Baǵy kem bessaıys

Bessaıys Olımpııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna sonaý 1902 jyly engen. Alǵashynda erler ǵana kúsh synassa, 2000 jyldan beri áıelder de saıysqa túse bastady. Olımpıadada qanjyǵasy eń kóp maılanǵan komandalar – Vengrııa men Shvesııa. Osy eldiń órenderiniń árqaısysy 9 altyndy qorjynǵa saldy. Kelmeske ketken Keńes Odaǵynyń sportshylary 5 ret top jarsa, Reseı ókil­deri 4 márte dara shyqty. Tórt­jyl­dyqtyń basty dodasynda Pol­shanyń ánurany úsh márte shyr­qalsa, Italııa, Ulybrıtanııa jáne Ger­manııanyń bessaıysshylary eki retten bas júldeni oljalady. Al 1949-2018 jyldar aralyǵynda úzdiksiz uıymdastyrylyp kele jatqan álem chempıonattarynda da oljaǵa kenelip júrgen komandalar da osylar.  

Sońǵy jarystarǵa toqtalsaq, 2016 jyly Rıoda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda erler arasynda reseılik Aleksandr Lesýn ozsa, ýkraınalyq Pavel Tımoshenko men meksıkalyq Ismael Ernandes júldegerler qataryna qosyldy. Áıelder saıysynda aýstralııalyq Hloı Espızıto altynnan alqa taǵynsa, fransııalyq Elodı Klývel men polshalyq Oktavııa Novaskaıaǵa kúmis pen qola buıyrdy.  

Bıyl Meksıkada ótken álem chem­pıonatynda erler arasynda uly­brıtanııalyq Djeıms Kýk top jarsa, fransııalyq Valentın Prades pen ýkraınalyq Pavel Tımoshenko ekinshi jáne úshinshi orynǵa taban tiredi. Áıelder básekesinde belorýssııalyq Anastasııa Prokopenko aldyna jan salmasa, germanııalyq Annıka Shleý men fransııalyq Marı Oteıza kúmis pen qola júldege qol sozdy. Mine, búgingi tańda osy eldiń órenderi bessaıys ónerinde ústemdik qurýda. 

Bul áńgimeni biz beker qoz­ǵap otyr­ǵan joqpyz. Kezinde sport­tyń bul túri Qazaqstanda da qaryshtap damyǵany egde tartqan jan­kúıer­lerdiń esinde. Dúbirli dodalarda tabysty óner kórsetkender qata­r­ynda Baqı Elqondıev, Borıs Sa­rıev, Batyrbek Muhamedıarov, Tı­mýr Dosymbetov syndy óz qandas­tarymyz da boldy. Alǵashqy úsheýi talaı jarysta júlde alyp, Odaq kóleminde keńinen tanyldy. Olar óz dáýiriniń eleýli tulǵalaryna aınaldy. Al Dosymbetov 1979-1983 jyl­dar aralyǵynda búkilodaqtyq jáne halyqaralyq dodalarda daralandy. 1982 jyly Rımde ótken álem chempıonatynyń komandalyq saıysynda quramynda dýshanbelik Anatolıı Starostın, krasnodarlyq Evgenıı Lıpeev jáne almatylyq Tımýr Dosymbetov syndy sańlaq­tary bar KSRO quramasy bas jú­l­de­ni oljalady. Osylaısha, qanda­sy­myzdyń esimi álemdik sport tarıhynda altyn áriptermen jazyldy.  

Ár jyldary Anatolıı Kım, Va­sı­lıı Konovalov, Vıktor Sva­tenko, Iýrıı Savıskıı, Iýrıı Tagobeskıı, Nıkolaı Tıslenko, Valerıı Ka­shelskıı, Vıktor Monahov, Ev­genıı Bessonov, Vıktor Sychev jáne taǵy basqa sańlaqtar dúbirli dodalarda jeńis tuǵyryna kóterilip, sporttyń osy túriniń órkendeýine súbeli úles qosty. 

