqqa belsendi kirigý úderisin jalǵastyrýda. Bul istiń biz úshin kúrdeli jáne kóp jaǵdaıda jańa is ekeni sózsiz. Meniń kózqarasymsha, salystyrmaly túrde alǵanda qysqa kezeńde bizge túbegeıli ulttyq-memlekettik múddelerimizge sáıkes keletin ózimizdiń syrtqy saıası jelimizdi jasaýǵa qol jetkizý asa mańyzdy másele bolyp tabylady. Ekinshi jaǵynan, bizdiń syrtqy saıasatymyz álemdik qoǵamdastyqtyń qoldaýyn qamtamasyz etetin jalpyadamzattyq ustanymdarǵa  ıe.

Nursultan NAZARBAEV.

Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń birinshi jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalysta sóılegen sózinen.

Almaty qalasy, 1992 jylǵy 15 jeltoqsan.   Táýelsizdik alýymen Qazaqstan qysqa tarıhı merzimde bıosaıası koordınattar júıesinde óziniń ornyn aıqyndap, ulttyq-memle­ket­tik múddelerin qalyptastyrýdyń, osy múddelerge sáıkes syrtqy saıası basymdyqtaryn qurýdyń jáne óziniń syrtqy saıası stra­tegııasynyń negizderin salýdyń naqty qajettiginiń aldynda turdy. Álemniń basqa memleketterimen dıplomatııalyq qatynastar orna­tý­dyń, ámbebap jáne óńirlik halyqaralyq uıymdarmen únqatysýdy júzege asyrýdyń mańyzy da aıtarlyqtaı joǵary edi. Elimizdiń tabysty jáne táýelsiz damý múmkindigi kóp jaǵdaıda planeta­myz­daǵy eki qýatty geo­saıası ortalyqtar – Reseı men Qytaı arasynda ornalasqan Qazaq­stan úshin el dıplomatııasynyń jemisti jumysyna táýeldi boldy. Osyndaı asa kúrdeli jaǵdaılarda Táýelsiz Qazaqstannyń halyqaralyq saıasaty úshin jaýapkershilik júgin Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti óz moınyna aldy. Sheteldik jáne otandyq sarapshylardyń moıyndaýynsha, naq osy jaǵdaı Qazaqstannyń álemdik saıası keńistikte berik ornyǵýyna múmkindik berdi. N.Nazarbaev qalyptastyrǵan asa joǵary deńgeıdegi jeke baılanystar nátıjesinde Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatyn ornyqtyrýdyń mańyzdy mindetteri oń sheshildi. Qazirgi zamanǵy jaǵdaılarda keń baıtaq aýmaǵy bar, munaı men gaz qory mol, geografııalyq jaǵynan utymdy ornalasqan Qazaqstan AQSh úshin, sondaı-aq eki iri kórshisi – Reseı men Qytaı úshin strategııalyq mańyzǵa ıe boldy. Yntymaqtastyqty damytýǵa Qazaqstannyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyǵy úlken serpin qosty. Tóraǵalyǵy barysynda Qazaqstan óz jumysyn «trast» (senim), «tradıshn» (dástúr), «transparensı» (ashyqtyq) jáne «tolerans» (tózimdilik) urany aıasynda uıym­das­ty­ryp, teńdestirilgen kózqaras tanytty. Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen 2010 jylǵy jeltoqsannyń 1-2-si kúnderi Astanada EQYU-ǵa múshe memleketter basshylarynyń Sammıti uıymdastyryldy. Qazaqstan Helsınkı úderisin qazirgi kezeńde paıdalanýdyń tıimdi tetikterin qaıta jasaýda da bastamashylyq kórsetti. Astana Deklarasııasynyń qabyldanýy Uıym­nyń Eýroatlantıkalyq jáne Eýrazııalyq keńistikte ortaq jáne bólinbeıtin qaýipsizdik beldeýin qurý maqsatyndaǵy ustanymyn nyǵaıtýǵa jaǵdaı týǵyzdy. Ústimizdegi jyldyń maýsymynda Qazaqstan osy jyly 10 jyldyq mereıtoıyn atap ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy tóraǵalyǵyn támamdady. Astanada ótken Shanhaı uıy­mynyń mereıtoılyq sammıtinde ShYU-nyń aldaǵy onjyldyqtaǵy damý pers­pektıvalaryn aı­qyn­daǵan Astana Deklarasııasyna, ShYU-nyń Esirtkige qarsy strategııasyna jáne basqa da mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. BUU-men, onyń ishinde Esirtki qaterimen kúres jónindegi ortalyqazııalyq óńirlik aqparattyq jáne úılestirý ortalyǵymen ózara is-qımyldy keńeıtýge erekshe nazar aýdaryldy. ShYU-ǵa tóraǵalyǵyn aıaqtaǵan Qazaqstan Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyndaǵy jaýapty tóraǵalyq mıssııasyn qabyldap aldy. Astana tóraǵalyq barysynda óziniń nazaryn halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa, áleýmettik problemalardy sheshýge yqpal etýge, Islam álemi men batystyń arasyndaǵy únqatysýdy ilgeriletýge, ıs­lamofobııaǵa qarsy is-qımyl tanytý men jappaı qyryp, joıatyn qarýlardy taratpaý rejimin bekemdeýge aýdaryp otyr. IYU úshin taıaýdaǵy test Somalıdegi gýmanıtarlyq daǵdarysqa qaırylýy boldy. Qazaqstan Afrıkadaǵy osy memleketti ekonomıkalyq ońaltý maqsatynda 350 mln. dollardyń azyq-túligin, dári-dármegin jetkizýge kúsh jumyldyra aldy. Qazaqstanda 2003, 2006 jáne 2009 jyldary planetanyń «ystyq núktelerindegi» dinaralyq qysymdy azaıtýdyń ózara túsinistik jolyn izdeý men tetikterin qalyp­tas­tyrýǵa yqpal etýdi ditteıtin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezderi bolyp ótti. 2008 jyldyń qazanynda Astanada musylman jáne Batys elderi syrtqy ister mınıstrleriniń qatysýymen ótken «Ortaq álem: ártúrlilik arqyly progreske» dep atalǵan halyqaralyq forýmda Batys pen Islam álemi arasyndaǵy únqatysý ıdeıasy basshylyqqa alyndy. Halyqaralyq arenada oılastyrylǵan jáne pragmatıkalyq kózqaras jelisi, basqa postke­ńestik memleketterge qatysty ustamdy saıasat, ıadrolyq áleýetten der kezinde bas tartý, Batys jáne Shyǵys ınvestorlaryna qatysty teńdes­tiril­gen saıasat Qazaqstannyń álemdik qoǵam­dastyqta laıyqty oryn alýyn qamtamasyz etti. Eger Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstan Respýblıkasy belsendi saýda-sattyqty negizinen TMD memleketterimen júrgizse, 2004 jyldan bastap Qazaqstan taýar aınalymynyń qurylymynda birinshi orynǵa EO elderi, Qytaı jáne Shveısarııa shyqty. QR men EO arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń strategııalyq sıpaty ekono­mıka, energetıka, saýda-sattyq jáne ınvestısııa salalaryndaǵy ózara múddelermen aıqyndalady. Sońǵy jyldary Eýropalyq Odaq elderimen serpindi baılanystar júzege asyryldy. Fransııamen, Italııamen jáne Ispanııamen strate­gııa­lyq áriptestik ornatylsa, GFR-men ınno­va­sııalyq-ınvestısııalyq áriptestik qarym-qatynas qalyp­tastyryldy. Qazaqstan «EO-nyń Ortalyq Azııa elderimen jańa áriptestik strategııasyn» júzege asyrý nıetinde. 2010 jyldyń 10 qazanynda Qazaqstan, Reseı, Belarýs, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan búgingi tańda postkeńestik keńistikte asa tabysty ári tıim­di ıntegrasııalyq jobalardyń biri bolyp tabylatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵam­das­­tyq (EýrAzEQ) qurdy. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs prezıdentteriniń Keden odaǵyn qurý tý­raly qol jetkizgen ýaǵdalastyǵy aıtýly oqıǵa boldy. KO taýarlar men qyzmet kórsetýlerdiń, kapıtaldar men jumys kúshteriniń erkin qozǵa­ly­syn qarastyratyn birtutas ekono­mı­kalyq keńis­tik qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim shara­lary jónindegi keńes (AО́SShK) Azııadaǵy prob­lemalar men janjaldardy kelisim jolymen retteýdi izdestirý boıynsha únqatysýdyń tolyqqandy forýmyna aınaldy. AО́SShK ınstıtýttyq qalyp­tasý kezeńin tabysty eńserip, óńirlik qaýip­sizdiktiń mańyzdy faktorlarynyń biri boldy. Sońǵy jyldary Reseımen, Qytaımen, Úndi­stanmen jáne Fransııamen strategııalyq áriptes­tikti tereńdetý, Germanııamen ınnovasııalyq-ınves­tısııalyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý, Italııamen, Túrkııamen, Ispanııamen jáne Ońtústik Koreıamen ekijaqty qarym-qatynasty strategııalyq deńgeıge shyǵarý týraly mańyzdy ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizildi. Tutastaı alǵanda, búginde Qazaqstan HHI ǵasyr synaqtaryna qarsy turýǵa qabiletti jáne uzaq merzimdi ulttyq múddelerdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan belsendi, kópqyrly jáne teńdesti­rilgen syrtqy saıasat júrgizip keledi.