О́rkenıetter Alıansy: Únqatysýdan – naqty iske nyq qadam

11-12 jeltoqsan kúnderi Qazaqstan Prezıdentiniń tap­syr­masy boıynsha Parlament Senatynyń Tóraǵasy – Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri Hatshylyǵynyń basshysy Qaırat Mámı BUU О́rkenıetter Alıansynyń Katar astanasy – Dohada ótken «Mádenıetter arasyndaǵy baılanystardy da­mytý maqsatyndaǵy únqatysý» taqyrybyndaǵy IV forýmǵa qa­tysty. Beıbitshilikke, turaqtylyq pen qaýipsizdikke órkenıetter men mádenıetter arasyndaǵy ózara túsinistik pen syılastyq arqyly qol jetkizý – jahandyq turǵyda joǵary oılaý júıesin qajet etetin máselelerdiń bel ortasynda turǵany anyq. 2004 jyldyń tamyz aıynda Ispanııa Premer-mınıstri Hose Sapateronyń BUU «О́rkenıetter Alıansyn» qurý jónindegi bastamasy osyndaı «jahandyq oılaý júıesinen» tý­yndaǵan izgi bastama bolatyn. Al­ǵashynda Batys jáne Musyl­man álemi elderindegi terrorızmmen kúresý úshin ortaq kúsh-ji­gerdi biriktirý maqsatyn ózek etken bul bastama keıinnen Túrkııa men BUU-nyń sol kezdegi Bas hatshysy Kofı Annan tarapynan qoldaý tapqan edi. Bul bastama ha­lyqaralyq qoǵamdastyqtyń yq­paly negizinde Batys – Mu­syl­man álemi arasyndaǵy bóli­ný­shiliktiń tereńdeýine qarsy tu­rýdy, dinı qarama-qaıshy­lyq­tar­dy eńserýdi, órkenıetterdi ja­qyndastyrýǵa jahandyq sheńber­de kúsh salýdy da kózdegen-tin. Osylaısha, BUU О́rkenıetter Alıansynyń I forýmy 2006 jyly Madrıdte, II forýmy 2009 jyly Ystambulda ótse, Rıo-de Janeıro qalasynda uıymdasty­ryl­ǵan III forým BUU О́rke­nıet­ter Alıansynyń ǵalamdyq már­te­besin aıqyndaýǵa múmkindik bergen edi. Al Dohada uıymdastyrylǵan IV forým – mádenıetter, mádenı sanalýandylyq pen mádenıet­ara­lyq únqatysý múmkindikterin jú­ze­ge asyrýdy basshylyqqa alýy­men erekshelendi. Bul izgi bastama osyndaı máselelerdiń bir júıege kelýine jáne kezdesken túıtkilderdiń tarqatylýyna múd­deles seriktesterdiń bilimi men tájirıbelerin biriktiretin, ózara senimdi nyǵaıtý arqyly álemde beıbitshilik ornatatyn jalpyǵa ortaq tuǵyrnamaǵa aınalýy tıis. Forým ózegi osyǵan saıdy. Bul forým sheńberinde geografııalyq sanalýandylyq teńgerimdiligi saq­­­talǵanymen, negizgi ekpin Arab álemi men Parsy shyǵanaǵy aýma­ǵyna, sondaı-aq, Afrıka, Qytaı, Úndistan men Ońtústik-Shyǵys jáne Shyǵys Azııanyń ózge elderine berildi. Forýmnyń ashylý salta­na­tynda Katar Ámiri Hamad ben Halıfa Ál-Tanıdiń, BUU Bas hat­shysy Pan Gı Mýnnyń, Túrkııa Premer-mınıstri R.Erdoǵannyń, Avstrııa Prezıdenti H.Fı­sher­diń, Germanııa Prezıdenti K.Výlf­tiń, Ispanııa Syrtqy ister mınıstri T.Hımenestiń, BUU Bas hat­shysynyń О́rkenıetter Alıansy jónindegi ókili, Portýgalııanyń eks-prezıdenti J.Sampaıonyń qa­tysyp, sóz sóıleýi – О́rke­nıetter Alıansy maqsattary – mádenıet pen damýdyń ınte­gra­sııa­lanýy úderisin jańa zamanǵa saı jandandyrýǵa ózgeshe tur­ǵy­da kelý qajettigin aıǵaqtap berdi. Árıne, forým sheńberinde tal­qylanǵan mádenıetter men órkenıetter aıasyndaǵy máse­le­ler shoǵyry bir búgin ǵana kóte­rilip otyrǵan joq. Desek te, oǵan qazirgideı ózgermeli álemniń ól­shemderine sáıkes, jańasha kózqa­raspen qaraý qashanda óz mańy­zyn joımaıtyny anyq. Bul rette forým aıasynda «Damý úshin má­denı alýandyqtyń máni qan­daı?», «Jetpeıtin býyn», «Myń­jyldyq jáne ornyqty damýdy ilgeriletýdegi senim men tole­rant­tylyq», «Turaqty damýdaǵy bilimniń róli», «Mıgrasııanyń damý úderisterine áseri», «Sport­tyń mádenıetaralyq únqatysý men túsinýshilikti ilgeriletýdegi róli», «Dinı azshylyq jáne Myń­jyldyqtyń damý maqsat­ta­ry», «Turaqty damý úderisterine jumyldyrýdaǵy áıelderdiń ró­li» syndy máseleler boıynsha plenarlyq otyrystar men dóń­ge­lek ústelderdiń ótkizilýi – ártúrli oılar men oı-paıymdar negizinde ortaq taqyryp tinin izdeýdi, osy bir tindi izdeý jo­lyn­da ózara tájirıbe almasýdyń ómirsheńdigin kózdegenin aıtýy­myz qajet. BUU «О́rkenıetter Alıan­sy­nyń» Dohada ótken IV forýmy, mine, osyndaı kúrdeli de ózekti jáıtterdiń keńinen talqy­la­nýy­na, qarama-qaıshy pikirler kedir-budyrynyń jazylýyna, sol ar­qyly ortaq aýannyń qalyp­ta­sýy­na jol ashyp, álemdik keńis­tik­tegi kúrdeli máselelerdiń syn ta­razysyna salynýyna jan-jaqty múmkindik jasaǵandaı boldy. Máselen, bir ǵana «Turaqty da­mý­daǵy bilimniń róli» máselesin talqylaý barysynda forýmǵa qa­tysýshylar: «Qoǵam turaqty damý satysyna kóshkisi kelse, basqasha ómir súrýge daǵdylanýy qajet. Bilim turaqty damý úderisinde úlken ma­ńyzǵa ıe. Ol kedeıshilikti joıý, quqyq teń­digi men barshaǵa ortaq ashyq qoǵam qa­lyptasyrýda da aıryqsha ról atqarady», – dep ortaq ustanymǵa yńǵaı tanytty. IV forým aıasynda Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy – Álemdik jáne dástúrli dinder sezi Hatshyly­ǵy­nyń jetekshisi Qaırat Mámı birqatar ekijaqty kezdesýler ótkizdi. BUU Bas hatshysynyń О́rkenıetter Alıansy jónindegi Joǵarǵy ókili, Por­tý­galııanyń burynǵy prezıdenti Jorje Sampaıomen kezdesý barysynda Qazaq­stan­nyń О́rkenıetter Alıansymen ynty­maqtastyǵyn odan ári damytý máseleleri talqylandy. «Qazaqstan О́rkenıetter Alıan­sy tuǵyr etken qaǵıdattardy us­ta­nady», – degen Q.Mámı Qazaqstannyń ór­kenıetter arasyndaǵy únqatysýdy bekemdeýge úles qosýǵa ázir ekenin atap ótti. Tóraǵanyń aıtýynsha, Qazaqstanda Myńjyldyqtardy damytý maqsattaryna qol jetkizý baǵdarlamasy tabysty or­yn­dalyp keledi. Q.Mámı Álemdik jáne dás­túrli dinder lıderleri sezin ótkizý ıdeıa­syna qoldaý bildirgeni úshin J.Sampaıoǵa alǵys aıtyp, aldaǵy jyly mamyr aıynda Astanada din lıderleriniń IV kongresi ótetinin jetkizdi jáne ony aldaǵy Sezge qatysýǵa shaqyrdy. О́z kezeginde J.Sampaıo ultaralyq jáne dinaralyq únqatysýdy ilgeriletý, mádenı alýandylyqty qoldaýdaǵy Qazaq­stannyń kúsh-jigerin joǵary baǵalady. Onyń aıtýynsha, osy saladaǵy Qazaq­stan­nyń tabysty tájirıbesi basqalarǵa ónege bolyp tabylady. J.Sampaıo son­daı-aq Astanada aımaqtyq О́rkenıetter Alıansyn ótkizýdi usyndy, onyń pikirinshe, bul bastama órkenıetter arasyndaǵy ózara is-qımyldy odan ári nyǵaıtýǵa qyzmet etetin bolady. Senat Tóraǵasy Q.Mámıdiń Iordanııa hanzadasy Hasan ben Talalmen kezdesýinde Qazaqstan men Iordanııanyń ekijaqty qatynastaryn odan ári damytý máseleleri talqylandy. «Qazaqstan Iordanııamen yn­tymaqtastyqty damytýǵa zor mańyz beredi», – dedi Q.Mámı óz sózinde. Qos tarap arasyndaǵy áńgime barysynda ózara senim turǵysynda qalyptasqan ekijaqty is-qımyldyń oń sıpaty atap ótildi. Q.Mámı Qazaqstan basshysy N.Na­zarbaevtyń atynan hanzada Hasan ben Talaldy Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń aldaǵy jyly mamyr aıynda Astanada ótetin IV sezine qatysýǵa shaqyrdy. Iordanııa hanzadasy óz kezeginde Korol Abdallanyń Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaevqa arnaǵan izgi tilektestigin jetkizdi. Hanzada mádenıetaralyq jáne