Qazir óńirdegi kólik ınspeksııasynyń ókilderi júk tasymaldaýǵa qatysty zańnamanyń qatań saqtalýyn qolǵa alýda. Sol úshin kómir tasymaldaýshylardy Kólik baqylaý ınspeksııasymen qatar, jergilikti polıseıler de teksere bastapty. Endi iri kásiporyndardyń kólikteri de, jeke tasymaldaýshylar da artyq júkpen júre almaıdy.
Alaıda únemi qara jolda júretin júrgizýshilerdiń aıtýynsha, keıbir iri kásiporyndarǵa qaraıtyn aýyr kólikter kómirdi asyra tıep alady eken. Tipti osy kórinisterdi beınetaspaǵa túsirip, «zań talaptary bárimizge birdeı bolsa, keıbireýler nege oryndamaıdy?» dep narazylyq bildire bastady.
Taıaýda tasymaldaýshylardyń narazy top ókilderin oblys ákiminiń orynbasary Ulan Jazylbek qabyldady. Kezdesýde júk tasymaldaýshylar, kólik baqylaý ınspeksııasy, jergilikti polısııa ókilderi aýyr júk tasymaldaýdyń zańdylyqtaryn, kenishterden kómirdi shyǵaryp, ony tutynýshyǵa jetkizý máselelerin talqylady.
– Bizde 12 myń tonna kómir qory daıyn. Qazir «Maıkóbe» kenishi temir jol arqyly tasymaldanatyn kómirdiń baǵasyn arzandatty – tonnasy 6260 teńge. Kómir temir jol tuıyǵyndaǵy qoımaǵa jetkiziledi. Ol jerde kómirdiń tonnasy 8,5-9,5 myń teńgeden satylady. Sondyqtan tasymaldaýshylarǵa «Maıkóbege» baryp, táýliktep kezekke turý da qajet emes, – deıdi U.Jazylbek.
Iаǵnı, tasymaldaý erejesine sáıkes, kómirdi kólikke syıǵanynsha tıep alýǵa bolady. Ol úshin kólik baqylaý ınspeksııasynan 6 aı merzimge beriletin anyqtama satyp alý qajet. Jol boıynda kómir shashylmaýy kerek. Apatty jaǵdaıdy boldyrmas úshin kólikke jabyndy qajet.
Mashına tehnıkalyq talaptarǵa saı bolsa, eshkim júrgizýshige kedergi jasaı almaıdy.
Oblys ákimi orynbasarynyń aıtýynsha, másele óńirdegi respýblıkalyq, oblystyq mańyzdaǵy joldardy saqtap qalý isine kelip tireledi. Kómirdi asyra tıep alatyndar zańǵa saı tasymaldaýǵa kóshken. Al iri kompanııalardyń kómirdi kólikke artyq tıeý úshin ruqsat qujattary bar kórinedi.
Alaıda bul jaǵdaı elimizdiń «Avtomobıl kóligi týraly» zańyna qaıshy keledi. О́ıtkeni aýyr júk tasıtyn kólikterdiń basym bóligi tıisti mólsherden artyq júk tıep alsa, bul joldardyń tez tozýyna ákeledi. Zańda tıisti salmaq parametrin saqtamaǵandarǵa Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 571-babynyń 6-9-tarmaqtary boıynsha jaýapkershilik qarastyrylǵan. Júk tasymaldaý qaǵıdalaryna sáıkes, elimizdiń avtomobıl joldarynda ruqsat etilgen salmaqtan asatyn aýyr júkterdi tasymaldaýǵa bolmaıdy. Kólik baqylaý ınspektorlary osyndaı faktilerdi anyqtaǵan jaǵdaıda kodekstiń 571-baby 2-1-tarmaǵy boıynsha ákimshilik hattama toltyratyny týraly aıtylǵan.
О́ńirdegi prokýratýra ókilderiniń pikirinshe de shekten tys artyq júkpen júrýge arnaıy ruqsat qaǵaz berýge tyıym salynýy kerek. Jol boıynda sheteldik tasymaldaýshylar da az emes. Sondyqtan elimizdiń Investısııalar jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń Kólik komıteti, óńirlik bólimder aýyr júk tasymaldaıtyn sheteldik, otandyq kólikterge turaqty baqylaý júrgizedi. Al kólikterdi baqylaý aldymen otandyq tasymaldaýshylardyń múddesin qorǵaýy qajet.
