Turǵyn úı naryǵy: Baǵa jáne boljam

Investısııa − 1,2 trln teńge

Baspana – qashanda qoǵam nazaryndaǵy basty máselelerdiń biri. Onyń oryndy sheshilýi aldymen halyqtyń turmystyq deńgeıin jaqsartsa, ekinshiden memleket tarapynan atqarylyp jatqan jumystyń nátıjeli ekenin kórsetedi. Táýelsizdik jyl­dary turǵyn úı qurylysy sala­sy jandanyp, jańa qarqyn­men damydy.

Taıaýda Memleket basshy­sy Jastar jylynyń resmı ashy­lýynda elimizdegi jas otbasy­larǵa arnalǵan baspana məse­lesi iri qalalarda áli tolyq sheshil­megenin tilge tıek etip, Astana, Almaty jəne Shymkent syndy megapolısterde jumys isteıtin jastar úshin jylyna keminde 1 myń pəterden salý qajet ekenin aıtty. 

Jalpy, sońǵy jyldary tur­ǵyn úı salasyna qatysty mem­le­kettik baǵdarlamalar birshama ná­tı­jeli júrgizildi. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Qa­ıyr­bek О́sken­baevtyń aıtýyn­sha, byltyr tur­ǵyn úı quryly­syna 1,2 trln teń­ge ınvestısııa tartylǵan. Bul qarajat 2016 jylmen salys­tyrǵanda 8,1 prosentke artyq. Investısııalardyń ne­gizgi úlesin, ıaǵnı, 86 prosentin jeke qu­ry­lys salýshylar men halyq­tyń ınvestısııala­ry quraıdy. Je­ke turǵyn úı qury­ly­syna – 459 mlrd teńge, kóp­pá­ter­li tur­ǵyn úı qurylysyna 702 mlrd teń­ge ınvestısııa salynypty. 

Eskeretini, jyl sońynda bas­pana baǵasynyń qymbattaýyna qaramastan turǵyn úı satý, ıá bolmasa satyp alý boıynsha jasalǵan kelisimder sany kúrt artyp, atalǵan naryqta 21,7 myń mámile jasaldy. Bul kór­setkish aldyńǵy jyldyń sáı­kes kezeńimen salystyrǵanda 

7,4 prosentke artyq. Baspana saý­­dasy qyzǵan óńirlerdiń kósh ba­synda Mańǵystaý obly­sy tur. Bul óńirdegi ósim 32,4 prosentti quraıdy. Odan ke­ıingi oryn­da Aqtóbe oblysy − 23,2 prosent. Úzdik úshtiktiń qatar­yna Jambyl oblysy 12,3 prosent kórsetkishpen enip otyr. 

Baspana satý boıynsha óńirler arasyndaǵy eń tómengi kórsetkish – 1,7 prosent. Bul Qyzylorda oblysyna tıesili. 

Aıta keterligi, buǵan deıin «7-20-25» ıpotekalyq baǵdarlamasy bo­ıynsha paıdalanýǵa beriletin baspanalar sanynyń jetkiliksizdigi týraly aqparat taraǵan bolatyn. Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Q.О́skenbaevtyń aıtýynsha, búginde óńirlerde úı qu­rylysy jaqsy qarqynmen júrip jatyr. Máselen, 2017 jylǵa qaraǵanda Mańǵystaý, Atyraý, Jambyl jáne Túrkistan oblystarynda turǵyn úı qu­ry­lysy qarqyndy júrgizilgen. Eń kóp sa­lynǵan páterler Astana qalasynda − 2,4 mln, Almaty qalasynda − 2 mln, Mańǵystaýda − 1,2 mln, Aqtóbede − 980 myń, Atyraýda – 793 myń jáne Almaty oblysynda 713 myń sharshy metrdi quraıdy. 

− Byltyr barlyq oblys alǵa qoıǵan josparyn tolyq oryndady. 2019 jyl­dyń nátıjesi osy kórsetkishten kem bolmaıdy dep esepteımiz. Iаǵnı, 13 mln shar­shy metr turǵyn úıdi paıdalanýǵa berý jospar­lanǵan, – dedi Q.О́skenbaev.