dinaralyq únqatysýdy jahandyq tur­ǵyda ilgeriletýdegi Qazaqstannyń qadam­daryn joǵary baǵalady. Forým aıasynda Senat Tóraǵasy Qaı­rat Mámı IYU Bas hatshysy Ekmeleddın Ihsanoǵlýmen de kezdesti. Áńgime bary­synda IYU aıasyndaǵy yntymaqtastyqty odan ári ilgeriletý máseleleri talqy­lan­dy. Al Q.Mámıdiń «Ar úndeýi» qorynyń prezıdenti, О́rkenıetter Alıansy Jo­ǵar­ǵy deńgeıdegi tobynyń múshesi ravvın Artýr Shnaıermen kezdesýi barysynda mádenıetterdi jaqyndatý úshin kúsh-jigerdi biriktirý, dinder jáne órkenıetter arasyndaǵy qaıshylyqtardy eńserý máseleleri jaıynda pikir almasyldy. О́rkenıetter Alıansynyń IV fo­rý­my­nyń aıasynda Parlament Senatynyń Tór­aǵasy – Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi Hatshylyǵynyń basshysy Qaırat Mámı sondaı-aq, Katar memle­ke­tiniń Ámiri Sheıh Hamad ben Halıfa Ál-Tanımen kezdesti. Q.Mámı Katar bas­shy­syna Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń izgi tilektestigin jetkizdi. Sheıhty 18 jel­toqsanda atap ótiletin Katardyń táý­el­sizdik kúnimen quttyqtaǵan Tóraǵa eki el arasyndaǵy memleketaralyq baıla­nys­tardyń barlyq salalaryndaǵy ózara is-qımyldyń joǵary deńgeıin atap ótti. «Qazaqstan Katarmen yntymaqtastyqty damytýǵa múddeli», – degen Tóraǵa osyǵan baılanysty ózara yntymaqtas­tyq­tyń tetigi bolatyn birlesken úkimet­ara­lyq ko­mıssııanyń mańyzdy rólin atady. Dohada dinaralyq únqatysý jónindegi konferensııa ótkizý jónindegi Katar bas­tamasyn joǵary baǵalaı kelip, Q.Mámı Katar basshysyna Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń 2012 jylǵy mamyr aıynda Astanada ótetin IV sezine Nur­sultan Nazarbaevtyń shaqyrýyn jetkizdi. Sheıh Hamad ben Halıf Ál-Tanı Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń shaqyrýyn rızashylyqpen qabyl­da­dy. Ol sondaı-aq Katardyń ekonomı­ka­lyq, mádenı jáne gýmanıtarlyq salalarda Qazaqstanmen yntymaqtastyqty belsendi damytýǵa ázirligin bildirdi. Parlament Senatynyń Tóraǵasy Q.Mámıdiń Katar memleketiniń Konsýltatıvtik keńesiniń tóraǵasy Muhammad ben Múbárak ál-Hýleıfımen kezdesýi de maz­mundylyǵymen erekshelendi. Kezdesý ba­rysynda taraptar ekijaqty qatynastar­dy damytýda parlamentaralyq baılanys­tar­dyń mańyzdylyǵyn atap ótip, Qa­zaqstan men Katardyń joǵarǵy zań shy­ǵarýshy organdary arasyndaǵy baıla­nys­tardy odan ári belsendilendirý jaıyn aıtty. Katar Parlamentiniń basshysy óz kezeginde Konsýltatıvtik keńestiń tarıhy men mindetteri týraly egjeı-tegjeıli áń­gimelep, IYU aıasyndaǵy parlament­ara­lyq yntymaqtastyqty damytýdyń mańy­zyna toqtaldy. Bir atap óterligi, Qazaqstan Parlamenti Senaty Tóraǵasynyń ózge memleket ókil­­derimen ótkizgen kezdesýleri bary­syn­da órkenıetaralyq únqatysý arqyly ózara yntymaqtastyq pen kelisim dińgegin berkitý, bul rette memleketaralyq baıla­nys­tar­dy nyǵaıtý jaıy basshylyqqa alyndy. О́rkenıetter Alıansynyń IV forýmy barysynda oǵan qatysýshylar dinı áralý­andylyqty ortaq izgilik jolyna bastaý jáne mádenı áralýandylyqty damýdyń tıimdi tetigine aınaldyrý arqyly ǵana halyqaralyq qoǵamdastyq keńistiginde óz­ara senim men tózimdilik aýanynyń qa­lyp­tasýyna jol ashylatynyna senim bildirdi. Al mádenı áralýandylyqty tıimdi bas­qa­rý men dinaralyq túsinistikti damytý, osy máselelerdegi qatyp qalǵan qaǵıda­lar men sýbektıvti pikirlerge qarsy turý tu­raqty qoǵamnyń basty alǵysharty bolary anyq. Láıla EDILQYZY, Astana–Doha– Astana.