Orta ǵasyrdaǵy urlyq. О́zgeniń ǵylymı jetistigin jymqyrý orta ǵasyrlarda qarqyndy júrgen. Máselen, sóz bolǵan Qytaıdan fransýzdyń ıezýıt taqýasy Fransýa Haver d’Entrekol farfordyń jasalý jolyn jasyryn alyp shyqqan. Onyń isi Fransýa sonshalyq taqýa bolmaǵanyn kórsetedi. Al portýgaldyq teńizshiler arabtardyń teńizdegi kemeniń ornyn anyqtaıtyn quraldaryn, jarylǵysh zattaryn urlaýǵa áýes bolǵan. Napoleon Bonapart kezinde úzdik fransýz bolatyn quıýǵa baıqaý jarııalaıdy. Ony jańa formýla usynǵan da, aǵylshyn bolatynyń quramyn úptegen de uta alatyn edi. Nátıjesinde, báıgeni aǵylshyn bolatynyń formýlasyna «zańsyz qol jetkizgen» 24 jasar Frıdrıh Krýpp jeńedi.
О́ndiristik tyńshylyq sol zamandarda birneshe maqsatta júrgizildi: úlken ǵylymı izdeniske qajet qarajat pen ýaqytty únemdedi, ónim birneshe ese ósti nemese taýar sapasy artty, saýda eselendi, básekelesti shyǵynǵa ushyratty, osynyń bári úlken paıda ákeldi. Eýropada kapıtalıster, býrjýazııa qalyptasa bastaǵanda óz óndirisin damytý úshin tyńshylyqqa júgingender az bolmady. Orta ǵasyrlarda qalalarda tyńshylardyń kezip júrýi qalypty jaǵdaı edi jáne ony bilgen kásipkerler óz zaýyttarynyń qupııasyn barynsha jasyrýǵa, qorǵaýǵa tyrysty.
HH ǵasyr. AQSh pen KSRO. О́ndiristi damytý maqsatynda tyńshylyq jasaý HH ǵasyrda erekshe údeı tústi. Ol kezde tyńshylardyń maqsaty AQSh boldy. Sebebi onda ındýstrııa jańa deńgeıge shyqty. Jańadan qurylǵan Keńes Odaǵy óz elinde ındýstrıalızasııa júrgizý úshin zańdy-zańsyz joldarǵa júgingeni málim. Máselen, ǵasyr basynda Keńes eli Nıý-Iorkte Amtorg kompanııasyn ashady. Ol amerıkalyq taýarlardy satyp alýmen aınalysty, oǵan qosa, ekonomıkalyq tyńshylyqty da qatar júrgizdi. Al 1960-70jj keńes tyńshylary GDR-degi áriptesteri arqyly shveısarııalyq hımık Jan-Pol Sýperdiń kómegimen Konkord ushaǵynyń syzbalaryna, Kodak kompanııasynyń málimetterine qol jetkizedi. Kelesi joba - GFR-degi kásipker Rıhard Mıýllerdiń quramyna 20 kompanııa kiretin STS atty iri bıznes-ımperııasy edi. Onyń astyrtyn mindeti Eýropadan KSRO-nyń óndirisine qajet málimet urlaý boldy.
Batys ta qarap qalmaǵan. 1960jj basynda KSRO-nyń áskerı barlaý qyzmetinde istegen polkovnık Oleg Penkovskıı AQSh pen Brıtan barlaýshylaryna áskerı strategııa, zymyrandarǵa qatysty 5500 qupııa qujattardy berip jibergen. Jalpy yqlym zamandardan beri óndiris qupııasyn urlaǵandar qatty jazalanǵan. Aıtalyq, sol Qytaı ımperatorlary jibek qurttardy urlaǵandardy birden ólim jazasyna kesken. Sóz bolǵan Penkovskııge atý úkimi shyǵaryldy.