Baǵa qalaı ózgeredi?

Qazaqstan jyljymaıtyn múlik fe­derasııasynyń prezıdenti Ermek Músirepovtiń aıtýynsha, ótken jyly turǵyn úı naryǵyndaǵy bastapqy n­aryqta baǵa 10-15 prosentke, odan keıin 20 prosentke tómendegen. Buǵan qosa, baspana saýdasynyń keń etek alýyna ıpotekalyq baǵdarlamalardyń iske qosylýy negiz bolyp otyr. Sonyń nátıjesinde satyp alý-satý belsendiligi aıtar­­lyqtaı ósip, saýdalanǵan turǵyn úı qurylysynyń kólemi burynǵy kór­set­kish­pen salystyrǵanda 111 prosentke jet­ken. 

E.Músirepovtiń pikirinshe, ıpote­kalyq baǵdarlamalardyń kóptep iske qosylýy naryqta atalǵan salanyń jandanýyna jańa serpin beredi. 2019 jyly da osy baǵytta jumys júrgizilse, salada aıtarlyqtaı damý kútilýde.  Buǵan qosa bul jyly turǵyn úı naryǵyn jandandyrý megapolısterden óńirlerge aýysady degen boljam bar. 

– Eger buǵan deıin satyp alý-satý boıynsha kelisimder negizinen elimizdiń bas qalalary Almaty men Astanada júrgizilse, budan bylaı jyljymaıtyn múlik naryǵynyń damý kórsetkishi óńirlerde joǵarylap, naryq ulǵaıa túsedi, − dedi Qazaqstan jyljymaıtyn múlik federasııasynyń prezıdenti.

Sarapshylardyń boljamynsha, 2019 jyly úı baǵasy aıtarlyqtaı qym­­battamaıdy. Baspana qunyna qa­tys­ty ózgerister ınflıasııalyq úderis sheń­berinde ózgerip otyrady. Sonymen qatar turǵyn úı qurylysyn yntalandyratyn baǵdarlamalardy esepke alar bolsaq, baǵa sharyqtap ketpeýi tıis. 

Al ekonomıst Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, ótken jylǵy turǵyn úı salasyndaǵy kórsetkishtiń joǵary­laýyna memlekettik ıpotekalyq baǵdar­lamalardyń tikeleı yqpaly bolǵan. 

− Onyń ishinde, «Nurly jer» baǵdar­lamasyn atap ótý kerek. «7-20-25» baǵ­­darlamasy jarty jyl kóle­minde ǵana iske qosylǵandyqtan qol­danys aıasyn endi keńeıtip kele­di. Bul rette respýblıka boıynsha sa­lyn­ǵan turǵyn úılerdiń sany da aıtar­lyq­taı kóbeıdi. Bul óz kezeginde bas­panaǵa zárý jandardyń múmkindigin keńeıtýde. Ekinshi jaǵynan, «7-20-25» baǵdarlamasynyń naryqqa kelýi óz­ge baǵdarlamalardyń prosenttik mól­sher­lemesin azaıtýǵa túrtki boldy. Eskeretini, buǵan deıingi elimizde qol­danylyp kelgen ıpotekalyq baǵdar­lamalardyń belgilegen mejesi asa jo­ǵary edi. Bir úı alǵan boryshker ústine ekin­shi bir úıdiń baǵasyn qosyp tó­leıtin, − dedi sarapshy. 

Onyń aıtýynsha,  2015 jyly teńgeni erkin aınalymǵa jibergen ýaqytta onyń bazalyq prosenttik mólsherlemesin Ulttyq bank 17 prosentke deıin kótergen bolatyn. Osy jaǵdaıdan keıin eldegi kóptegen bankter ıpotekalyq nesıeden bas tartty. 2017 jyldan beri baza­lyq prosenttik mólsherleme túsýde. Ná­tı­jesinde nesıelerdiń prosentteri de tómendeýde. Bul − ekinshi deńgeıli bank­terge ıpotekalyq nesıeler berý qolaıly bola bastady degen sóz. Sóıtip bankter osy baǵytta túrli baǵdarlamany iske qosty. 