Bizdiń elden shyqqan sańlaqtar osymen ǵana shektelmeıdi. 1964 jyly Tokıoda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda bessaıysshylardyń komandalyq jarysynda Vıktor Mıneevtiń top jarǵany sol kezdegi jankúıerlerdiń esinde. Ýkraınada týyp-óskenimen, onyń jastyq shaǵy Almatyda ótti. Alataý baýraıynda ol sporttyń san alýan túrimen aı­na­lysty. 1956 jyly sý dobynan el chempıony atandy. Qazaq dene shynyqtyrý ınstıtýtynda oqyp júrgen kezinde bessaıysqa myqtap den qoıdy. «Qaırat» pen «Býre­vest­nık» qoǵamynyń múshesi boldy. Sondyqtan Mıneevti de  «Bizdiń eldiń túlegi!» dep aıta alamyz. 

Keıinnen Bakýge qonys aýdarǵan Vıktor Mıneev KSRO chempıonaty jáne kóptegen halyqaralyq jarys­ta jeńis tuǵyryna kóterildi. Álem chempıonattarynda úsh ret kú­mis medaldy moınyna ildi. Onyń esi­mi Ázerbaıjannan shyqqan tuńǵysh Olım­pıada chempıony retinde sport­tyq shejirege altyn áriptermen jazyldy.  

Osylaı tizbekteı bersek, qazaq dalasynan da talaı myqty bes­saıys­shynyń shyqqanyn ańǵarý qıyn emes. Keńes Odaǵynyń ýyǵy shaıqalǵannan keıin de jerlestermiz biraz ýaqytqa deıin baıraqty básekelerde táp-táýir óner kórsetti. 

Áli esimizde, 1996 jyly AQSh-tyń At­lanta qalasynda alaýy tutan­ǵan Olımpııa oıyndarynda Qazaqstan ulttyq qurama komandasynyń múshesi Aleksandr Parygın aıdy aspanǵa bir-aq shyǵaryp, altyn medaldy jeńip aldy. Jasyratyny joq, bul jigitten dál sol kezderi eshkim osyndaı erlik kútken joq edi. Bizder turmaq, kúlli álem jurtshylyǵy tańdanystan bas­taryn shaıqady. Barlyq buqaralyq aqparat quraldary «Sensasııa!» dep dabyl qaqty...

...Osydan 22 jyl buryn Atlan­tada ótken sol báseke kúni búgingideı kóz aldymyzda. Bessaıystyń baǵ­dar­lamasyndaǵy at jarysy, semserlesý, nysana kózdeý jáne júzý sa­ıystary aıaqtalyp, sportshylar úshin eń sońǵy synaq qaldy. Ol – júgirý edi. Márege sanaýly metr­ler qalǵanda shashasyna shań juq­tyr­maı kele jatqan Barselona Olım­pıadasynyń kúmis jáne qola júldegeri, álemniń eki dúrkin chempıo­ny, reseılik Edýard Zenovkanyń tynysy taryla bastady. Ol jyǵylyp bara jatyp, Aleksandr Parygındi eteginen ustap qalýǵa tyrysty. Biraq qarsylasynyń teris pıǵylyn der kezinde túsingen jerlesimiz Zenovkaǵa ondaı múmkindik bermedi. Osylaısha, máre syzyǵyn birinshi bolyp qıyp ótken qazaqstandyq sportshy Olımpıada chempıony atandy. Bul – el sporty tarıhyndaǵy teńdessiz oqıǵalardyń biri edi. 

Al arada birer apta ótkende Rım­de jalaýy jelbirgen álem chempıo­natynda quramynda Aleksandr Pa­ry­gın, Dmıtrıı Tıýrın jáne Oleg Reb­rov syndy saıypqyrandary bar Qa­zaqstan komandasy qola medaldy qorjynǵa saldy. Sodan eki jyl buryn Hırosımadaǵy Azııa oıyn­dar­ynda dál sol úshtik altyn tuǵyrǵa kó­te­ril­gen edi. Jasyratyny joq, osyndaı to­laǵaı tabystan keıin otandyq bessa­ıysta tyń serpilis bolyp, osy sport túri jańa kókjıekterge bet ala­dy dep oıladyq. Aldaǵy ýaqyt­ta Olımpıada men álem chempıonat­tarynyń jeńis tuǵyryna kóteriletin órenderimiz kóbeıedi dep úmittendik. 