Bıznes-tyńshylyq – úlken tabys. Tyńshylyq tek memleketter arasynda ǵana emes, kompanııalar arasynda da júrdi. Máselen, 1980-90jj kompıýter men elektronıka shyǵaratyn fransýzdyń Groupe Bull kompanııasy ataqty IBM-nan, Volkswagen Opel-den, General Motors Ford kompanııasynan málimetterdi jymqyrdy degen aqparat bar. Búgin túrli markadaǵy kólikterdiń dızaıny, tehnologııasy óte uqsas ekenin eskersek, onda avtogıganttar arasynda syzbalarǵa, aqparattarǵa astyrtyn báıge júrip jatqanyn baıqaý qıyn emes.
2000jj tehnologııalar tez damyp, ǵylym mıllıardtaǵan dollar ákele bastaǵanda ǵylymı derekter tyńshylar úshin negizgi nysanǵa aınaldy. Olardy «ruqsatsyz súırep ketýge», tipti, spýtnıkter de qoldanylypty. Reseıdiń Federaldy qaýipsizdik qyzmeti el ekonomıkasyna kómektesý úshin biraz jyl atalǵan baǵytta istegen eken (qazir de sol jumystar jalǵasyp jatsa, ǵajap emes). Máselen, Germanııanyń energetıkalyq naryǵyna kirgisi kelgen reseılik kompanııalarǵa kómektesken nemese nemistiń balamaly energııa salasyndaǵy málimetterin ańdyǵan. Mine, osylaısha joǵary tehnologııadaǵy aqparattar shet jaqqa zańsyz urlanǵannan Germanııada jylyna 50 myń jumys orny jabylyp, ekonomıka 20 mlrd eýro shyǵyn kóredi eken. Alaıda Alman eli de aı qarap júrmepti. Germanııanyń syrtqy barlaý qyzmeti 1999-2006jj arasynda Avstrııada ornalasqan Shveısarııanyń Sandoz, Panalpina, Bossard, Tecan, Habasit kompanııalaryn ańdyp kelgen. Eger Shveısarııa álemdegi eń ınnovasııalyq memlekettiń biri ekenin eskersek, onda Germanııa ındýstrııasy kórshisinen biraz qupııa qujattardy alyp úlgergen sııaqty.
Álemdi ańdyǵan Qytaı. Sońǵy jyldary óndiristik tyńshylyq saıasatyn eń belsendi júrgizip kele jatqan eldiń biri – Qytaı. Buryndary nysan tek Reseı men AQSh eseptelse, qazir Qytaı tyńshylary qaı elden paıdaly tehnologııa tapsa, ony sol jaqtan jymqyryp ketýge daıar. Máselen, Fransııanyń «Krotal» zenıttik-zymyran kesheni, Gollandııanyń «Golkıper» kemedegi zenıttik-artıllerııa kesheni týraly derekter qoldy bolǵan. Árıne, ol úshin tyńshylardyń keńeıtilgen júıesi, jelisi taralǵan. Máselen, Avstralııaǵa qashqan eki qytaı dıplomaty sol elde Qytaıǵa qarasty 1000-ǵa jýyq tyńshy men «aqparat berýshi kisiler» jumys istegenin habarlaǵan. AQSh basylymdaryna sensek, Qytaıda qazir 202 Tehnologııany transferleý ortalyǵy jumys isteıdi. Olardyń bir mindeti – shet elden ǵylymı maǵlumattar jınaý. Osy tapsyrmany oryndaý úshin túrli ádis-tásil qoldanylady eken. Amerıkalyq, eýropalyq iri kompanııalarda jumys isteıtin qytaı ǵalymdarymen baılanysqa túsý, shet el ǵalymdaryna para berý, álemniń eń iri tehnologııalyq ýnıversıtetterine stýdentter jiberý jáne taǵysyn taǵylar. Süddeutsche Zeitung baspasynyń málimetinshe Qytaı ókilderi Germanııadaǵy Býndestag múshesine (depýtat) mańyzdy ınsaıderlik aqparat úshin 30 myń eýro usynǵan. Iаǵnı, maqsatqa jetý úshin barlyq amal iske qosylýy múmkin.