2019 jyly turyn úı baǵasyna kópshi­liktiń alańdaýshylyq bildiretini sózsiz. Ekonomıstiń paıymynsha, Qar­jylyq turǵydan birqatar fak­tor­lardy esepke ala otyryp, ıpo­te­­kalyq baǵdarlamalardyń kóptep iske qosylýy suranys ınflıasııasyna áke­lip soqty. Iаǵnı, naryqta suranysqa ıe taýar quny qymbattady. 

– 2019 jyly elimizdiń iri qalala­rynda baspanaǵa suranys kemimeıdi. Ekinshi eskeretin jaıt, bıyl AQSh-tyń Federaldyq rezervter júıesi dol­lardyń bazalyq prosentin kótermek. Bul qadam – dollar qunynyń artýyna óz septigin tıgizedi. Nátıjesinde da­mýshy elderdegi ortalyq bank­ter óz valıýtalarynyń bazalyq mólsher­lemesin kóterýge múd­deli. Eger Ult­tyq bank teńge baǵamyn kóterýdi jalǵastyratyn bolsa, bizdegi nesıeler qymbattaı bastaıdy da, ónimge suranys tómendeıdi. Iаǵnı, bas­panaǵa jappaı suranys tómendese, úı baǵasy qymbattamaıdy, − dedi M.Halyq. Onyń aıtýynsha, memlekettik baǵdarlamalarǵa suranysty arttyrý úshin birinshi tólemge jeńildik qarastyrylýy qajet. Mysaly, quny 10 mln teńge turatyn baspanany alý úshin 2 mln teńge bastapqy jarna tóleý qa­jet. Aılyǵy tómen azamattardyń qal­tasynda mundaı qarajat joq. Son­dyqtan bastapqy tólemniń ózin nesıege alýǵa týra keledi. Al kóptegen ıpo­­tekalyq baǵdarlamalardyń talaby boıynsha, ótinim berýshiniń nesıesi bolmaýǵa tıis. 

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes 2019 jyldan bastap  «7-20-25» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa bólingen qarajat 80 mlrd teńgeden 100 mlrd teńgege deıin artpaq. «Nurly jer» baǵdarlamasy aıasynda jalǵa beri­letin jáne nesıelik turǵyn úılerdi qarjylandyrý 2019 jyldan bastap 35 mlrd teńgeni quraıdy. Bul salaǵa bólingen qarajattyń artýy bıylǵy turǵyn úı salasynyń qarqynmen damýyna yqpal etpek.

Áleýmettik sala mamandaryna jeńildik bar ma?

Jergilikti ákimshilikterde kezekte turǵan, bıýdjettik salada jumys is­teıtin jáne naryq baǵasymen turǵyn úı satyp alýǵa qarajaty jet­­­­­­peı­tin turǵyndar úshin «Nurly jer» baǵdarlamasynda múmkindikter qaras­­­­­tyrylǵan. Atalǵan memlekettik baǵdar­lama aıasynda ortasha zaım somasy 7,3 mln teńgege teń keledi. «Qazaqstannyń Tur­ǵyn úı qurylys jınaq banki» arqyly áleýmettik salalarda jumys isteıtin mamandardyń birsypyrasy qarajat jınaý arqyly bas­panaǵa qol jetkizse, endi biri óz ke­zegin kútýde. «Qazaqstannyń Turǵyn úı qurylys jınaq banki» basqarmasynyń tóraıymy Lázzat Ibragımovanyń aıtýynsha, «Áskerı baspana» baǵdarlamasy arqyly turǵyn úı alýǵa 5500 qyzmetshiniń óti­nimi maquldandy. 

− 2018 jyly bizdiń bankten áske­rı qyzmetshiler 70 myń arnaıy esepshot ashyp, turǵyn úı tólemderin sol jer­ge jınap jatyr. Sol jyldyń shil­de aıynda «Áskerı baspana» degen baǵdarlamany ashtyq. Qarýly Kúsh­terdiń áskerı qyzmetshileri arnaıy ázirlengen saıt arqyly jeńildetilgen ıpotekalyq nesıelendirýge qatysýǵa ótinimder qaldyrady, − dedi ol. 