Atlantadaǵy oıyndar aıaqtal­ǵannan keıin ardager sportshy, KSRO halyqtary spartakıadasynyń júl­degeri, bilikti bapker Borıs Sa­rıevpen jolyǵyp, tildeskenim bar. Sol kezde-aq ol kisi: «Sashanyń je­ńisine barshamyz qýanyp otyrmyz. Rasynda da, bul eshkim kútpegen tosyn syı boldy. Atlantada Parygın úlken erlik jasady. Biraq osy tabys­ty qanaǵat tutyp, qol qýsyrap otyra berýge bolmaıdy. Dáp qazirgi kezde meni bessaıystyń bolashaǵy qatty alańdatyp otyr. Soǵan mazasyzdanamyn. Jeńisti dástúrdi jalǵastyrý úshin bizge áli kóp eńbektený, izdený qajet. Kóptiń kóńiline kelse de aıtaıyn: bul kúnderi bessaıysty damytý úshin Qazaqstanda eshteńe jasalyp jatqan joq. Ony moıyndaýǵa tıispiz. Burynǵy júıe jaramsyz. Arnaıy baza joq. Bilikti bapkerler tapshy. Eń ókinishtisi, sportyń bul túrine degen basshylardyń kóz­qa­rasy túzý emes. Al ondaı jaǵdaı­da is órge basady degenge sený qıyn. De­reý osy olqylyqtardyń ornyn tol­tyrý qajet. Áıtpese jaǵdaı ońal­maı­dy. Qara da turyńyz, Aleksandr Pa­ry­gın úlken sporttan ketkennen keıin bizdiń jer sıpap qalýymyz da ǵajap emes», dep aqtaryla sóılegen edi.

Iá, aqsaqaldyń aıtqany aıdaı keldi. Odan keıin arada 22 jyl ótse da, Qazaqstanda bessaıysqa degen kózqaras esh ózgergen joq. Sonyń saldarynan nátıjemiz jyldan-jylǵa tómendedi. Aleksandr Parygınniń ózi Aýstralııaǵa qonys aýdaryp, sol eldiń týy astynda óner kórsetýge bel býdy. Biraq ol dúbirli dodalarda qalyń toptyń arasynda qalyp qoıdy. Parygınniń izin basqan órender qurlyqtyq deńgeıdegi jarystarda jeńis tuǵyryna kóterilgenimen, dúbirli dodalarda daralana almady. Qazirgi kezde bizder úshin Olımpıada men álem chempıonatynda júlde alý muńǵa aınaldy. Máselen, 2000 jyly Sıdneı Olımpıadasynan qor­jynymyz bos qaıtty. 2004 jyly Afı­nyǵa attanǵan Lada Jıen­ba­lanova 14-orynda qalyp qoıdy. 2008 jyly Beıjińdegi oıyndarǵa da sol sportshy bardy. Ol jarystaǵy ná­­tıjesi tipten tómen. Lada nebári 36-orynǵa taban tiredi. О́z óren­deri­mizden qaıyr bolmaǵannan soń  Reseıden Pavel Ilıashenkony sha­qyrttyq. Ol 2012 jyly London Olım­pıadasynda 29-orynda qalyp qoıdy. 2016 jyly alaýy tutanǵan Rıo­­daǵy dodada otandastarymyz jeńis tuǵyryna kóterile almady. Sol sekildi san márte jalaýy jel­bire­gen álem chempıonattarynda da bir­de-bir jerlesimiz atoı salýǵa jara­mady.

Mine, otandyq bessaıystyń qa­zir­gi jaı-kúıi osyndaı. Árıne je­ńis­pen órilgen dástúri bar sport túrin Qazaqstanda óz deńgeıinde damy­ta almaı otyrǵanymyz ókinishti.

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»