Jalpy Qytaı AQSh tehnologııasyn ashyq ári jasyryn urlaıtyn eń iri memleket. Qytaı kompanııalary amerıkalyq taýarlardy kóshirip, eshbir lısenzııasyz onyń arzan túrin sol AQSh-tyń ózine 2 ese arzan baǵada satatyny bar. Sáıkesinshe, básekelesterin shyǵynǵa batyrady. Alaıda keı-kezderi málimetter tek urlanyp qana qoımaı, básekeles kompanııanyń IT-júıelerin isten shyǵaryp ketedi. 2009 jyly Google, Adobe Systems, Yahoo sekildi 20 kompanııaǵa jappaı kıber shabýyl jasalǵan. Hakerler vırýs arqyly atalǵan IT-gıganttardyń ishki júıesine kirip, aqparat kóshirgen. Keıinnen shabýyldy Pekındegi Elderwood Group jasaǵany beligili boldy (Qytaı armııasymen baılanysy bar).
Jaqynda AQSh-taǵy zııatkerlik menshikti urlaý boıynsha komıssııa Qytaı óziniń óndiristik tyńshylyǵy arqyly Amerıkaǵa 600 mlrd dollardaı shyǵyn ákeletinin habarlady. Ásirese, Kalıfornııadaǵy Sılıkon alqabynda jumys isteıtin ǵylymı qyzmetkerler, ınjenerler tyńshylar úshin qundy olja. Eger Pekın barlaýshylary qytaı ultynyń ókilderin áriptestikke tartyp ne olardy úrkitetin bolsa, Máskeý «jansyzdary» ádette jeńil júristi qyzdardy paıdalanady eken. Qos taraptyń da maqsaty qupııa ǵylymı derekterge qol jetkizý.
Ustalǵandar. Qytaı tyńshylary AQSh-ta birneshe ret ustalyp, olardyń qandaı salalardy ańdyǵany belgili bolǵan. Ol munaı, áskerı ınjenerııa, flot jáne basqa da baǵyttar. 2018 jyly jeltoqsan aıynda AQSh-ta 12 jyl turyp, amerıkalyq munaı kompanııasynan 1 mıllıard dollarǵa qupııa málimetti qytaılyq kompanııaǵa satpaq bolǵan Hýnszın Tan esimdi azamat ustaldy. Sondaı-aq, byltyr qytaılyq memlekettik kompanııa AQSh-ta jady chıpterin shyǵaratyn Micron kompanııasynan 900 faıl urlaǵan. Ony Micron-nyń burynǵy qyzmetkerleri aparyp bergen. Tegin emes ekeni anyq. Micron-nyń shyǵyny 8,75 mlrd dollarǵa baǵalandy. Keıin United Technologies Research Center kompanııasynda istep, AQSh-tyń joıǵysh ushaqtarynyń dvıgateli týraly málimetti Otanyna jiberip otyrǵan Qytaı azamaty isti boldy. Al 2018 jyly qańtar-aqpan aılarynda Amerıka armııasyna sý asty kemeleri men radıoelektrondy kúres jobalaryn usynǵan jeke kompanııadan 614 gıgabaıt aqparatty Qytaı hakerleri úptep ketipti. Iаǵnı, paıdaly málimet qaıda bolsa, tyńshylar sonda qolyn salyp otyrǵan. Sáıkesinshe, keıin olardy óz elinde paıdalanady. Keıbir sarapshylar Qytaı óziniń 5-shi «urpaqtaǵy» sý jańa J-31 áskerı joıǵysh ushaǵyn Reseı, AQSh, Izraılden «óndiris baýkespeleriniń» súırep ákelgen aqparatynyń negizinde jasap shyqty deıdi.
Bul habarlar óndiristik tyńshylyqpen Qytaı ǵana aınalysady degendi bildirmeýi kerek. Tek AQSh-ta jergilikti medıa jaqsy damyǵandyqtan qupııa jańalyqtardyń ózi jýrnalısterge lezde málim bolyp, keıinnen ol álemge taraıdy. Oǵan qosa, bul málimetter prezıdent Tramptyń qazir Qytaıǵa qysym kórsetý saıasatymen jaqsy úılesip ketti. Basqasha aıtqanda, Pekınge jarııalanǵan saýda soǵysyna aqparattyq qoldaý. Áıtpese, ındýstrııadaǵy tyńshylyq azaıar emes. Mysaly, byltyr jańa jyl aldynda Máskeýde áskerı óndiristegi málimetterdi ańdyp júrgen jerinen Pol Ýılana esimdi AQSh azamaty ustaldy. 2014 jyly Reseıdiń ındýstrııalyq Oral ólkesinde mashına qurastyrý zaýyttarynan qujat jınaǵan Ýkraına azamaty quryqtalǵan. Al 2015 jyly Nıý-Iorkte mıkroelektronıka men qos maqsattaǵy tehnologııany zańsyz tasyǵan 11 adam 10 jyldan 25 jylǵa deıin sottaldy. Onyń jartysy reseılikter. Bul faktiler memleketter arasyndaǵy tyńshylyq áli kúnge belsendi júrip jatqanyn aıqyn kórsetip otyr. Mundaı kúres barysynda adal báseke, zań talaptaryn oryndaý, lısenzııamen taýar shyǵarý, bıznes-etıkaǵa oryn joq sııaqty kórinedi.
Bıznes-gıganttar. Kezinde álemdik uıaly telefon naryǵynyń 80 paıyzyn jaýlaǵan Nokia kompanııasy touch screen tehnologııasyndaǵy smartfondarǵa ońbaı utylǵan kóptiń esinde. Sol úshin kóptegen iri korporasııalar joǵary tehnologııaǵa qol jetkizip, naryqtaǵy ornyn saqtaý úshin keıde zańdy attap ótýge daıar. 2018 jyly Samsung Ońtústik Koreıalyq Toptec kompanııasy qytaılyq básekelesterge OLED jáne ıilgish dıspleı tehnologııasyn satyp jibergeni úshin aldaǵy úsh jylda 5,8 mlrd dollar shyǵyn kóretinin málimdedi. Keıde málimetterge zańdy jolmen qol jetkizetinder bar. Máselen, kompanııany tolyq satyp alýǵa bolady. 2017 jyly Google belorýstyń AIMatter atty mobıldik qosymsha jasaýshy kompanııasynyń ıesi atandy. Beker emes ekeni belgili. Bul baǵytta da qytaılyq kásipkerlerdiń jumysy jemisti. Olar sońǵy 10 jylda Eýropadaǵy 670 kompanııany tolyǵymen ne jartylaı satyp alypty. Iаǵnı, sol kásiporyndardaǵy tehnologııalardy ıelendi.
Qarsy jaýap. Árıne, AQSh Qytaıdyń mundaı áreketterin synap, birneshe ret aıyptady. Endi jaı aıyptan naqty qadamdarǵa kóship jatyr. Byltyr AQSh-ta avıasııa, robototehnıka, joǵary tehnologııa salasynda oqıtyn PhD stýdentteriniń vızasyn 5 jyldan 1 jylǵa qysqartty. Qytaıdyń Huawei brendiniń AQSh naryǵyna kirýine, oǵan serverler satýǵa tyıym saldy. 2019 jyly da mundaı shekteý sharalary kóbeımese, azaımaıtyny anyq. Jalpy yqlym zamandaǵy jibek qurttaryna qandaıda da jolmen bolsyn qol jetkizip, paıdaǵa kenelý degen maqsat-murattar áli ózgermedi. Tek qana jibek ornyna jańa tehnologııalar keldi jáne tyńshylyq ádister úzdiksiz jańaryp otyr. Adamzat ǵumyry qansha jalǵassa, bul is te sonshalyq jalǵasatyn sekildi.
Nurmuhamed BAIǴARA