Buǵan deıin «7-20-25» baǵdarlamasyn tıimdi iske asyrý úshin «Nurly jer» baǵdarlamasyna ózgerister engizilgen-di. «Nurly jer» baǵdarlamasy boıynsha ákimdikter salǵan turǵyn úıdi «7-20-25» baǵdarlamasynyń qatysýshylary men «Turǵyn úı qurylys jınaq banki­niń» salymshylaryna qatar berý qaras­tyryldy. Sonymen birge «Nurly jer»­ baǵdarlamasynyń qatysýshylary úshin bastapqy jarnanyń mólsheri 30 prosentten 20 prosentke deıin tómendetilip, «TQJB»-dan nesıe alý ońaılady. Buǵan qosa, muǵalimder men dárigerler jáne áskerı saladaǵy mamandarǵa arnalǵan arnaıy qanatqaqty joba Astana men Shym­kent qalalarynda iske qosyldy. Onda bastapqy jarna úshin baspana keze­ginde turǵandarǵa qaıtarymsyz 1 mln teńge qarajat berildi. 

Taıaýda BAQ ókilderimen kezdesý barysynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq  damý vı­se-mınıstri Q.О́skenbaevtan aldaǵy ýa­qyt­ta turǵyn úı salasyna qatysty baǵdar­lamalar boıynsha taǵy qandaı jeńildikter qarastyrý josparlanyp otyrǵanyn suraǵan edik. Onyń aıtýynsha, dál qazir áleýmettik saladaǵy mamandar úshin «TQJB» arqyly qarjy jınaý tıimdi ádis bolmaq.

– Eger naqty osy sala mamandaryna baspana qoljetimsiz bolyp, nátıje jospardaǵydaı oryndalmasa, basqa da baǵyttaryn qarastyryp kóremiz, – dedi vıse-mınıstr. 

«Arzan turǵyn úı nesıesin qalaı alýǵa bolady?» degen saýalymyzǵa «TQJB» AQ basqarma tóraıymy Lázzat Ibragımova: 

– Biz taıaýda qoljetimdi nesıe alýǵa baı­lanysty saraptama júrgizdik. Eń aldymen adamdardyń ózge nesıe júktemesi bolmaýǵa tıis. Sondyqtan ıpoteka alý úshin bankke júginbes buryn ózińniń barlyq tutynýshylyq nesıeńdi, ózge bankterdegi nesıelik kartalaryńdy jabýǵa týra keledi, – dep jaýap berdi. Belgili bolǵany, búginde elimizde 6 mln adamnyń kepilsiz alynǵan tutynýshylyq nesıesi bar. Oǵan nesıege alǵan smartfon, turmystyq tehnıka jáne basqa da nesıeler jatatyny belgili. 

−Atalǵan adamdar túrli nesıelik baǵ­dar­lamaǵa qatyspas buryn sol qaryz­daryn jaýyp alǵany jón. Sebebi esepteý tetikteri mynadaı: otbasyńyzdyń ortasha tabysy eseptelip, ol otbasynyń ár múshesine bólinedi. Biz onyń nesıeni qalaı tóleı alatyndyǵyn qarastyramyz. Barlyq bankterdiń normatıvterine sáıkes nesıe tólengennen keıin siz­diń tabysyńyzdyń 50 prosenti ómir sú­rýińizge, balalaryńyzdy mektepke aparýǵa, kıindirýge, tamaqtandyrýǵa jetýi kerek, − dedi bank basshysy. 

Búgingi qoǵamda baspana ár otbasynyń «óz úıi, óleń tósegi» ǵana emes, qonaq qabyldar quthanasy, qara shańyraǵy, tipti áleýmettik dárejesin kórseter ındıkatory, kapıtaldy kóbeıter ınvestısııasy. Sondyqtan keleshek úshin bul salaǵa memleket tarapynan bólingen qarajattyń tıimdi, ýaqtyly jumsalýy asa mańyzdy bolmaq. 

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»