Balalyq shaǵy
Álıhannyń ákesi – Nurmuhammed. Bylaısha jurt Myqan tóre dep atap ketken. Arǵy atasy – ataqty Sultan Baraq. Qazaqtyń sońǵy handarynyń biri Bókeı osy Sultan Baraqtyń balasy. Anasy – Bekjan degen kisi. Ol da qara záýzattan emes. Tobyqty rýynan shyqqan. Arǵy atalary Mamaı, Jolbarys batyrlar. Qazaq Álıhannyń sheshesin týra atamaı, tóreniń zaıyby bolǵandyqtan «Begim hanym» degen. Aıtpaqshy, Álıhannyń sheshesi men Shákárim qajynyń sheshesi – apaly-sińili. Ekeýi Dýlat batyrdyń qyzdary.
Sóıtip, ákesiniń jıyrma alty jasynda, sheshesiniń jıyrma eki jasynda Álıhan týady. Ereksheligi sol – kindigi kesilip ári súndettelip dúnıege keledi. Bul týraly Álıhannyń týǵan inisi Smahan tóre esteliginde jazady. Sol inisiniń myna deregine nazar aýdaraıyqshy:
«Ahamnyń alty jasqa deıin tili shyqpaǵan. Bala bolyp oınaǵanda qos tigip oınaıdy eken. Balýan, aýsar, teris butaq, qısyq, kónbeıtin. Baqsy, balger, qumalaqshyny «ótirik aıtasyń» dep, «orny qane; tyrp etshi; jynyń qaıda?» – degende, baqsy aıtady eken: «Álıhan kelse, jyn qashady», dep.
Bul Álıhannyń árýaqty bala ekenin dáleldep tur ǵoı. Áıtpese, jer-kóktiń jyn-shaıtanyn shaqyryp júretin baqsy shirkinder nege kishkentaı balanyń aldynda qalshyldaı qalady?
Qatarlastary sııaqty Álıhan da asyqty jaqsy oınaǵan. Oınasa da ádiletke súıenip oınaǵan. Asyǵyn utqan balaǵa asyǵyn beredi. Jasy úlken, kishilerge álimjettik kórsetetin balalardy sabaıtyn kórinedi. Tabıǵatynan halyqqa jaqyn. Altybaqan tepse de, áıgólek oınasa da, tentek ul-qyzdardy tártipke salyp otyrǵan. Al el kóshkende túıesi aýǵan balaly áıelderdiń túıesin basyp beredi, shańyraǵyn kótere almaı jatqan jesir kempirlerdiń shańyraǵyn kóterisip beredi. Munyń bári aǵasy týraly esteliginde saırap tur.
Oqýǵa qalaı tústi?
Áke-sheshesi Álıhandy jeti jasynda Qarqaralydaǵy noǵaı Zarıev degen moldaǵa musylmansha oqýǵa beredi. Toǵyz jasta Qamı Bekmetov degen kisiniń úıine ornalastyryp, oryssha oqytypty. Biraq ol úıde kútimsiz bolyp, ınternatqa óz betimen túsipti. Sonda oqyp júrgende general-gýbernator Kolpakovskıı Qarqaralyǵa kelip, ınternatqa túsip balalarǵa aıtypty: – Omby men Qarqaraly arasy 760 shaqyrym, arbanyń dońǵalaǵy neshe aınalyp keldi? – dep.
Qadirli oqyrman, osy jerden kilt toqtap, bul esepti siz qalaı shyǵaratynyńyzdy oılanyp kórińizshi. Sonda Álıhan tapqyrlyq tanytypty. Belindegi beldikti dońǵalaq boıymen aınaldyra ólshep, ony 760 km-ge bóle qoıypty. Kolpakovskıı rıza bolyp, balany Ombyǵa jiberedi. Sodan tehnıkalyq mektepke túsedi. Onda ormanshy mamandyǵyn alyp, taksator, ıaǵnı aǵashtardyń kólemin, jasyn, sapasyn anyqtaıtyn maman bolyp shyǵady.
Minezi qandaı?
Álbette, tóre tuqymy bolǵan soń Álıhanda bekzadalyq, sypalyq o bastan bar bolǵan. Onyń atqosshysy bolyp Súleımen degen azamat júrgen. Ol Álekeńdi alǵash kórgende «ıyqty, jaýyryny keń, sypaıy, qoıý qara murtty, elýler shamasyndaǵy júris-turysy asa yzbarly» jan edi dep sýretteıdi. Tamaqty bylapyt jemeıtin deıdi. Kez kelgen dastarhanda Álıhanǵa bólek tabaq tartylypty. Ondaǵy etti osy Súleımen týraıtyn bolǵan. Sonda Álıhan «bákiń ótkir bolsyn. Únemi qaırap otyr. Ábden týrap bolmaı, qolyńdaǵy japyraq etti aýzyńa ytqytyp jiberme. Ádepsizdik bolady» dep únemi tárbıelep otyrǵan desedi. Bul Álıhannyń asqan aqsúıektigin ańǵartady.
Áıtsede, baýyry Smahannyń aıtýynsha, «oqydym» dep basyna paıda qylmaǵan, mal jımaǵan, úı salmaǵan, úı tigip, bıe baılap qymyz iship, dáýren súrmegen jan. «Álekeń baıshyl adam emes, jannyń bárin birdeı kóredi. Eshkimnen eshnárse alaıyn demeıdi, para almaıdy. Qazaqtyń qamyn jegen sorly, tileýi qabyl bolmaı armanda ketti. Esengeldi, Sarjan, Kenesary, Naýryzbaıdaı armanda ketti, qaıteıin! Dúnıe jalǵanda sháhıt, qııamet tańda Alla, el úshin ólipsiń!», dep eske alady Smahan tóre aǵasy týraly.
