Seksenbaı áýlıeniń aty ulyqtaldy

Kókshetaý qalasynyń irge­sin­degi Dańqoı elinen shyq­qan Sek­sen­baı Malkeldi­uly 1810-1903 jyldar aralyǵynda ómir súr­gen. 1818 jyly segiz jasynda shet­ten kelgen kerýen­shilerge ile­sip áýeli Buqaraǵa, odan soń Mek­ke-Mádınaǵa baryp, dinı bi­lim qýady. Bas­tapqyda qazaq qajy­lary­na «qolǵanat bala» atanyp, ony­men bir mezgilde ıslam dininiń de qyr-syryna boılaı beredi.

Erekshe qabiletiniń arqa­synda med­resege oqýǵa qabyl­danyp, ony támamdaǵannan keıin de sol beti­men Mekke-Mádınada turaqtap qalady. Muraǵattarda saqtalǵan derek kózderi Seksenbaı áýlıeniń úsh múshel, ıaǵnı 36 jyl boıy sol ıslam dininiń ortalyǵyn­da tur­ǵanyn, osy ýaqyt ishin­de dinge, Quran­ǵa tereń boı­lap, arab din qaı­rat­kerleri­niń arasynda óziniń taqýa­lyq, áýlıelik qasıetterimen zor bedelge ıe bolǵanyn rastap otyr.

1854 jyly uzaq sapardan elge oralǵan Seksenbaı áýlıe aldymen Kókshetaý meshi­tiniń ýkaznoı mollasy bolyp taǵaıyndalyp, keıin 1865 jyly osy qyzmetin Kókshetaý ýezindegi Baba-Baǵys meshitin­de jalǵastyrady. Bul týraly de­rekter Reseı memlekettik ás­kerı-tarıh mýzeıinde naqty kórinis tapqan.

Mekkege qajylyqqa jeti ret barǵan Janbatyr qajy da óz es­teliginde «Mekke sháripte noǵaı-sart qajylarynyń bas­panasy bar eken. Qazaqtar­dyń baspanasy joq. Olar noǵaı-sarttardan jalǵa alady. Kóp jyl Mekkede turyp kelgen Seksenbaı áýlıe qalyń Atyǵaı Qaraýyldyń ıgi jaqsylarymen májilis quryp, tákkııa turǵyzý jóninde usynys aıtady. Atyǵaı Ishanuly Qojah­met pen Shopanuly Qosshyǵul bul usy­nysty qyzý qoldap, to­byqty Qu­nanbaı, kereı Ańda­maspen bir­ge Mekkege attanady. Bular­dyń qajylyqqa baryp, tákkııa sal­dyrǵan jyly – mıladı 1872-1873 jyl» dep naqty jazyp ketken kórinedi.

Seksenbaı áýlıeniń aldynan ǵulama din qaıratkeri Naýan haziret te qosymsha din dáristerin alǵan degen derek bar. Búgingi tańda Sek­sen­baı babasynyń kemi bir ǵasyr­dan astam ýaqyt buryn qoly­na ustaǵan qasıetti Qurany shóberesi Nurlannyń úıin­de saqtaýly tur. Ejelden syrqat­tanyp qalǵan nemese tóte­den jazataıym bir jaǵdaıǵa ushy­raǵan adam osy Qurandy qo­­ly­na alyp, Seksenbaı áýlıe­niń arýaǵyna syıynsa, bi­rer kúnnen keıin hali eptep beri qaraǵan jaı­lar da az bol­mapty. Muny áý­lıe­niń eski­den toqyǵany sol ne­meresi Tilep­bergen Ǵaısauly ata ar­ýaǵynyń qatty qysýymen baı­lanystyrady eken.  

Osyndaı erekshe qasıet­teri­­men el arasynda aty keń taraǵan Sek­senbaı áýlıe óziniń 93 jyl jasaǵan uzaq ǵumy­rynda týǵan jeri – Dańqoı elin­de de molla­lyq quryp, áýeli Aqylbaı Tilep­ulynyń meshi­tinde, keıin osy aýyldyń myń­dap jylqy aıdaǵan aǵaly-inili ataqty baılary Nyǵ­­metjan-Táshenniń kók meshi­ti men medresesinde de halyq­ty din­ge baý­lyp, bala oqy­tady. Áýlıe­niń ımandylyq jolyndaǵy bul eń­beginiń de zaıa ketpegenin sol tusta osy tóńirekten 22 bir­deı adam­nyń Mekkege saparlap, qa­jy ata­nyp oralýy da dáleldeı túsedi.

Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda patshanyń yqpalymen orys mıssıonerleriniń Kókshe­taý musylmandaryn shoqyn­dyr­maq bolǵan áreketteri oryn alyp, áýlıe kárilik kelip, sháý tartqa­ny­na qaramastan, osyǵan qarsy­lyq­tyń da basy-qasynan tabylady. 1903 jyly jasy jetip, baqılyq bolǵan áýlıeniń qazasyna alys-jaqynnan jurt óte kóp jınalyp, janazasyn Naýan hazirettiń ózi shyǵarady.

Seksenbaı áýlıeniń qazasy týraly qaraly habar birden birge jetip, Mekkedegi kózin kór­­­gen dinbasylaryn da jaı­ba­­ra­­qat qaldyrmaıdy. Áýlıege qurmetteri retinde olar sol tusta Dańqoı elinen qajy­lyqqa barǵan Danııar Qoıshy­ulyna qasıetti Qaǵbanyń ja­mylǵysyn (kısva) syıǵa tartady. Qazir atasy Mekkeden alyp kelgen bul jamylǵyny Kókshetaý qalasynda turatyn shóberesi Máktaı Moldabaev aǵamyz óz shańyraǵynda kóziniń qarashyǵyndaı qasterlep, saqtap keledi.

Kúni búginge deıin óz urpaq­tary bolmasa, aýyl adamdary Seksenbaı áýlıe týraly bilgen joq dese de bolady. Buǵan aldymen, jetpis jyl boıy dinnen bezdirgen keńestik ur da jyq saıasat kináli ekeni belgili. Áýlıe týraly muraǵattardaǵy derekterge alǵash zer salǵan kókshetaýlyq belgili sheji­reshi Shyńǵys Orazalyuly osy joly jınalǵandarǵa Naýan haziret, Sáken Ǵylmanı, Moma­qan Áljapparuly, semeılik Hákim Omar sııaqty din qaı­rat­kerleriniń, Dýmanyń depýtaty bolǵan Sháımerden Qos­shyǵulov pen Kókshetaý ýezindegi Alash Ordanyń jetek­shisi, jýrnalıst-aǵartýshy Muhametsálim Káshimov­tiń qaldyrǵan jazbalarynyń negizinde qundy syr shertip berdi. Sondaı-aq kópshilik arada qansha ýaqyt ótse de, baba esimin umytpaı, osylaı ulyq­taı bilgen áýlıeniń tike­leı ur­paqtary Serik Qab­drah­manov, Erkin jáne Manar­bek Ǵaısınderge, taǵy basqa da azamattarǵa zor rızashy­lyq­taryn bildirdi.

Seksenbaı áýlıe zamanynda «Gıımadel ıslam» atty kitap ta jazǵan. Arab tilin je­tik bilgen.  Bala jasynan kerýen­men ketýi, eskiden «zırat­ta shyraq janady» degen sózderdiń qalýy, aýyldyń tusynan ótken jolaý­shylardyń «bul elde áýlıe jatyr» dep betterin sıpap ótýi Seksenbaı áýlıeliginiń qudi­retinen bolsa kerek.

Atyǵaı-Qaraýylda qansha

 halyq,

Seksenbaıdyń qasıetin

aýzyna alyp.

Túneıdi basyna baryp,

zııarat qylyp,

Maqsharda jolyqtyrar

 rahmet qylyp, –

dep 1906 jyly ataqty Tezekbaı aqynnyń jyrǵa qosýy da osy sózimizdi rastaı tús­kendeı. О́t­kenimizge oıly kózben qarat­qan «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdar­lamasynyń da sep­tigi tıip, osyndaı asyl baba rýhymen qaıta tabysyp jatqan týǵan eli men urpaq­tary alda da áýlıe esimin barynsha qadir tutyp, el-jurtqa keńinen tanyta túsýdi murat sanap otyr.

Qaıyrbaı TО́REǴOJA,

jýrnalıst

Aqmola oblysy,

Zerendi aýdany