Jergilikti kómir tasymaldaýshylardyń janaıqaılary da sebepsiz emes sekildi. О́tken jyly Májiliste «Kólik salasyn reformalaý týraly» zań jobasy tanystyrylǵan-dy. Qujatta saladaǵy ákimshilik tosqaýyldardy joıýǵa, jumys sapasyn arttyrýǵa, taǵy basqalaryna baǵyttalǵan máseleler qarastyrylǵan. Elimizdiń avtomobıl joldarynda kólikterdi jappaı toqtatý tájirıbesinen bas tartý, tekseris júrgizý úshin arnaıy avtomattandyrylǵan quraldardy qoldaný máselesi de kún tártibinde tur. Bul jańashyldyq 100 myń aýyr júk kóligin toqtatýdyń aldyn alýǵa, kóliktiń júrý jyldamdyǵyn arttyrýǵa jáne sybaılas jemqorlyq táýekelderin azaıtýǵa múmkindik bermek. Sandyq júıeden alynǵan málimetter tasymaldaýshyda ruqsattama qujattarynyń bar-joǵyn, tehnıkalyq baıqaýdan ótken-ótpegenin bilýge jáne tólenbegen aıyppuldardy anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Osyǵan sáıkes, jergilikti kómir tasymaldaýshylar tarapynan týǵan narazylyqtyń zańnamalyq turǵydan ǵana sheshim tabatynyn kórsetip otyr. Bul kenishterdiń qojaıyndaryna da qatysty. О́tken jyldyń jazynda oblystyq ákimdikte Investısııalar jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń Kólik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Samat Ǵylymovtyń qatysýymen jıyn ótkeni esimizde. Sol jıynda oblys ákimi Bolat Baqaýov jol jabyndysyn buzatyn aýyr júkterdi tasymaldaýǵa ruqsat qujattaryn bermes buryn, tasymal barysyna saraptama júrgizýdi usynǵan-dy. Ákim kenishterden kómir tıeý kezinde quqyq buzýshylyqtarǵa jol bermeýin qadaǵalaýdy, artyq kómir tıegenderi úshin kenishterdi jaýapkershilikke tartýdy tapsyrǵan edi. Keıin ákimdik tarapynan qarjy bólinip, artyq júkti baqylaý úshin arnaıy jabdyqtalǵan kólik te satyp alyndy. Bul kólikter kómir, usaq tas tasymaldanatyn Ekibastuz, Baıanaýyl, Maıqaıyń men Qalqaman arasyndaǵy tas jolǵa baqylaý júrgizedi.
Kólik komıtetiniń málimetinshe, elimizde kólikti baqylaý rásimderin avtomattandyrý maqsatynda arnaıy avtomattandyrylǵan ólsheý quraldaryn qoldanysqa engizý jalǵasýda. Bul salmaq parametrlerine qatysty zań buzýshylyqtardy azaıtýǵa múmkindik beredi. Avtomobıl joldarynyń saqtalýyna oń áser etedi.
Jalpy, oblystyq kólik baqylaý ınspeksııasynyń málimetinshe, óńirde 1300-ge jýyq aýyr júk kóligi tirkelgen. Byltyr salmaq pen kólem parametrlerin asyrǵany úshin júrgizýshilerge qatysty 612 ákimshilik is toltyrylyp, 39 mıllıon 270 myń teńgeden astam aıyppul salynǵan. Kólik baqylaý ınspeksııasy ókilderiniń aıtýynsha, el aýmaǵynda iri gabarıtti jáne aýyr salmaqty júkterdi tasymaldaýǵa qatysty tıisti zańnamada barlyq talap egjeı-tegjeıli jazylǵan. Soǵan qaramastan zań buzýshylyqtar azaıar emes. Oblys ákimdigi tarapynan shara qoldanyla bastaǵannan keıin ǵana ótken jylǵy qatelikterin qaıtalamaı, arnaıy ruqsat qaǵaz alýǵa asyqqandar da kóbeıipti. Mysaly, byltyr baqylaý beketterinde júk tasymalymen aınalysatyn 15 myń kólik tekserilip, 2933 júrgizýshi ereje buzǵany anyqtalǵan, aıyppul kólemi 90,4 mıllıon teńgege jetken.
Kólik ınspeksııasynyń ókili Samat Ǵylymov:
– Ken oryndarynda júktiń salmaǵyn ólsheıtin qurylǵy bolýy kerek, kólikke syıǵansha tıep jónelte beretin ken oryndary jaýapqa tartylyp, tipti lısenzııasynan da aıyrylýy múmkin, – deıdi.
Jalpy, elimizdegi tasymaldaý qyzmetine tapsyrys berýshilerdiń sharttaryna oraı, olarǵa tek temir jol qyzmetin paıdalaný da usynylady. Biraq óńirdegi kenishterden shyqqan kólikter aýyldarǵa, aýdandarǵa kómirdi, basqa da júkterdi jol arqyly ǵana jetkize alady. Al respýblıkalyq, oblystyq, aýdandyq mańyzdaǵy joldardyń tez buzylmaýy úshin másele aýyr júk tasymalyna arnalǵan aınalma joldar salýǵa kelip tireledi.
Sonymen, kináni kimnen izdeımiz? Oblysta «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha joldardy jóndeý úshin byltyr jergilikti bıýdjetten – 9,5 mlrd teńge, 2017 jyly – 12,4 mlrd teńge bólingen. Jóndeý júrgizilgennen keıin az ýaqyt ishinde joldardyń oıdym-oıdym shuńqyrǵa aınalýyna aýyr júk tasymaly áser etýde. Tasymalǵa tapsyrys berýshi men júk tıeýshi kompanııa ókilderi júk salmaǵyna shekteý qoıdy delik. Másele sonymen sheshile qala ma?! Joldardyń sapasyz salynýy syndy ózekti másele onymen sheshimin tappaıtyny túsinikti. Bul úshin jol qurylysymen aınalysatyn merdigerlerdiń jumysyn qatań qadaǵalap, jaýapkershilikti arttyrý kerek.
Ekinshiden, ken óndirýmen jáne tasymaldaýmen aınalysatyn kásiporyndardyń ózderine qosymsha jol salyp alýy, ne bolmasa aqyly jol júıesin engizý arqyly da máseleniń túıinin tarqatýǵa bolady. Qazirgi qalyptasqan ahýalǵa kóz júgirtsek, tabıǵı resýrstardy paıdalanýdy retteýshi mekemelerdiń, ekologııalyq uıymdardyń tarapynan qatań talaptar qolǵa alynsa ǵana avtomobıl joldaryn saqtap qalýǵa múmkindik bar.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy
